Auglýsing

Gylfi Zoega, pró­fessor í hag­fræði og fastur penni á þessum vett­vangi, fór ítar­lega yfir stöðu efna­hags­mála í síð­ustu viku, og kom þar inn á stóran óvissu­þátt sé horft fram í tím­ann næstu mán­uði.

Hann snýr að kjara­við­ræðum og hvernig það muni ganga að semja um kaup og kjör þeirra sem eru með lausa samn­inga. Þrátt fyrir að stoðir íslenska hag­kerf­is­ins séu sterkar þessi miss­erin þá getur verð­bólgu­draug­ur­inn vaknað og farið á stjá með lát­um, eins og sagan er til vitnis um.

Atvinnu­leysi er með lægsta móti (3 pró­sent), hag­vaxt­ar­horfur ágætar (3,6 pró­sent á þessu ári, ef spár ganga eft­ir) og skuldir heim­ila, fyr­ir­tækja og hin opin­bera hafa lækkað hratt að und­an­förnu.

Auglýsing

Spennan

En það er helst að spennustigið í hag­kerf­inu valdi áhyggj­um, eins og erlend láns­hæf­is­mats­fyr­ir­tæki hafa bent á í grein­ingum sínum að und­an­förnu. Þau eru ekki óskeikul - heldur betur ekki - en það verður samt að taka ábend­ingum og grein­ingum þeirra alvar­lega.

Helstu hætt­urnar eru að þeirra mati yfir­spennt hag­kerfi, geng­is­fall eftir kólnun í ferða­þjón­ustu og sam­dráttur sem kæmi í kjöl­far­ið. En það sem er ánægju­legt, er að stoð­irnar eru heil­brigð­ari og sterk­ari nú, en fyrir rúmum ára­tug.

Sam­drátt­ur­inn ætti ekki að ógna und­ir­stöð­un­um, ef til hans kem­ur, en fall á eigna­verði - t.d. fast­eigna­verði - ætti ekki að koma neinum á óvart. Í reynd hafa fast­eignir í fjöl­býli á Íslandi ekki hækkað síðan í apríl á þessu ári, ef frá eru taldar nýjar íbúðir á mark­aði. Fer­metra­verð þeirra er hærra en ann­arra og því hefur það áhrif á heild­ar­mynd­ina til hækk­un­ar. Algengt fast­eigna­verð er er á bil­inu 430 til 500 þús­und á fer­metr­ann á höf­uð­borg­ar­svæð­inu, eftir stað­setn­ingu, en nýjar íbúðir hafa allt að 20 pró­sent hærra fer­metra­verð í sumum til­vik­um.

Eft­ir­minni­leg kennsla

Í grein Gylfa í síð­ustu viku kom hann inn á grund­vall­ar­hug­myndir um lýð­ræð­is­skipu­lag og sam­fé­lags­upp­bygg­ingu, þegar rætt var um hvernig mætti nálg­ast kjara­við­ræður og skipu­lag sam­fé­lags­ins. Vitn­aði hann til rétt­læt­is­hug­mynda John Rawls (The­ory Of Just­ice, 1971), skrifa John Stu­art Mill  um frelsið (Frelsið, 1859) og einka­eign­ar­rétt­ar­pæl­ingar Robert Nozick (Anachy, State and Utopia, 1974).

Þegar kemur að leið­inni til sátta, sem kjara­við­ræður snú­ast um, er hollt að velta þessum áhrifa­miklu höf­undum heim­spek­innar fyrir sér, og þeirra djúp­stæðu áhrifum á hugs­un­ar­hátt okkar um lífið og til­ver­una.

Það er lítið pláss í að fara ofan í það í þaula hér, en við lestur á grein Gylfa komu upp í hug­ann stór­kost­lega skemmti­legar kennslu­stundir í heim­speki­námi mínu við Háskóla Íslands.

