Auglýsing

Gylfi Zoega, pró­fessor í hag­fræði og fastur penni á þessum vett­vangi, fór ítar­lega yfir stöðu efna­hags­mála í síð­ustu viku, og kom þar inn á stóran óvissu­þátt sé horft fram í tím­ann næstu mán­uði.

Hann snýr að kjara­við­ræðum og hvernig það muni ganga að semja um kaup og kjör þeirra sem eru með lausa samn­inga. Þrátt fyrir að stoðir íslenska hag­kerf­is­ins séu sterkar þessi miss­erin þá getur verð­bólgu­draug­ur­inn vaknað og farið á stjá með lát­um, eins og sagan er til vitnis um.

Atvinnu­leysi er með lægsta móti (3 pró­sent), hag­vaxt­ar­horfur ágætar (3,6 pró­sent á þessu ári, ef spár ganga eft­ir) og skuldir heim­ila, fyr­ir­tækja og hin opin­bera hafa lækkað hratt að und­an­förnu.

Auglýsing

Spennan

En það er helst að spennustigið í hag­kerf­inu valdi áhyggj­um, eins og erlend láns­hæf­is­mats­fyr­ir­tæki hafa bent á í grein­ingum sínum að und­an­förnu. Þau eru ekki óskeikul - heldur betur ekki - en það verður samt að taka ábend­ingum og grein­ingum þeirra alvar­lega.

Helstu hætt­urnar eru að þeirra mati yfir­spennt hag­kerfi, geng­is­fall eftir kólnun í ferða­þjón­ustu og sam­dráttur sem kæmi í kjöl­far­ið. En það sem er ánægju­legt, er að stoð­irnar eru heil­brigð­ari og sterk­ari nú, en fyrir rúmum ára­tug.

Sam­drátt­ur­inn ætti ekki að ógna und­ir­stöð­un­um, ef til hans kem­ur, en fall á eigna­verði - t.d. fast­eigna­verði - ætti ekki að koma neinum á óvart. Í reynd hafa fast­eignir í fjöl­býli á Íslandi ekki hækkað síðan í apríl á þessu ári, ef frá eru taldar nýjar íbúðir á mark­aði. Fer­metra­verð þeirra er hærra en ann­arra og því hefur það áhrif á heild­ar­mynd­ina til hækk­un­ar. Algengt fast­eigna­verð er er á bil­inu 430 til 500 þús­und á fer­metr­ann á höf­uð­borg­ar­svæð­inu, eftir stað­setn­ingu, en nýjar íbúðir hafa allt að 20 pró­sent hærra fer­metra­verð í sumum til­vik­um.

Eft­ir­minni­leg kennsla

Í grein Gylfa í síð­ustu viku kom hann inn á grund­vall­ar­hug­myndir um lýð­ræð­is­skipu­lag og sam­fé­lags­upp­bygg­ingu, þegar rætt var um hvernig mætti nálg­ast kjara­við­ræður og skipu­lag sam­fé­lags­ins. Vitn­aði hann til rétt­læt­is­hug­mynda John Rawls (The­ory Of Just­ice, 1971), skrifa John Stu­art Mill  um frelsið (Frelsið, 1859) og einka­eign­ar­rétt­ar­pæl­ingar Robert Nozick (Anachy, State and Utopia, 1974).

Þegar kemur að leið­inni til sátta, sem kjara­við­ræður snú­ast um, er hollt að velta þessum áhrifa­miklu höf­undum heim­spek­innar fyrir sér, og þeirra djúp­stæðu áhrifum á hugs­un­ar­hátt okkar um lífið og til­ver­una.

Það er lítið pláss í að fara ofan í það í þaula hér, en við lestur á grein Gylfa komu upp í hug­ann stór­kost­lega skemmti­legar kennslu­stundir í heim­speki­námi mínu við Háskóla Íslands.

Þor­steinn Gylfa­son heit­inn, pró­fess­or, var þá að kenna stjórn­mála­heim­speki og það var oft hrein upp­lifun að hlusta á hann flytja fyr­ir­lestra sína og síðan skapa umræður um flóknar og ein­faldar myndir heim­spek­inn­ar.

Eitt það minni­stæð­asta var þegar hann ræddi um Rawls.

