Máttur leiðindanna

Eikonomics segir að ef almenningur nær betri tökum á hagfræði þá gæti hann mögulega komið í veg fyrir vöxt popúlista. Og þar með bjargað heiminum.

Auglýsing

Um dag­inn sá ég mynd­ina Vice, eftir Adam Mckay. Myndin fjallar um líf og feril Dick Cheney, vara­for­seta Banda­ríkj­anna í tíð Bush. Vice er byggð á sann­sögu­legum atburð­um, en er sögð á skop­legan máta. Ekki ósvipað The Big Short og The Death of Stal­in.

Dick Cheney er óhefð­bundin aðal­per­sóna af ýmsum ástæð­um. Ekki síst vegna þess að það er ekk­ert skemmti­legt við hann. Hann gefur tóndaufar ræð­ur, upp­fullar af tæknitali. Hann segir helst sem minnst, gefur sjaldan við­töl og heldur sig frá sviðs­ljós­inu. Dick Cheney minnir helst á þurran rík­is­klerk.

Blaða­maður sagði mér einu sinni að á miðl­inum sem hann vann fyrir voru fréttir sem þóttu óspenn­andi og fengu fá klikk oft kall­aðar „verð­bólga“. Ástæðan var sú að ef verð­bólga var í fyr­ir­sögn fréttar var fyr­ir­sjá­an­legt að greinin yrði ekki les­in. Ástæðan er lík­lega sú að fólki finnst umræðan um verð­bólgu almennt þurr og leið­in­leg.

Auglýsing

Við lok fyrstu heims­styrj­ald­ar­innar heimt­uðu hinar sig­ur­sælu þjóðir að Þjóð­verjar greiddu him­in­háar sektir fyrir sinn þátt í stríð­inu. Þýska­land var á kúp­unni eftir stríðið og áttu því aldrei séns í að standa straum af þessum greiðsl­um. Alla­vega ekki á hefð­bund­inn hátt. Því gripu þeir í pen­inga­prent­vél­ina. Þeir prent­uðu og prent­uðu. Á sama tíma jókst ekki fram­leiðsla á mat og dóti og þegar fleiri mörk eltu færri vörur (og erlenda gjald­miðla) komst verð­bólgu­draug­ur­inn á kreik. Á örfáum mán­uðum varð þýska markið svo gagns­laust að það besta sem fólk gat gert við mörkin sín var að nota þau sem vegg­fóður eða brenna þau til hús­hit­un­ar.

Skattar hafa ömur­legt orð­spor. Sér­stak­lega fyr­ir­tækja­skatt­ar. Einnig þykir fólki leið­in­legt að hlusta á sér­fræð­inga ræða um tengsl fjár­fest­inga og tekju­skatts fyr­ir­tækja. Ekki þykir það heldur fjör að hlusta á hag­fræð­inga og bók­ara ræða tengsl hvata ein­stak­linga og skatt­þrep.

Ef Mckay gefur rétta mynd af Dick Cheney þá er nokkuð ljóst að herra Cheney skildi það að ef þú velur þér flókið og leið­in­legt, en mik­il­vægt, mál­efni þá getur þú haft gríð­ar­leg áhrif. Eitt dæmið í mynd­inni hafði með erfða­skatt að gera. Cheney og hans menn vissu að fólk myndi ekki nenna að pæla í flóknu sam­spili mis­mun­andi skatta, útgjalda rík­is­ins og ann­ara þátta. Því var nóg fyrir þá að breyta nafn­inu úr erfða­skatti í dauða­skatt, gera góða grein fyrir þeirri „ósann­girni“ að skatt­leggja dautt fólk, en leyfðu öðrum, ekki síður mik­il­væg­um, þáttum liggja eftir í leið­in­legum flækjum sem fáir nenntu að pæla í.

Óða­verð­bólgan gaf óneit­an­lega hinum ömur­lega glat­aða Hitler og hans ömur­legu nas­istum fót­stig á leið til valda. Ef ein­hver hefði getað útskýrt fyrir Evr­ópskum borg­urum og ráða­mönnum hvernig pen­inga­prent­vél­ar, verð­bólga og stríðskuldir spila sam­an, á skilj­an­legan hátt. Þá, kannski, hefði verið hægt að koma í veg fyrir ein­hverjar af hörm­ungum síð­ustu ald­ar. Kannski.

En stað­reyndin er sú að skatt­ar, verð­bólga, fórn­ar­kostn­að­ur, vext­ir, verð og kostn­aður eru í sjálfu sér ekki leið­in­leg þemu. Þau eru bara leið­in­legt af því að sér­fræð­ingar eyða of mikið af sínum tíma í að tala við aðra innan eigin stétt­ar, en ekki aðra. Við eyðum of litlu af okkar tíma í að gera grein­ingar okkar aðgengi­legar og við eyðum of litlum tíma í að deila því sem við vitum með öðr­um. Hag­fræð­ingar eru vissu­lega ekki eina stéttin sem mætti standa sig bet­ur. En það er engin afsök­un.

Hag­fræði eru ríkt fag. Þó svo margt sé enn óljóst, þá skilja hag­fræð­ingar hag­kerfin okkar betur í dag en nokkru sinni fyrr. Hag­fræð­ingar hafa tvö hlut­verk: rann­saka sam­skipti ein­stak­linga á mörk­uðum og reyna að skilja útkomur þess­ara sam­skipta; og segja fólki frá því hvað rann­sóknir stétt­ar­innar gefa í skyn. Fyrsta hlut­verkið hafa hag­fræð­ingar ræktað vel. En kannski á kostnað hins seinna.

