Máttur leiðindanna

Eikonomics segir að ef almenningur nær betri tökum á hagfræði þá gæti hann mögulega komið í veg fyrir vöxt popúlista. Og þar með bjargað heiminum.

Auglýsing

Um dag­inn sá ég mynd­ina Vice, eftir Adam Mckay. Myndin fjallar um líf og feril Dick Cheney, vara­for­seta Banda­ríkj­anna í tíð Bush. Vice er byggð á sann­sögu­legum atburð­um, en er sögð á skop­legan máta. Ekki ósvipað The Big Short og The Death of Stal­in.

Dick Cheney er óhefð­bundin aðal­per­sóna af ýmsum ástæð­um. Ekki síst vegna þess að það er ekk­ert skemmti­legt við hann. Hann gefur tóndaufar ræð­ur, upp­fullar af tæknitali. Hann segir helst sem minnst, gefur sjaldan við­töl og heldur sig frá sviðs­ljós­inu. Dick Cheney minnir helst á þurran rík­is­klerk.

Blaða­maður sagði mér einu sinni að á miðl­inum sem hann vann fyrir voru fréttir sem þóttu óspenn­andi og fengu fá klikk oft kall­aðar „verð­bólga“. Ástæðan var sú að ef verð­bólga var í fyr­ir­sögn fréttar var fyr­ir­sjá­an­legt að greinin yrði ekki les­in. Ástæðan er lík­lega sú að fólki finnst umræðan um verð­bólgu almennt þurr og leið­in­leg.

Auglýsing

Við lok fyrstu heims­styrj­ald­ar­innar heimt­uðu hinar sig­ur­sælu þjóðir að Þjóð­verjar greiddu him­in­háar sektir fyrir sinn þátt í stríð­inu. Þýska­land var á kúp­unni eftir stríðið og áttu því aldrei séns í að standa straum af þessum greiðsl­um. Alla­vega ekki á hefð­bund­inn hátt. Því gripu þeir í pen­inga­prent­vél­ina. Þeir prent­uðu og prent­uðu. Á sama tíma jókst ekki fram­leiðsla á mat og dóti og þegar fleiri mörk eltu færri vörur (og erlenda gjald­miðla) komst verð­bólgu­draug­ur­inn á kreik. Á örfáum mán­uðum varð þýska markið svo gagns­laust að það besta sem fólk gat gert við mörkin sín var að nota þau sem vegg­fóður eða brenna þau til hús­hit­un­ar.

Skattar hafa ömur­legt orð­spor. Sér­stak­lega fyr­ir­tækja­skatt­ar. Einnig þykir fólki leið­in­legt að hlusta á sér­fræð­inga ræða um tengsl fjár­fest­inga og tekju­skatts fyr­ir­tækja. Ekki þykir það heldur fjör að hlusta á hag­fræð­inga og bók­ara ræða tengsl hvata ein­stak­linga og skatt­þrep.

Ef Mckay gefur rétta mynd af Dick Cheney þá er nokkuð ljóst að herra Cheney skildi það að ef þú velur þér flókið og leið­in­legt, en mik­il­vægt, mál­efni þá getur þú haft gríð­ar­leg áhrif. Eitt dæmið í mynd­inni hafði með erfða­skatt að gera. Cheney og hans menn vissu að fólk myndi ekki nenna að pæla í flóknu sam­spili mis­mun­andi skatta, útgjalda rík­is­ins og ann­ara þátta. Því var nóg fyrir þá að breyta nafn­inu úr erfða­skatti í dauða­skatt, gera góða grein fyrir þeirri „ósann­girni“ að skatt­leggja dautt fólk, en leyfðu öðrum, ekki síður mik­il­væg­um, þáttum liggja eftir í leið­in­legum flækjum sem fáir nenntu að pæla í.

Óða­verð­bólgan gaf óneit­an­lega hinum ömur­lega glat­aða Hitler og hans ömur­legu nas­istum fót­stig á leið til valda. Ef ein­hver hefði getað útskýrt fyrir Evr­ópskum borg­urum og ráða­mönnum hvernig pen­inga­prent­vél­ar, verð­bólga og stríðskuldir spila sam­an, á skilj­an­legan hátt. Þá, kannski, hefði verið hægt að koma í veg fyrir ein­hverjar af hörm­ungum síð­ustu ald­ar. Kannski.

