2017: Árið sem hafnaði leyndarhyggju

Hallgrímur Óskarsson og Rut Einarsdóttir skrifa um afleiðingar #MeToo byltingarinnar á leyndarhyggju, og líta aftur á árið 2017 í samræmi við gagnsæi og leyndarhyggju.

gagnsæi
Auglýsing

Meira gagn­sæi og minni leynd­ar­hyggju, var sú krafa frá almenn­ingi sem lit­aði flesta þætti mann­lífs­ins á árinu 2017. Þess vegna má segja að tíð­ar­and­inn á Íslandi og mjög víða ann­ars stað­ar í ver­öld­inni gagn­vart gagn­sæi og leynd­ar­hyggju hafi gjör­breyst.

Þetta kemur skýrt fram bæði í þeim bylt­ingum sem hafa átt sér stað í sam­fé­lag­inu í ár, sem og í stjórn­ar­sátt­mála nýrrar rík­is­stjórnar Íslands sem tók við þann 1. des­em­ber 2017. Þar kom orðið „gagn­sæi“ kom fyrir í alls átta skipti, ólíkt stjórn­ar­sátt­mála Sjálf­stæð­is­flokks, Við­reisnar og Bjartrar fram­tíðar frá 2016 þar sem orðið „gagn­sæi“ kom aðeins fyrir aðeins einu sinni, rétt eins og hjá rík­is­stjórn­inni þar á und­an.

Nú segir fjöldi til­tek­inna orða litla sögu um vænt­ingar og efnd­ir, en er þó ákveðin vís­bend­ing um það hvort ákveðin mál kall­ist á við tíð­ar­and­ann hverju sinni. Þannig má alveg álykta sem svo að rík­is­stjórn Katrínar Jak­obs­dóttur ætli sér að beita sér fyrir meira gagn­sæi í stjórn­sýslu og við laga­setn­ing á Alþingi en fyrri rík­is­stjórnir hafa gert. Ný rík­is­stjórn sýnir þannig fyrst og fremst að hún virð­ist vera í tengslum við sam­tím­ann og hlusta á þær raddir sem tala í sam­fé­lag­inu.

Auglýsing

Leynd­ar­hyggjan sjálf, and­stæða gagn­sæ­is, hefur lík­lega aldrei fundið annan eins mót­byr eins og árið 2017. Rekja má fall síð­ustu rík­is­stjórnar til trún­að­ar­brests og leynd­ar­hyggju, nánar til tekið yfir máli um upp­reisn æru kyn­ferð­is­brota­manna. And­stöðu gegn leynd­ar­hyggju er þó ekki aðeins að finna í stjórn­mál­um, við­skiptum og stjórn­sýslu, heldur má finna kröf­una um að leynd­ar­hyggju skuli hætt á flest­um, ef ekki öll­um, sviðum sam­fé­lags­ins.

Og svo er það stóra bylt­ingin gegn leynd­ar­hyggju: #MeToo-­bylt­ing­in. Í #MeToo bylt­ing­unni sem spratt upp í kjöl­far stöðu­upp­færslu leikkon­unn­ar Alyssa Milano á Twitter, þann 15. októ­ber 2017, má segja að hern­aður gegn leynd, ofbeldi, kyn­ferð­is­legri kúgun og gömlum hefðum og venjum hafi haf­ist fyrir alvöru. Þá sýndu konur um allan heim sam­stöðu með því að segja sínar sögur af kyn­ferð­is­legri áreitni í kjöl­far kyn­ferð­is­brota­mála, fyrst gegn leik­stjór­an­um Har­vey Wein­stein, en síðar gegn fjöl­mörgum öðrum þekktum karl­mönnum í lista- og menn­ing­ar­lífi margra Vest­ur­landa.

Íslenskar konur úr öllum stéttum og kimum þjóð­fé­lags­ins hafa einnig tekið þátt í #MeToo-­bylt­ing­unni. Konur úr stjórn­mál­u­m, ­leik­hús­lífi, heil­brigð­is­stétt­um, vís­inda­sam­fé­lag­inu, konur í íþróttum og úr mörgum öðrum hópum hafa stigið fram og sagt sögur sem leynd hefur hvílt yfir þar til nú. Þessar konur hafa birt upp­lýs­ingar sem sýna að kyn­ferð­is­lega áreitni og leynd­ar­hyggjan sem henni fylgir er til á ótrú­leg­ustu sviðum sam­fé­lags­ins. Konur hafa hafnað því að halda inni skömminni sem fylgir leynd­inni, og saman hefur sam­fé­lagið hafnað leynd­ar­hyggj­unni. Merki um þetta sjást þegar þeim fjöl­mörgu dæmum af skil­yrð­is­lausri afsögnum margra þekktra og valda­mik­illa manna eru bæði af þeim sjálfum (ger­end­un­um) og sam­fé­lag­inu öllu talin svo sjálf­sögð að ekki þarf að ræða það frek­ar. Þetta er dæmi um breyttan tíð­ar­anda, sem krefst þess að leynd sé vikið á brott og að hverskyns ofbeldi og að ó­við­ur­kvæmi­leg framkoma sé ekki liðin í neinni mynd.

Margir segja að #MeToo-­bylt­ing sé aðeins nýhafin og að margar ótrú­legar sögur eigi eftir að losna undan krumlum leynd­ar­innar og kom­ast í dags­ljósið á næstu mán­uðum og árum. Einnig má velta fyrir sér hver hlið­ar­á­hrifin af #MeToo-­bylt­ing­unni verða. Hér er því spáð að stóru áhrifin muni snú­ast um það að leynd­ar­hyggju sé hafnað í hvaða mynd sem er og á hvaða sviðum þjóð­lífs­ins sem er. Það hefur nú þegar komið í ljós að almenn­ingur líður ekki lengur leynd­ar­hyggju, og má því spá að það fær­ist frekar í auk­ana svo að ekki lengur líð­ist leynd­ar­hyggja af neinu tagi, sér­stak­lega gagn­vart málum sem snerta sam­fé­lag­ið. Hægt er að segja að sú krafa verði upp að upp­lýs­inga­leynd verði mjög víkj­andi þáttur í sam­fé­lag­inu, hvort sem um er að ræða sam­skipti kynj­anna, samn­inga fyr­ir­tækja, eða stjórn lands­ins. Auð­velt er þannig að hugsa sér að #MeToo-­bylt­ingin sé aðeins byrj­unin á ein­hverju mjög gríð­ar­stóru, þó að áhrif hennar séu nú þegar orðin sögu­leg.

Segja má að #MeToo-­bylt­ingin sé í raun upp­hafið að því að leynd­ar­hyggju sé hafnað á öllum stigum þjóð­fé­lags­ins og að gagn­sæi verði í æ rík­ara mæli tal­inn grund­völlur allra mála er varða sam­fé­lagið í heild.

Meira úr sama flokkiAðsendar greinar