Auglýsing

Banda­ríkin hafa kosið van­hæfa raun­veru­leika­stjörnu sem for­seta. Mann sem ætlar að byggja bæði raun­veru­lega og ímynd­aða veggi í kringum land­ið. Mann sem hefur móðgað og atyrt inn­flytj­end­ur, kon­ur, múslima og ýmis þjóð­erni. Mann sem ætlar að segja upp við­skipta­samn­ing­um, ógilda Par­ís­ar­sam­komu­lagið og gera grund­vall­ar­breyt­ingar á NATO. Mann sem boðar ein­faldar töfra­lausnir á flóknum vanda­mál­um. Mann sem er alveg sama hvort það sem hann segir opin­ber­lega sé satt eða ekki, hann trúir því að ef eitt­hvað sé sagt nægi­lega oft þá verði það á end­anum satt. Mann sem boðar van­þekk­ingu og for­dóma og sækir allan sinn styrk í að ala á þeim.

Upp­lýst fólk spyr sig af hverju? Hvað hefur valdið því að Banda­ríkja­menn, og sér­stak­lega þeir sem búa utan borga, hafi valið sér svona flón sem for­seta? Stór­hættu­legan mann sem frá og með jan­ú­ar­mán­uði mun ráða yfir stærsta kjarn­orku­vopna­búri ver­ald­ar?

„Þeirra heimur er að hrynja, okkar er að byggj­ast upp“

Það eru margar ástæður fyrir því að Trump vann. Þær snú­ast um pen­inga, þær snú­ast um for­dóma og þær snú­ast um kyn­þátta­hyggju, svo fátt eitt sé nefnt. En fyrst og síð­ast snú­ast þær lík­lega um stétta­bar­áttu, afleið­ingar alþjóða­væð­ingu og mis­skipt­ingu gæð­anna sem hið kap­ít­al­íska mark­aðs­hag­kerfi hennar hefur leitt af sér.

Auglýsing

Aug­ljóst er að sífellt minnk­andi milli­stétt Banda­ríkj­anna, og sífellt stækk­andi lág­stétt, er að spyrna við fótum gegn kerfi sem stétt­unum finnst að skili þeim sífellt lak­ari lífs­gæðum en fóðri fjar­læga ofur-­yf­ir­stétt stjórn­mála­manna og við­skipta­for­kólfa af völdum og pen­ing­um. Mis­skipt­ing þeirra gæða sem orðið hafa til með auk­inni alþjóða­væð­ingu, þar sem efstu lög sam­fé­laga hafa hagn­ast ævin­týra­lega á meðan að milli­stéttir eru að hverfa, er meg­in­á­stæða þess að popúlistar eins og Trump, eins og þeir sem ráku Brex­it-bar­átt­una í Bret­landi, eins og Duterte á Fil­ipps­eyj­um, eru að ná miklum árangri.

Nú hljóta allra augu að vera á for­seta­kosn­ing­unum í Frakk­landi á næsta ári. Ef Marie Le Pen vinnur þar – en það er mjög raun­veru­legur mögu­leiki – þá stöndum við frammi fyrir ger­breyttum vest­rænum heimi. Bretar hafa þá dregið sig úr Evr­ópu­sam­band­inu og feta leið ein­angr­un­ar­hyggju, Banda­ríkja­menn hafa kosið sér for­seta sem er á sömu bylgju­lengd og er auk þess algjör­lega van­hæft ólík­inda­tól, og Frakkar kosið yfir sig for­seta sem elur á útlend­inga­andúð og and­stöðu við alþjóða­væð­ingu. Florian Phil­ippot, einn helsti ráð­gjafi Le Pen, skrif­aði á Twitter í morg­un, þegar fyrir lá að Trump væri að sigra: „Þeirra heimur er að hrynja. Okkar er að byggj­ast upp.“

