Þegar Andrés Önd reyndi að drepa mig

Hrafn Jónsson

Það var ekki fyrr en rútan náði 130 kíló­metra hraða á fjöl­förnum mala­sískum þjóð­vegi að það rann upp fyrir mér hversu mikil rök­leysa mín eigin flug­hræðsla er. Þarna var ég, poll­ró­leg­ur, með örlögin í hönd­unum á síð­barta keðjureykj­andi manni sem virt­ist vera að keyra rútu í svona fjórða skiptið á meðan aðeins nokkrum dögum áður hefði ég fyrr viljað sleikja frunsu á hand­rukk­ara en að fara í þrjú flug á innan við sóla­hring.

Mín fyrsta minn­ing af því að dreyma er ég, kannski þriggja ára, fastur inn í glugga- og hurða­lausu barna­her­bergi þar sem mann­hæða­hár Andrés Önd var að reyna að kyrkja mig. Augu hans voru slímugir hvítir sekkir og hann froðu­felldi af hatri. Aftur og aftur dreymdi mig þessa sömu martröð. Ég veit ekki hvaðan þetta kom - lík­lega var það gengd­ar­lausa heim­il­is­of­beldið sem Andrés beitti hálf mun­að­ar­lausu frændur sína. Í það minnsta var ég alltaf myrk­fæl­inn eftir þetta. Þetta varð svo slæmt á tíma­bili að ég gat ekki farið inn á stiga­gang­inn í blokk­inni minni að kvöldi til án þess að telja fyrst nið­ur, draga djúpt inn and­ann, stökkva svo á ljós­rof­ann til að kveikja og spretta upp á þriðju hæð því ég var sann­færður um að ein­hver hræði­leg óværa kæmi á eftir mér upp úr kjall­ar­anum og aðeins kraftur 60W ljósa­peru gæti stöðvað hana. 

Á næt­urnar gat ég ekki sofnað nema vera reif­aður inn í sæng eins og nýburi, með öll ljós kveikt og útvarpið í gangi. Ein­hvern veg­inn æxl­að­ist það þannig að Eiríkur Jóns­son var með kvöld­þátt í útvarp­inu á þessum tíma þannig að ómfögur rödd hans svæfði mig á hverri nóttu í marga mán­uði. Takk Eirík­ur.

Auglýsing

Í öll þessi ár gerði myrkrið mér aldrei neitt.

Ótti er svo tær til­finn­ing. Hrá og mögn­uð. Þegar við upp­lifum raun­veru­legan ótta er það eins og raf­lost, adrena­línið flæðir út í blóð­ið, hjart­slátt­ur­inn hækk­ar, sjá­öld­urin víkka – og svo, þegar allt er liðið hjá og við erum enn lif­andi – fyllist heil­inn af sætu serótóníni. Þess vegna förum við í rús­sí­bana, segjum drauga­sög­ur, förum á hryll­ings­myndir í bíó og finnst innst inni gaman að láta bregða okk­ur.

En það er ekk­ert gaman að lifa í ótta.

Eftir ákveð­inn aldur hættum við að vera hrædd við töff hluti eins og drauga, múm­íur og Andrés Önd, og við tekur hvers­dags­legri ótti við fyr­ir­bæri eins og nánd, skuld­bind­ing­ar, mis­tök í starfi, krefj­andi félags­legar aðstæður og að fá ekki sam­þykki sem kyn­ver­ur. Per­sónu­lega var ég alltaf hræddastur við að deyja, hvort sem það væri úr krabba­meini eða óum­flýj­an­legu flug­slysi.

Hjá mér byrjar þetta alltaf eins. Ég gúgla flug­núm­erið á flug­inu mínu, kemst að því hvaða flug­véla­teg­und á að fljúga með mig, fer á Wikipedi­a-­síð­una fyrir þá flug­vél, skrolla beint niður í „incidents“ og les um allt sem hefur nokkurn tím­ann komið fyrir þá flug­vél. Næsta sem ég veit er ég að ranka við mér inni á YouTube að horfa á mann sýna mér hvað ger­ist þegar maður hellir fati af óeld­uðum kjúkling ofan í þotu­hreyfil. Svo sit ég stuttu síðar í flug­vél­inni sem ég var að lesa um og bíð eftir því að ger af risa­vöxn­um, fleygum hæns­fuglum fljúgi beint inn í báða hreyfl­ana og grandi okk­ur.

