Máttur leiðindanna

Eikonomics segir að ef almenningur nær betri tökum á hagfræði þá gæti hann mögulega komið í veg fyrir vöxt popúlista. Og þar með bjargað heiminum.

Auglýsing

Um dag­inn sá ég mynd­ina Vice, eftir Adam Mckay. Myndin fjallar um líf og feril Dick Cheney, vara­for­seta Banda­ríkj­anna í tíð Bush. Vice er byggð á sann­sögu­legum atburð­um, en er sögð á skop­legan máta. Ekki ósvipað The Big Short og The Death of Stal­in.

Dick Cheney er óhefð­bundin aðal­per­sóna af ýmsum ástæð­um. Ekki síst vegna þess að það er ekk­ert skemmti­legt við hann. Hann gefur tóndaufar ræð­ur, upp­fullar af tæknitali. Hann segir helst sem minnst, gefur sjaldan við­töl og heldur sig frá sviðs­ljós­inu. Dick Cheney minnir helst á þurran rík­is­klerk.

Blaða­maður sagði mér einu sinni að á miðl­inum sem hann vann fyrir voru fréttir sem þóttu óspenn­andi og fengu fá klikk oft kall­aðar „verð­bólga“. Ástæðan var sú að ef verð­bólga var í fyr­ir­sögn fréttar var fyr­ir­sjá­an­legt að greinin yrði ekki les­in. Ástæðan er lík­lega sú að fólki finnst umræðan um verð­bólgu almennt þurr og leið­in­leg.

Auglýsing

Við lok fyrstu heims­styrj­ald­ar­innar heimt­uðu hinar sig­ur­sælu þjóðir að Þjóð­verjar greiddu him­in­háar sektir fyrir sinn þátt í stríð­inu. Þýska­land var á kúp­unni eftir stríðið og áttu því aldrei séns í að standa straum af þessum greiðsl­um. Alla­vega ekki á hefð­bund­inn hátt. Því gripu þeir í pen­inga­prent­vél­ina. Þeir prent­uðu og prent­uðu. Á sama tíma jókst ekki fram­leiðsla á mat og dóti og þegar fleiri mörk eltu færri vörur (og erlenda gjald­miðla) komst verð­bólgu­draug­ur­inn á kreik. Á örfáum mán­uðum varð þýska markið svo gagns­laust að það besta sem fólk gat gert við mörkin sín var að nota þau sem vegg­fóður eða brenna þau til hús­hit­un­ar.

Skattar hafa ömur­legt orð­spor. Sér­stak­lega fyr­ir­tækja­skatt­ar. Einnig þykir fólki leið­in­legt að hlusta á sér­fræð­inga ræða um tengsl fjár­fest­inga og tekju­skatts fyr­ir­tækja. Ekki þykir það heldur fjör að hlusta á hag­fræð­inga og bók­ara ræða tengsl hvata ein­stak­linga og skatt­þrep.

Ef Mckay gefur rétta mynd af Dick Cheney þá er nokkuð ljóst að herra Cheney skildi það að ef þú velur þér flókið og leið­in­legt, en mik­il­vægt, mál­efni þá getur þú haft gríð­ar­leg áhrif. Eitt dæmið í mynd­inni hafði með erfða­skatt að gera. Cheney og hans menn vissu að fólk myndi ekki nenna að pæla í flóknu sam­spili mis­mun­andi skatta, útgjalda rík­is­ins og ann­ara þátta. Því var nóg fyrir þá að breyta nafn­inu úr erfða­skatti í dauða­skatt, gera góða grein fyrir þeirri „ósann­girni“ að skatt­leggja dautt fólk, en leyfðu öðrum, ekki síður mik­il­væg­um, þáttum liggja eftir í leið­in­legum flækjum sem fáir nenntu að pæla í.

Óða­verð­bólgan gaf óneit­an­lega hinum ömur­lega glat­aða Hitler og hans ömur­legu nas­istum fót­stig á leið til valda. Ef ein­hver hefði getað útskýrt fyrir Evr­ópskum borg­urum og ráða­mönnum hvernig pen­inga­prent­vél­ar, verð­bólga og stríðskuldir spila sam­an, á skilj­an­legan hátt. Þá, kannski, hefði verið hægt að koma í veg fyrir ein­hverjar af hörm­ungum síð­ustu ald­ar. Kannski.

En stað­reyndin er sú að skatt­ar, verð­bólga, fórn­ar­kostn­að­ur, vext­ir, verð og kostn­aður eru í sjálfu sér ekki leið­in­leg þemu. Þau eru bara leið­in­legt af því að sér­fræð­ingar eyða of mikið af sínum tíma í að tala við aðra innan eigin stétt­ar, en ekki aðra. Við eyðum of litlu af okkar tíma í að gera grein­ingar okkar aðgengi­legar og við eyðum of litlum tíma í að deila því sem við vitum með öðr­um. Hag­fræð­ingar eru vissu­lega ekki eina stéttin sem mætti standa sig bet­ur. En það er engin afsök­un.