Þor­steinn Gylfa­son heit­inn, pró­fess­or, var þá að kenna stjórn­mála­heim­speki og það var oft hrein upp­lifun að hlusta á hann flytja fyr­ir­lestra sína og síðan skapa umræður um flóknar og ein­faldar myndir heim­spek­inn­ar.

Eitt það minni­stæð­asta var þegar hann ræddi um Rawls.

Eins og alltaf hjá Þor­steini þá kom hann þre­földum skammti til skila í tvöl­földum tíma (tvisvar 45 mín­út­ur, með stuttu hléi).

Í fyrsta lagi óað­finna­legri þekk­ingu á við­fangs­efn­inu.

Í öðru lagi lif­andi og oft leiftr­andi lýs­ingum á hinum helstu álita­málum í kenn­ing­unum sem voru til umræðu (handa­hreyf­ing­ar, hávær grófur hlát­ur, mann­lýs­ingar á höf­undum og fjöl­skyldu­að­stæðum þeirra. Eft­ir­minni­leg var hlið­ar­saga hans um John Stu­art Mill og hversu ótrú­legt undra­barn hann var, flug­læs á mörg tungu­mál þriggja ára).

Í þriðja lagi hafði hann ein­stakt lag á því að koma hug­mynda­upp­sprett­unni í kringum verk höf­undana líka til skila. Þar kom tón­list oft við sögu, bók­mennta­verk ann­arra höf­unda og síðan póli­tískur og efna­hags­legur grunnur átaka sem lágu und­ir.

Í upp­hafs­stöð­unni

Í Rétt­læt­is­kenn­ingu Rawls er þetta grund­vall­ar­spurn­ing­in. Hvernig er hægt að búa til rétt­látt sam­fé­lag og í hvaða aðstæðum - ímynd­uðum - getum við séð það fyrir okk­ur?

Hug­mynda- og stétta­bar­átta í Banda­ríkj­unum var í algeym­ingi þegar bókin kemur út. For­rétt­inda­stéttir og fólkið á gólf­inu, fjar­lægðir valds frá fólki. Þetta voru miklir tímar, svo ekki sé meira sagt.

Í verki Rawls tekst hann á við það hvernig megi ímynda sér rétt­látt sam­fé­lag. Þar er upp­hafs­staðan (Orig­inal Position) grund­völl­ur­inn en þeir sem í henni eru vita ekki hver sam­fé­lags­staða þeirra verður þar sem þeir eru undir fávís­is­feld­inum (veil of ign­or­ance).

Til ein­föld­unar sagt þá veldur hann því að þeir sem undir feld­inum eru, geta ekki látið for­rétt­inda­stöðu sína - eða aðrar vöggu­gjafir - trufla hug­ar­heim­inn. Í þessum aðstæðum skap­ast hug­myndin um rétt­læti og hvernig megi hugsa sér sér­hags­muna­lausa rök­ræðu um sam­fé­lag­ið.

Mátun við sam­tím­ann

Styrk­ur­inn í kenn­ingu Rawls liggur ekki síst í því að hún á tíma­laust erindi. Spurn­ing­arnar sem tek­ist er á við koma upp í hug­ann við ýmis til­efni.

Meðal ann­ars á það við um kjara­við­ræður og hvernig megi hugsa sér að ná sátt um launa­þróun ólíkra hópa. Gylfi setur þessar grund­vall­ar­hug­myndir heim­spek­ing­ana ekki af ástæðu­lausu í þetta sam­hengi.

Það er hollt fyrir ráða­menn og for­ystu­fólk aðila vinnu­mark­að­ar­ins, bæði verka­lýðs­hreyf­ing­ar­innar og atvinnu­rek­enda, að koma sér fyrir í upp­hafs­stöð­unni og sveipa sig fávís­is­feld­in­um, áður en lengra er hald­ið. Ákvarð­anir um launa­hækk­anir eru flókn­ar, þar sem margt kemur til skjal­anna annað en krónur og aur­ar. Spurn­ing um hvernig megi tryggja betri lífs­kjör með kjara­samn­ingum snýst líka um kerf­is­breyt­ingar sem auka frí­tíma, þjón­ustu og létta á streitu. Ekki virð­ist van­þörf á því, eins og fjallað er um nýlegri skýrslu Gylfa fyrir stjórn­völd. Verka­lýðs­hreyf­ingin hefur einnig nefnt þessi atriði sem áherslu­mál fyrir kom­andi kjara­samn­inga.