Aft­ur­hvarf til milli­stríðs­ár­anna

Það er ansi ólík­legt að þeir sem kusu Trump fái það sem þeir eru að leita eft­ir. Efna­hags­á­ætlun hans snýst í grófum dráttum um að reisa tollam­úra (allt að 35 pró­sent) utan um Banda­rík­in, lækka skatta og umbreyta skatt­kerf­inu. Hann ætlar að auka gríð­ar­lega við fjár­fest­ingu í innviðum og hita hag­kerfið þannig innan frá. Hann ætlar auk þess að tak­marka inn­flæði inn­flytj­enda (vinnu­afl Banda­ríkj­anna mun drag­ast saman um ell­efu millj­ónir ef hann heldur sig við að fram­fylgja inn­flytj­enda­lögum út í ystu æsar líkt og hann hefur lof­að) og kippa úr sam­bandi frí­versl­un­ar­samn­ingum sem eiga að gera það að verk­um, sam­kvæmt áætl­un­inni, að störfum fjölgi til muna í Banda­ríkj­un­um. Trump ætlar líka að fjölga upp í 540 þús­und manns í Banda­ríkja­her, byggja fleiri ný skip fyrir sjó­her­inn, fjölga her­flug­vélum lofthers­ins í 1.200 og fjölga her­deildum í land­hernum í 36. Allt þetta býr til ný störf.

Nær allir sér­fræð­ingar sem rýnt hafa í stefnu Trump telja að hún muni hafa þver­öfug áhrif. Að enn muni hægj­ast á hag­vexti í Banda­ríkj­unum verði hún inn­leidd og eftir tvö ár verði hann sá minnsti síðan í eft­ir­köstum krepp­unnar miklu á þriðja ára­tugn­um.

Það vekur þó ugg að margt er sam­eig­in­legt með Trump og því sem gerð­ist í Evr­ópu á milli­stríðs­ár­un­um. Auð­vitað verður alltaf að fara var­lega í að bera nokkurn mann saman við Hitler, og Trump nýtur eðli­lega vafans í flestu til­liti í þeim sam­an­burði þangað til að sýnt hefur verið fram á ann­að, en efna­hags­stefnur þeirra eiga margt sam­eig­in­legt.

Hitler lagði upp með að banna Gyð­ingum að starfa í Þýska­landi. Hann reisti tollam­úra. Hann réðst í miklar inn­viða­upp­bygg­ingar til að skapa enn fleiri störf, m.a. á vega­kerfi lands­ins. Hann inn­leiddi líka her­skyldu, sem er alltaf prýði­leg leið til að fela atvinnu­leysi. Hitler kaus hins vegar þjóð­nýt­ingar fram yfir skatta­lækk­an­ir. Þar ber á milli.

Tvenns konar heimska

Heimska er sterkt hug­tak. Orða­bók­ar­skil­grein­ingin á því er „skortur á þekk­ingu, vits­mun­um, skiln­ings­gáfu, rökviti eða álykt­un­ar­hæfi­leik­um“. Heimska er þó hug­tak sem á vel við til að lýsa því sem er að ger­ast í heim­inum í dag. Við lifum á tímum þar sem til­finn­ing trompar stað­reynd­ir. Alls staðar er fólk að rísa upp gegn yfir­vald­inu, hvort sem það eru rík­is­stjórnir eða yfir­þjóð­leg banda­lög, og kjósa þann val­kost sem vinnur gegn ríkj­andi kerfi. Allt of mörgum finnst þeir afgangs­stærð og láta selja sér ein­faldar skýr­ingar á því hvað það sé sem valdi því. Heimska og hræðsla eru nefni­lega náskyldar systur og saman geta þær leitt til atburða eins og þeirra að Don­ald J. Trump hefur nú verið kos­inn for­seti Banda­ríkj­anna.

Það verður heldur ekki litið fram hjá því að hin frjáls­lynda elíta vest­ræns heims, sem telur sig alltaf hafa rétt fyrir sér og vera með rétt­lætið í sínu liði, þarf að fara í nafla­skoð­un. Það er til að mynda nokkuð aug­ljóst að mis­skipt­ing auðs leikur risa­stóra rullu í þeirri þróun sem við sjáum nú hell­ast yfir heim­inn. Með því að hunsa yfir­stand­andi þróun sem van­þekk­ingu almúg­ans, og gefa sér að hatandi ras­istar sem skeyti ekk­ert um grund­vall­ar­mann­rétt­indi millj­óna manna né stað­reyndir mála geti náð árangri í lýð­ræð­is­legu sam­fé­lagi, hefur hún sýnt af sér algjöran skort á þekk­ingu, skiln­ings­gáfu og álykt­un­ar­hæfi­leikum sjálf. Og er þar af leið­andi sek um mjög alvar­lega heimsku.