Hag­fræðin snertir okkur öll og á hverjum degi spilum við öll mik­il­vægt hlut­verk í því kerfi. Oft­ast tökum við ekki eftir því. Til dæmis þegar þú ferð út í Bónus og rennir kort­inu þínu í gegnum eitt­hvað tól og færð fyrir það ban­ana eða þegar þú opnar heima­bank­ann og borgar mál­ar­anum þín­um.

Það er öllum hollt að skilja hag­fræði. Ef almenn­ingur nær betri tökum á henni gætum við kannski komið í veg fyrir vöxt popúlista; eða að klókir póli­tíkusar, og valda­fólk almennt, not­færi sér leið­indin sem vís­ind­unum hefur verið pakkað inn í til þess að bæta líf sitt á kostnað ann­arra. Því er það skylda hag­fræð­inga að reyna að útskýra hag­fræð­ina fyrir fólki, á manna­máli.

Eikonomics er mitt fram­lag.



Ert þú í Kjarnasamfélaginu?

Kjarninn er opinn vefur en líflínan okkar eru frjáls framlög frá lesendum, Kjarnasamfélagið. Sú stoð undir reksturinn er okkur afar mikilvæg.

Með því að skrá þig í Kjarnasamfélagið gerir þú okkur kleift að halda áfram að vinna í þágu almennings og birta vandaðar fréttaskýringar, djúpar greiningar á efnahagsmálum og annað fréttatengt gæðaefni. 

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur undanfarin sjö ár og við ætlum okkur að standa vaktina áfram. 

Fyrir þá sem nú þegar eru stoltir styrkjendur Kjarnans þá leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka mánaðarlega framlagið með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Telur stjórnvöld vinna gegn eigin markmiðum með hagræðingarkröfu á Hafró
Forstjóri Hafrannsóknastofnunar segir að stjórnvöld gangi gegn eigin markmiðum um eflingu haf- og umhverfisrannsókna með því að gera sífellda hagræðingarkröfu á Hafró. Hann segir stofnunina sinna hættulega litlum grunnrannsóknum.
Kjarninn 5. júní 2020
Inga Sæland
Segir sama gamla spillingarkerfið blómstra sem aldrei fyrr
„Hvenær hættir maður að verða hissa á sérhagsmunagæslunni í pólitík?“ spyr formaður Flokks fólksins.
Kjarninn 5. júní 2020
Leirdalur með Leirdalsvatni og Leirdalsá falla í Geitdalsá. Í Leirdal hugsar Arctic Hydro sér upphafslón Geitdalsárrvirkjunar.
„Nýtt virkjanaáhlaup“ á hálendi Austurlands verði stöðvað
Stjórnvöld þurfa að koma í veg fyrir að hálendi Austurlands verði raskað frekar og standa við fyrirheit sem gefin voru um að þar yrði ekki virkjað meira. Þetta kemur fram í tillögu að ályktun sem lögð verður fyrir aðalfund Landverndar á morgun.
Kjarninn 5. júní 2020
Lilja D. Alfreðsdóttir, mennta- og menningarmálaráðherra.
Ráðherra metur næstu skref með lögmönnum
Mennta- og menningarmálaráðherra fer nú yfir úrskurð kærunefndar jafnréttismála með lögmönnum. Hún segir að ekki hafi skipt máli að Páll Magnússon væri framsóknarmaður.
Kjarninn 5. júní 2020
Komufarþegar munu þurfa að greiða sjálfir fyrir sýnatöku frá 1. júlí.
Komufarþegar greiða 15 þúsund fyrir sýnatöku
Sýnataka á landmærum Íslands verður gjaldfrjáls fyrstu tvær vikurnar en frá 1. júlí munu komufarþegar þurfa að greiða 15 þúsund krónur fyrir rannsóknina.
Kjarninn 5. júní 2020
Óvenjulegur sjómannadagur framundan
Vegna COVID-19 faraldursins verður sjómannadagurinn í ár ólíkur því sem Íslendingar eiga að venjast. Þó verður lágmarksdagskrá víða um land með heiðrunum aldinna sjómanna, minningarathöfnum og veittar verða viðurkenningar fyrir björgunarafrek.
Kjarninn 5. júní 2020
Jane Goodall fór á þrítugsaldri inn í skóga Tansaníu og dvaldi þar lengi í hópi simpansa. Rannsóknir hennar gjörbreyttu þekkingu manna á öðrum dýrategundum.
Mannkynið er „búið að vera“ ef það skiptir ekki um kúrs í kjölfar COVID
„Við erum komin að tímamótum í sambandi okkar við náttúruna,“ segir Jane Goodall sem barist hefur verið náttúruvernd í sex áratugi. Hún segir að nú hafi opnast lítill gluggi til að gera róttækar breytingar svo koma megi í veg fyrir frekari hörmungar.
Kjarninn 5. júní 2020
Lilja D. Alfreðsdóttir og Björn Leví Gunnarsson
„Það eru nákvæmlega svona mál sem halda aftur af Íslandi“
Þingmaður Pírata gagnrýnir ákvarðanir mennta- og menningarmálaráðherra. „Svona mál leiða til lélegri niðurstaðna í öllu sem gerist í framhaldinu af því að hæfasta fólkið er ekki að taka ákvarðanirnar.“
Kjarninn 5. júní 2020
Meira úr sama flokkiEikonomics