Eins og alltaf hjá Þor­steini þá kom hann þre­földum skammti til skila í tvöl­földum tíma (tvisvar 45 mín­út­ur, með stuttu hléi).

Í fyrsta lagi óað­finna­legri þekk­ingu á við­fangs­efn­inu.

Í öðru lagi lif­andi og oft leiftr­andi lýs­ingum á hinum helstu álita­málum í kenn­ing­unum sem voru til umræðu (handa­hreyf­ing­ar, hávær grófur hlát­ur, mann­lýs­ingar á höf­undum og fjöl­skyldu­að­stæðum þeirra. Eft­ir­minni­leg var hlið­ar­saga hans um John Stu­art Mill og hversu ótrú­legt undra­barn hann var, flug­læs á mörg tungu­mál þriggja ára).

Í þriðja lagi hafði hann ein­stakt lag á því að koma hug­mynda­upp­sprett­unni í kringum verk höf­undana líka til skila. Þar kom tón­list oft við sögu, bók­mennta­verk ann­arra höf­unda og síðan póli­tískur og efna­hags­legur grunnur átaka sem lágu und­ir.

Í upp­hafs­stöð­unni

Í Rétt­læt­is­kenn­ingu Rawls er þetta grund­vall­ar­spurn­ing­in. Hvernig er hægt að búa til rétt­látt sam­fé­lag og í hvaða aðstæðum - ímynd­uðum - getum við séð það fyrir okk­ur?

Hug­mynda- og stétta­bar­átta í Banda­ríkj­unum var í algeym­ingi þegar bókin kemur út. For­rétt­inda­stéttir og fólkið á gólf­inu, fjar­lægðir valds frá fólki. Þetta voru miklir tímar, svo ekki sé meira sagt.

Í verki Rawls tekst hann á við það hvernig megi ímynda sér rétt­látt sam­fé­lag. Þar er upp­hafs­staðan (Orig­inal Position) grund­völl­ur­inn en þeir sem í henni eru vita ekki hver sam­fé­lags­staða þeirra verður þar sem þeir eru undir fávís­is­feld­inum (veil of ign­or­ance).

Til ein­föld­unar sagt þá veldur hann því að þeir sem undir feld­inum eru, geta ekki látið for­rétt­inda­stöðu sína - eða aðrar vöggu­gjafir - trufla hug­ar­heim­inn. Í þessum aðstæðum skap­ast hug­myndin um rétt­læti og hvernig megi hugsa sér sér­hags­muna­lausa rök­ræðu um sam­fé­lag­ið.

Mátun við sam­tím­ann

Styrk­ur­inn í kenn­ingu Rawls liggur ekki síst í því að hún á tíma­laust erindi. Spurn­ing­arnar sem tek­ist er á við koma upp í hug­ann við ýmis til­efni.

Meðal ann­ars á það við um kjara­við­ræður og hvernig megi hugsa sér að ná sátt um launa­þróun ólíkra hópa. Gylfi setur þessar grund­vall­ar­hug­myndir heim­spek­ing­ana ekki af ástæðu­lausu í þetta sam­hengi.

Það er hollt fyrir ráða­menn og for­ystu­fólk aðila vinnu­mark­að­ar­ins, bæði verka­lýðs­hreyf­ing­ar­innar og atvinnu­rek­enda, að koma sér fyrir í upp­hafs­stöð­unni og sveipa sig fávís­is­feld­in­um, áður en lengra er hald­ið. Ákvarð­anir um launa­hækk­anir eru flókn­ar, þar sem margt kemur til skjal­anna annað en krónur og aur­ar. Spurn­ing um hvernig megi tryggja betri lífs­kjör með kjara­samn­ingum snýst líka um kerf­is­breyt­ingar sem auka frí­tíma, þjón­ustu og létta á streitu. Ekki virð­ist van­þörf á því, eins og fjallað er um nýlegri skýrslu Gylfa fyrir stjórn­völd. Verka­lýðs­hreyf­ingin hefur einnig nefnt þessi atriði sem áherslu­mál fyrir kom­andi kjara­samn­inga.