Ekki spurn­ing um hvort, heldur hvenær

Mér verður oftar og oftar hugsað til greinar sem Nick Hanauer, millj­arða­mær­ingur sem hefur hagn­ast gríð­ar­lega í hinu alþjóð­lega fjár­mála­kerfi, skrif­aði í Polit­ico sum­arið 2014. Hanauer er ekk­ert sér­lega geð­ugur náungi en greinin var mjög hrein­skiptin og góð. Í henni sagði hann heið­ar­lega frá því að hann til­heyrði því 0,01 pró­sent Banda­ríkja­manna sem nytu ávaxta ríkj­andi kerfis umfram alla hina. Hann ætti banka með vinum sín­um, einka­flug­vél, fullt af heim­ilum víða um heim o.s.frv.

Í grein­inni sagði Hanauer að hann væri ekki gáf­að­asti maður sem fyrir fynd­ist. Hann væri heldur ekk­ert sér­lega dug­legur og hefði alla tíð verið miðl­ungs náms­mað­ur. Hann hefði heldur í raun enga sér­staka hæfi­leika. Eina sem aðskildi Hanauer frá flestum væri að hann væri til­bú­inn að taka áhættur sem flestir myndu ekki taka. Hann spurði síðan sjálfan sig hvernig fram­tíðin liti út. Svarið var ein­falt: „Ég sé heygaffla“.

Það sem Hanauer átti við var að 99,99 pró­sent af íbúum hins vest­ræna heims væru skildir eftir á meðan að 0,01 pró­sent lifðu fjar­stæðu­kenndu vel­meg­un­ar­lífi, sem erfitt væri að rétt­læta. Bilið milli þeirra sem ættu og þeirra sem ættu lítið eða ekk­ert væri sífellt að aukast. Árið 1980 hefði efsta pró­sent ríkra í Banda­ríkj­unum átt átta pró­sent af árlegri þjóð­ar­fram­leiðslu en fátæk­ari helm­ingur þjóð­ar­innar 18 pró­sent. Árið 2014 hafði það breyst þannig að efsta pró­sentið ætti 20 pró­sent af henni en fátæk­ari helm­ing­ur­inn 12. „Ef við breytum ekki stefn­unni okkar á dramat­ískan hátt þá mun milli­stéttin hverfa og við færumst aftur til síð­ari hluta 18. aldar í Frakk­landi, áður en að bylt­ingin þar átti sér stað,“ sagði Hanauer,

Hinir sví­virði­lega ríku þyrftu að vakna og átta sig á að engin sam­fé­lags­gerð gæti borið slíka aukn­ingu í mis­skipt­ingu eins og við værum að lifa. Það myndi óum­flýj­an­lega leiða til þess að heygaffl­arnir yrðu mund­að­ir. „Þetta er ekki spurn­ing um hvort, heldur hvenær“.

Nú, rúmum tveimur árum eftir að Hanauer birti grein sína hefur spá­dómur hans ræst. Þeir sem telja sig ekki njóta lystisemda alþjóða­væð­ingar og hins kap­ít­al­íska kerfis hafa risið upp gegn því. Þeir hafa kosið stór­hættu­legan popúlista sem for­seta Banda­ríkj­anna. Mikil er þeirra ábyrgð. En þessi nið­ur­staða er afleið­ing orsak­ar. Og orsökin er þeim að kenna sem töldu að þetta myndi aldrei ger­ast. Þeir gengu alltaf út frá því – fullir af yfir­læti – að helm­ingur banda­rísku þjóð­ar­innar vissi ekki hvað væri þeim fyrir bestu og myndi treysta öðrum til að ákveða það fyrir sig. Þeir höfðu rangt fyrir sér.

Skiptir Kjarninn þig máli?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Við erum til staðar fyrir lesendur og fjöllum um það sem skiptir máli.