Þetta skiptið var öðru­vísi. Nokkrum dögum áður en ég átti að fara í flugin þrjú átti ég síma­tíma hjá lækni til að fá upp­á­skrifuð lyf gegn ærandi sótt­hita, öskr­andi nið­ur­gangi og öðrum hressum hita­belt­is­sjúk­dóm­um. Ein­hvern veg­inn barst talið að flug­unum og hún spurði mig hvernig mér líði í flug­vél. Ég reyndi að útskýra á yfir­veg­aðan hátt fyrir henni að í hvert skipti sem ég stígi inn í flug­vél líði mér eins og rúss­neska hund­inum Laiku, einu fyrsta spen­dýr­inu sem var skotið út í geim og skilin þar eftir til að deyja. Lækn­inum fannst þetta ekki nógu gott og skrifar upp á Tafil, sem er ein­hver kvíða­still­andi og ávana­bind­andi snilld.

Það er erfitt að útskýra hvernig það er finna ótta hverfa. Í þrjá­tíu þús­und feta hæð yfir Rúss­landi með tvær kvíða­still­andi flæð­andi í gegnum æðar mínar lendum við í þannig ókyrrð að flug­freyj­urnar krjúpa á gang­inum á meðan það versta gengur yfir. Ég brosi til einnar áður en ég loka aug­unum og ímynda mér í hverju höggi að ég sé á seglskútu að fljóta leti­lega yfir öldu í hálf­kyrrum sjó. Ég hugsa með sjálfum mér að svona líði flestum í flugi. Ekki fórn­ar­lömb eigin rökvillu­spírals.

Ótt­inn er nefni­lega eins og sníkju­dýr sem sífellt reynir að rétt­læta eigin til­vist með því að spinna raun­veru­leika úr kjaftæði. Hann segir þér að hunsa 100 milljón örugg flug og ein­blína á þetta eina sem hrap­aði. Ótti er oft­ast ekki rök­rétt við­bragð við stað­reyndum heldur brengluð afskræm­ing á frum­hvötum – eins og þval­ur, hold­ugur lík­ami þinn að reyna að sann­færa þig um að þú sért ennþá svangur þrátt fyrir að hafa klárað næstum alla 10L tunn­una af Cheespuffs sem þú keyptir í ein­hverju neyslu-­taugá­falli í síð­ustu Kosts­ferð.

Ég hef sam­kennd með fólki sem er hrætt við alls­konar kjaftæði, en það þýðir ekki að við sem sam­fé­lag eða opin­ber stefna okkar eigi að ráð­ast af röklausum ótta fólks. Maður á að vera hræddur við snáka, moskítófl­ug­ur, opnar raf­magns­leiðslur og brjál­aða rútu­bíl­stjóra en ekki drauga, múm­í­ur, bog­frym­la, flug­ferð­ir, Davíð Odds­son eða flótta­fólk. Heil­brigð­is­kerfið er ekki rekið á for­sendum fólks með heilsu­kvíða og flug­mála­yf­ir­völd taka ekki mið af sturluðum ótta hjá fólki eins og mér. Það er bara haldið góð­lát­lega í hend­urnar á okkur og sagt að það verði allt í lagi. Af hverju ættu aðrir þættir stjórn­sýsl­unnar að ráð­ast af jafn órök­réttum hvöt­u­m?


Ef ein­hverjir ótt­ast að koma fólks hingað sem misst hefur allt ógni vest­rænni sið­menn­ingu er ég ekki viss um að það fólk ætti að fara úr húsi án þess að vera með hjálm og í end­ur­skins­vesti og sofa í læstri hlið­ar­legu. Og ef ótt­inn verður svo óbæri­legur að þú sért alveg við það að kjósa Íslensku Þjóð­fylk­ing­una – eða jafn­vel ann­an, stærri popúlista­flokk sem hefur daðrar við þjóð­ern­is­hyggju – mæli ég frekar með því að panta tíma hjá heim­il­is­lækn­inum þínum og biðja hann um að skrifa út nokkur spjöld af Tafil fyrir þig svo að þú getir fundið hvernig það er að stíga út fyrir ótt­ann og við hin þurfum ekki að halda í hönd­ina á kjaftæð­inu í þér.

Meira úr Kjarnanum