En stað­reyndin er sú að skatt­ar, verð­bólga, fórn­ar­kostn­að­ur, vext­ir, verð og kostn­aður eru í sjálfu sér ekki leið­in­leg þemu. Þau eru bara leið­in­legt af því að sér­fræð­ingar eyða of mikið af sínum tíma í að tala við aðra innan eigin stétt­ar, en ekki aðra. Við eyðum of litlu af okkar tíma í að gera grein­ingar okkar aðgengi­legar og við eyðum of litlum tíma í að deila því sem við vitum með öðr­um. Hag­fræð­ingar eru vissu­lega ekki eina stéttin sem mætti standa sig bet­ur. En það er engin afsök­un.

Hag­fræði eru ríkt fag. Þó svo margt sé enn óljóst, þá skilja hag­fræð­ingar hag­kerfin okkar betur í dag en nokkru sinni fyrr. Hag­fræð­ingar hafa tvö hlut­verk: rann­saka sam­skipti ein­stak­linga á mörk­uðum og reyna að skilja útkomur þess­ara sam­skipta; og segja fólki frá því hvað rann­sóknir stétt­ar­innar gefa í skyn. Fyrsta hlut­verkið hafa hag­fræð­ingar ræktað vel. En kannski á kostnað hins seinna.

Hag­fræðin snertir okkur öll og á hverjum degi spilum við öll mik­il­vægt hlut­verk í því kerfi. Oft­ast tökum við ekki eftir því. Til dæmis þegar þú ferð út í Bónus og rennir kort­inu þínu í gegnum eitt­hvað tól og færð fyrir það ban­ana eða þegar þú opnar heima­bank­ann og borgar mál­ar­anum þín­um.

Það er öllum hollt að skilja hag­fræði. Ef almenn­ingur nær betri tökum á henni gætum við kannski komið í veg fyrir vöxt popúlista; eða að klókir póli­tíkusar, og valda­fólk almennt, not­færi sér leið­indin sem vís­ind­unum hefur verið pakkað inn í til þess að bæta líf sitt á kostnað ann­arra. Því er það skylda hag­fræð­inga að reyna að útskýra hag­fræð­ina fyrir fólki, á manna­máli.

Eikonomics er mitt fram­lag.



Persónuvernd segir Báru hafa brotið gegn lögum með upptöku
Stjórn Persónuverndar hefur komist að því að Bára Halldórsdóttir hafi brotið gegn lögum um persónuvernd, með upptöku sinni á spjalli Alþingismanna á Klaustur bar.
Kjarninn 22. maí 2019
Kærkomin vaxtalækkun - Frekari vaxtalækkun í pípunum?
Það kom ekki á óvart að meginvextir Seðlabanka Íslands hafi lækkað í morgun. Nú er spurningin: verður gengið enn lengra?
Kjarninn 22. maí 2019
Tveir landsréttardómarar sækja um embætti landsréttardómara
Þrír þeirra sem sækja um stöðu Landsréttardómara eru á meðal þeirra fjögurra sem Sigríður Á. Andersen fjarlægði af lista sem hæfisnefnd hafði lagt fyrir. Tveir aðrir umsækjendur eru á meðal þeirra fjögurra sem Sigríður bætti á listann.
Kjarninn 22. maí 2019
Helga Dögg Sverrisdóttir
Nemendur beita kennara ofbeldi
Kjarninn 22. maí 2019
Aðsókn í listkennsludeild LHÍ eykst um ríflega 120 prósent
Aðsókn í listkennsludeild Listaháskóla Íslands jókst um ríflega 120 prósent á milli áranna 2018 og 2019 en nú standa yfir inntökuviðtöl við deildina.
Kjarninn 22. maí 2019
Sólveig Anna Jónsdóttir, formaður Eflingar.
Efling kallar eftir ábendingum um vanefndir
Efling hefur fengið ábendingar um að fyrirtæki hafi brugðist við launahækkunum í nýjum kjarasamningi með því að taka af starfsfólki bónusa, aukagreiðslur og ýmis konar hlunnindi. Félagið kallar eftir frekari ábendingum frá félagsmönnum um slíkar aðgerðir.
Kjarninn 22. maí 2019
Katrín Jakobsdóttir
„Líkamar kvenna eru dregnir inn í pólitíska umræðu“
Forsætisráðherra segir að líkamar kvenna séu dregnir inn í pólitíska umræðu með hætti sem ætti að heyra sögunni til og grafið sé undan fyrri sigrum í baráttu kvenna fyrir yfirráðum yfir sínum eigin líkama.
Kjarninn 22. maí 2019
Ástráður Haraldsson
Ástráður meðal umsækjenda um stöðu landsréttardómara
Ástráður Haraldsson, héraðsdómari, er á meðal þeirra sem sóttu um lausa stöðu landsréttardómara, en umsóknarfrestur rann út síðastliðinn mánudag.
Kjarninn 22. maí 2019
Meira úr sama flokkiEikonomics