Hag­fræði eru ríkt fag. Þó svo margt sé enn óljóst, þá skilja hag­fræð­ingar hag­kerfin okkar betur í dag en nokkru sinni fyrr. Hag­fræð­ingar hafa tvö hlut­verk: rann­saka sam­skipti ein­stak­linga á mörk­uðum og reyna að skilja útkomur þess­ara sam­skipta; og segja fólki frá því hvað rann­sóknir stétt­ar­innar gefa í skyn. Fyrsta hlut­verkið hafa hag­fræð­ingar ræktað vel. En kannski á kostnað hins seinna.

Hag­fræðin snertir okkur öll og á hverjum degi spilum við öll mik­il­vægt hlut­verk í því kerfi. Oft­ast tökum við ekki eftir því. Til dæmis þegar þú ferð út í Bónus og rennir kort­inu þínu í gegnum eitt­hvað tól og færð fyrir það ban­ana eða þegar þú opnar heima­bank­ann og borgar mál­ar­anum þín­um.

Það er öllum hollt að skilja hag­fræði. Ef almenn­ingur nær betri tökum á henni gætum við kannski komið í veg fyrir vöxt popúlista; eða að klókir póli­tíkusar, og valda­fólk almennt, not­færi sér leið­indin sem vís­ind­unum hefur verið pakkað inn í til þess að bæta líf sitt á kostnað ann­arra. Því er það skylda hag­fræð­inga að reyna að útskýra hag­fræð­ina fyrir fólki, á manna­máli.

Eikonomics er mitt fram­lag.



Kanntu vel við Kjarnann?

Frjáls framlög lesenda eru mikilvægur þáttur í rekstri Kjarnans. Þau gera okkur kleift að halda áfram að taka þátt í umræðunni á vitrænan hátt og greina kjarnann frá hisminu fyrir lesendur. 

Kjarninn er fjölmiðill sem leggur sig fram við að upplýsa og skýra út það sem á sér stað í samfélaginu með áherslu á gæði og dýpt. 

Okkar tryggð er aðeins við lesendur. Við erum skuldbundin ykkur og værum þakklát ef þið vilduð vera með í að gera Kjarnann enn sterkari. 

Ef þú kannt vel við það efni sem þú lest á Kjarnanum viljum við hvetja þig til að styrkja okkur. Þinn styrkur er okkar styrkur.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Fræða ferðamenn um góða sjúkdómsstöðu íslenskra búfjárstofna
Landbúnaðarráðherra telur mikilvægt að ferðamenn fái fræðslu um góða sjúk­dóma­stöðu íslenskra búfjár­stofna og hversu við­kvæmir þeir eru fyrir nýju smit­i. Því verða sett upp veggspjöld með þeim upplýsingum á helstu komustöðum til landsins.
Kjarninn 17. nóvember 2019
Kristján Þór Júlíusson, sjávarútvegsráðherra.
Sjávarútvegsráðherra boðaður á fund atvinnuveganefndar
Rósa Björk Brynjólfsdóttir, þingmaður Vinstri grænna, hefur óskað eftir því að sjávarútvegsráðherra komi fyrir atvinnuveganefnd og ræði meðal annars afleiðingar Samherjamálsins á önnur íslensk fyrirtæki og greinina í heild sinni.
Kjarninn 17. nóvember 2019
Flugvallarstjórn Kastrup braut eigin reglur
Á rúmu ári hafa fjórum sinnum komið upp á Kastrup flugvelli tilvik þar sem öryggi flugvéla, og farþega, hefði getað verið stefnt í voða. Flugvallarstjórninni sem er skylt að loka flugbrautinni samstundis þegar slíkt gerist aðhafðist ekkert.
Kjarninn 17. nóvember 2019
Börkur Smári Kristinsson
Hvað skiptir þig máli?
Kjarninn 16. nóvember 2019
Jóhanna Sigurðardóttir, fyrrverandi forsætisráðherra.
Segir VG standa frammi fyrir prófraun í kjölfar Samherjamálsins
Fyrrverandi forsætisráðherra segir að grannt verði fylgst með viðbrögðum Katrínar Jakobsdóttur og VG í tengslum við Samherjamálið. Hún segir að setja verði á fót sérstaka rannsóknarnefnd sem fari ofan í saumana á málinu.
Kjarninn 16. nóvember 2019
Bára Halldórsdóttir
Klausturgate – ári síðar
Bára Halldórsdóttir hefur skipulagt málþing með það að markmiði að gefa þolendum „Klausturgate“ rödd og rými til að tjá sig og til þess að ræða Klausturmálið og eftirmál þess fyrir samfélagið.
Kjarninn 16. nóvember 2019
Ragnar Þór Ingólfsson er formaður VR.
Vill að verkalýðshreyfingin bjóði fram stjórnmálaafl gegn spillingu
Formaður VR kallar eftir þverpólitísku framboði, sem verkalýðshreyfingin stendur að. „Tökum málin í eigin hendur og stigum fram sem sameinað umbótaafl gegn spillingunni,“ segir hann í pistli.
Kjarninn 16. nóvember 2019
Jón Baldvin Hannibalsson
Ætlar enginn (virkilega) að gera neitt í þessu?
Kjarninn 16. nóvember 2019
Meira úr sama flokkiEikonomics