En það sem miklu máli gæti skipt fyrir far­sæla nið­ur­stöðu í kjara­samn­ingum - og þá eitt­hvað sem yrði í það minnsta nálægt þjóð­ar­sátt - er að þau sem taka þátt í við­ræð­unum til­einki sér hroka­lausa afstöðu gagn­vart stöðu fólks á gólf­inu, meg­in­þorra launa­fólks. Verka­lýðs­hreyf­ing­in, með end­ur­nýj­aða for­ystu, hefur mér fund­ist vera kalla hátt eftir því að það sé meira hlustað á fólkið á gólf­inu og virð­ing borin fyrir því.

Það getur verið snúið að horfa alveg fram­hjá því hvaða for­rétt­inda­stöðu fólk er fætt inn í. Ef það tekst að sýna sam­kennd með ólíkum aðstæðum fólks, þá er mikið unnið og far­sæl nið­ur­staða lík­legri. Jafn­vel þó það virð­ist vera stál í stál í upp­hafi.

Greinin er úr Vís­bend­ingu, sem kemur áskrif­enda 31. ágúst. Hægt er að ger­ast áskrif­andi hér.

Kanntu vel við Kjarnann?

Frjáls framlög lesenda eru mikilvægur þáttur í rekstri Kjarnans. Þau gera okkur kleift að halda áfram að taka þátt í umræðunni á vitrænan hátt og greina kjarnann frá hisminu fyrir lesendur. 

Kjarninn er fjölmiðill sem leggur sig fram við að upplýsa og skýra út það sem á sér stað í samfélaginu með áherslu á gæði og dýpt. 

Okkar tryggð er aðeins við lesendur. Við erum skuldbundin ykkur og værum þakklát ef þið vilduð vera með í að gera Kjarnann enn sterkari. 

Ef þú kannt vel við það efni sem þú lest á Kjarnanum viljum við hvetja þig til að styrkja okkur. Þinn styrkur er okkar styrkur.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Yfirmaður Max mála hjá Boeing rekinn
Tilkynnt var um brottreksturinn á stjórnarfundi Boeing í San Antonio í Texas. Forstjóri félagsins hrósaði Kevin McAllister fyrir vel unnin störf.
Kjarninn 22. október 2019
Tímaáætlun um Brexit felld í breska þinginu
Boris Johnson forsætisráðherra segir að nú sé óvissa uppi hjá bresku þjóðinni. Hann lýsti yfir vonbrigðum, en sagði að Bretland myndi fara úr Evrópusambandinu, með einum eða öðrum hætti.
Kjarninn 22. október 2019
HÚH! Best í heimi
Hnitmiðað, áleitið, fyndið!
Leiklistargagnrýnandi Kjarnans fjallar um HÚH! Best í heimi þar sem leikhópurinn RaTaTam er í samvinnu við Borgarleikhúsið.
Kjarninn 22. október 2019
Vilja fjölga farþegum í innanlandsflugi um fimmtung
Stjórnvöld ætla sér að bæta grundvöll innanlandsflug hér á landi og er markmiðið að fjöldi farþega með innanlandsflugi verði 440 þúsund árið 2024 en það er rúmlega 70.000 fleiri farþegar en árið 2018.
Kjarninn 22. október 2019
Páll Gunnar Pálsson, forstjóri Samkeppniseftirlitsins.
Samkeppniseftirlitið segir að nýtt frumvarp muni rýra kjör almennings
Samkeppniseftirlitið segir að nýtt frumvarp, sem meðal annars fellir niður heimild þess til að skjóta málum til dómstóla, valda miklum vonbrigðum. Það mun leggjast gegn samþykkt þess.
Kjarninn 22. október 2019
Eiríkur Ragnarsson
Ekki draga tennurnar úr Samkeppniseftirlitinu
Kjarninn 22. október 2019
Bjarni Benediktsson,fjármála- og efnahagsráðherra.
Skýrsla um tilkomu Íslands á gráa listann væntanleg
Dómsmálaráðherra og fjármálaráðherra ætla að kynna skýrslu um aðdraganda þess að Íslandi var sett á gráa lista FAFT og hvernig stjórnvöld ætli að koma landinu af listanum.
Kjarninn 22. október 2019
Kvikan
Kvikan
Aðlögun kaþólsku kirkjunnar, peningaþvætti á Íslandi og vandræði Deutsche Bank
Kjarninn 22. október 2019
Meira úr sama flokkiLeiðari