Ef Kjarninn skiptir þig máli þá máttu endilega vera með okkur í liði.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Rúmlega þriðjungur heimila á ekkert eftir í veskinu í lok mánaðar
Næstum átta af hverjum tíu í lægstra tekjuhópnum nær ekki að leggja neitt fyrir, gengur á sparnað eða safnar skuldum í yfirstandandi dýrtíð. Hjá efsta tekjuhópnum geta næstum níu af hverjum tíu enn lagt fyrir, sumir umtalsvert.
Kjarninn 9. ágúst 2022
Eilífðarefnin finnast í regnvatni alls staðar um heiminn. Uppruni þeirra er oftast á vesturlöndum en það eru fátækari íbúar heims sem þurfa að súpa seyðið af því.
Regnvatn nánast alls staðar á jarðríki óhæft til drykkjar
Okkur finnst mörgum rigningin góð en vegna athafna mannanna er ekki lengur öruggt að drekka regnvatn víðast hvar í veröldinni, samkvæmt nýrri rannsókn.
Kjarninn 8. ágúst 2022
Fleiri farþegar fóru um Flugstöð Leifs Eiríkssonar í júlí síðastliðinum en í sama mánuði árið 2019.
Flugið nær fyrri styrk
Júlí var metmánuður í farþegaflutningum hjá Play og Icelandair þokast nær þeim farþegatölum sem sáust fyrir kórónuveirufaraldur. Farþegafjöldi um Keflavíkurflugvöll var meiri í júlí síðastliðnum en í sama mánuði árið 2019.
Kjarninn 8. ágúst 2022
Verðfall á mörkuðum erlendis er lykilbreyta í þróun eignarsafns íslenskra lífeyrissjóða. Myndin tengist fréttinni ekki beint.
Eignir lífeyrissjóðanna lækkuðu um 361 milljarða á fyrri hluta ársins
Fallandi hlutabréfaverð, jafn innanlands sem erlendis, og styrking krónunnar eru lykilþættir í því að eignir íslensku lífeyrissjóðanna hafa lækkað umtalsvert það sem af er ári. Eignirnar hafa vaxið mikið á síðustu árum. Í fyrra jukust þær um 36 prósent.
Kjarninn 8. ágúst 2022
Uppþornað stöðuvatn í norðurhluta Ungverjalands.
Enn ein hitabylgjan og skuggalegur vatnsskortur vofir yfir
Það er ekki aðeins brennandi heitt heldur einnig gríðarlega þurrt með tilheyrandi hættu á gróðureldum víða í Evrópu. En það er þó vatnsskorturinn sem veldur mestum áhyggjum.
Kjarninn 8. ágúst 2022
Þrjár af hverjum fjórum krónum umfram skuldir bundnar í steypu
Lektor í fjármálum segir ekki ólíklegt að húsnæðisverð muni lækka hérlendis. Það hafi gerst eftir bankahrunið samhliða mikilli verðbólgu. Alls hefur hækkun á fasteignaverði aukið eigið fé heimila landsins um 3.450 milljarða króna frá 2010.
Kjarninn 8. ágúst 2022
Fylgistap ríkisstjórnarflokkanna minna en nær allra annarra stjórna eftir bankahrun
Einungis ein ríkisstjórn sem setið hefur frá 2009 hefur mælst með meira fylgi tíu mánuðum eftir að hún tók við völdum en hún fékk í kosningunum sem færði henni þau völd. Sú ríkisstjórn beið afhroð í kosningum rúmum þremur árum síðar.
Kjarninn 8. ágúst 2022
Gylfi Zoega er annar höfundur greinar sem birtist í nýjasta tölublaði Vísbendingar.
„Hægt væri að banna Airbnb í þéttbýli þegar skortur er á íbúðarhúsnæði“
Ef fleiri flytja til landsins en frá því verður til flókið samspil hagstærða sem valda breytingum á eftirspurn og/ eða framboði á húsnæði með tilheyrandi verðhækkunum eða lækkunum. Tveir hagfræðingar leggja til að kerfinu verði breytt.
Kjarninn 7. ágúst 2022
Meira úr sama flokkiLeiðari
None