En það sem miklu máli gæti skipt fyrir far­sæla nið­ur­stöðu í kjara­samn­ingum - og þá eitt­hvað sem yrði í það minnsta nálægt þjóð­ar­sátt - er að þau sem taka þátt í við­ræð­unum til­einki sér hroka­lausa afstöðu gagn­vart stöðu fólks á gólf­inu, meg­in­þorra launa­fólks. Verka­lýðs­hreyf­ing­in, með end­ur­nýj­aða for­ystu, hefur mér fund­ist vera kalla hátt eftir því að það sé meira hlustað á fólkið á gólf­inu og virð­ing borin fyrir því.

Það getur verið snúið að horfa alveg fram­hjá því hvaða for­rétt­inda­stöðu fólk er fætt inn í. Ef það tekst að sýna sam­kennd með ólíkum aðstæðum fólks, þá er mikið unnið og far­sæl nið­ur­staða lík­legri. Jafn­vel þó það virð­ist vera stál í stál í upp­hafi.

Greinin er úr Vís­bend­ingu, sem kemur áskrif­enda 31. ágúst. Hægt er að ger­ast áskrif­andi hér.

Halldóra Mogensen
Hvatar, skilyrðingar og skerðingar
Kjarninn 21. mars 2019
Flugiðnaðurinn samofinn hagsmunum ríkisins
Rekstrarvandi WOW air hefur lýst upp þá stöðu sem flugfélögin eru í, þegar kemur að kerfislægt mikilvægum geira. Flugfélögin eru of stór til að falla. Og svipað má segja um flugvélaframleiðendur. Vandi Boeing sýnir þetta glögglega.
Kjarninn 21. mars 2019
Orri Hauksson nýr í stjórn Isavia
Ingimundur Sigurpálsson er hættur sem stjórnarformaður Isavia en hann hætti einnig nýverið sem forstjóri Íslandspósts.
Kjarninn 21. mars 2019
Guðni Karl Harðarson
Fallegur hugur
Kjarninn 21. mars 2019
Stór hluti þeirra sem starfa í íslenska byggingageiranum eru erlendir ríkisborgarar.
Farið að hægja á fjölgun erlendra ríkisborgara sem flytja til Íslands
Erlendum ríkisborgurum sem setjast að á Íslandi hefur fjölgað gríðarlega á örfáum árum. Nú virðist sem farið sé að hægjast á fjölgun þeirra.
Kjarninn 21. mars 2019
Heimavellir voru skráðir í Kauphöll Íslands í fyrravor.
Heimavellir ráða nýjan framkvæmdastjóra
Nýr maður hefur tekið við stjórnartaumunum hjá Heimavöllum, stærsta leigufélagi landsins á almennum markaði. Nýverið var samþykkt að afskrá félagið úr Kauphöll Íslands, en það var fyrst skráð í hana í maí í fyrra.
Kjarninn 21. mars 2019
Sigurður Ingi Jóhannsson, samgöngu- og sveitastjórnarráðherra.
Frumvarp ráðherra heimilar sérstakt gjald á viðtakendur erlendra póstsendinga
Verði frumvarp samgöngu- og sveitastjórnarráðherra um síðari breytingar á póstlögum að lögum mun það leiða til aukins kostnaðar þeirra sem eiga viðskipti við erlendar netverslanir en draga úr kostnaði Íslandspósts.
Kjarninn 21. mars 2019
Jóhann Hauksson
Harðlífi varðmanna Landsréttar
Kjarninn 21. mars 2019
Meira úr sama flokkiLeiðari