Mannamál

Baldur S. Blöndal skrifar um persónufornafnanotkun.

Auglýsing

Það er ljót til­hneig­ing okkar ylhýru íslensku að troða öllum störfum og stöðum í karl­kyn, kven­kyn og hvor­ug­kyn. Sér­stak­lega stingur þetta í augum þegar kemur að per­sónu­for­nafna­notkun í tengslum við emb­ætti og stöður sem álitnar eru valda­mikl­ar.

Fyrst má benda á nýlegt við­tal Frétta­blaðs­ins sem bar fyr­ir­sögn­ina: „Biskup brot­leg­ur“ ásamt mynd af Agn­esi Sig­urð­ar­dótt­ur, biskup Íslands. Hér er ekk­ert við mál­fræð­ina að sakast enda biskup karl­kyns­orð rétt eins og ráð­herra, for­mað­ur, kóng­ur, prest­ur, for­seti, ráð­herra, banka­stjóri, rík­is­end­ur­skoð­andi, umboðs­mað­ur, for­stjóri, rektor og öll betri störf. Veldur þetta því að allir laga­bálkar og orð­ræða um þessar valda­stöður bera merki þess­arar karllægu slag­síðu. Hér er brot úr nýjum dóm­stóla­lögum frá 2016: „Ráð­herra skipar fimm menn sem mynda stjórn dóm­stóla­sýsl­unn­ar. Einn þeirra skal kjör­inn af hæsta­rétt­ar­dóm­urum úr þeirra röðum og skal hann vera for­mað­ur, annar kjör­inn af lands­rétt­ar­dóm­urum úr þeirra röðum og sá þriðji kjör­inn af hér­aðs­dóm­urum úr þeirra röð­um“ 6 karlar að bar­dúsa eitt­hvað.

Annað dæmi um mál­notkun á þessum nótum er þegar per­sónu­fornöfn eru notuð í umræðum um stofn­anir og fyr­ir­tæki. Hér má nefna umræðu um banka og fólkið sem starfar innan þeirra. Aldrei nokkurn tím­ann hef ég heyrt rætt um banka þar sem kven­per­sónu­for­nafn er notað til að lýsa gjörðum starfs­manna þeirra. „Þær eru bara glæpa­menn í þessum bönk­um!“, oftar en ekki er karl­per­sónu­for­nafni skellt á starfs­fólk banka: „Þeir eru ekki búnir að læra neitt á hrun­in­u.“ Tel ég þetta stafa af þess­ari til­hneig­ingu texta­smiða til að nota per­sónu­for­nafnið „hann“ sem oft­ast er bein afleið­ing þess að karl­kyns­orð eru notuð yfir allt og alla í efri lögum sam­fé­lags­ins. Tærasta birt­ing­ar­mynd þessa eru umræður á alþingi en þar eru ráð­herrar ávarp­aðir sem „hæst­virtir ráð­herr­ar“ og þing­menn sem „hátt­virtir þing­menn“. Vert er að geta þess að 38% þess­ara þing­manna skil­greina sig sem þing­konur og 5 af 11 ráð­herrum eru í raun ráð­frýr.

Auglýsing

Enn önnur birt­ing­ar­mynd þessa ein­kenni­lega kima máls okkar birt­ist á plakati sem ég rakst nýlega á, en þar stóð: „Þú ert ekki ein/einn/eitt.“ Hér hafa texta­smiðir rek­ist á þann skrítna van­kant máls­ins að í ákveðnum til­vikum er ekki hægt að ávarpa ein­stak­ling án þess að kyn­gera hann/hana/það í leið­inni. Í ensku hefur verið reynt að leysa úr þess­ari flækju með því að nota orðið „they“ í stað „he/her/it“. Að mínu mati er ekki góð lausn að kalla kynsegin fólk „það“ og segja þeim að „það sé ekki eitt“. Lík­lega væri far­sæl­ast ef málið þró­að­ist á þann veg að „ein“ myndi einnig festa sig í sessi sem ókyn­greint ein­tölu­orð og strákar þyrftu ekki að taka því per­sónu­lega þó ein­hver segði: „Þú ert ekki ein.“  

Á íslensku má alltaf finna svar, við stöndum frammi fyrir ákveðnum vanda þar sem skipt­ing nafn­orða í þrjú kyn reyn­ist tor­veld­ari og tor­veld­ari með hverju árinu. Einnig er ljóst að nýlegt frum­varp for­sætis­nefndar um kyn­rænt sjálf­ræði mun kalla á breyt­ingar á ýmsum skil­grein­ingum í hinum ýmsu lögum og opin­beru skjöl­um. Tungu­málið verður þá að þró­ast með og má horfa til „frænda“ okkar Dana sem hafa fundið ágætis lausn á þessu til­tekna vanda­máli með skipt­ingu kynj­anna í sam­kyn ann­ars vegar og hvor­ug­kyn hins veg­ar.

Við skulum ekki leyfa tungu­mál­inu að hægja á ferð­inni til opn­ara sam­fé­lags.

Samninganefnd SGS
Segir að samninganefnd SGS muni aldrei taka þátt í að semja um að rýra kjör
Samninganefnd SGS segir það miður að Framsýn hafi þurft að bera félaga sína þungum sökum í tengslum við ákvörðun félagsins um að afturkalla samningsumboð sitt frá Starfsgreinasambandinu.
Kjarninn 20. mars 2019
Lilja Alfreðsdóttir, mennta- og menningarmálaráðherra.
Meirihluta skólastjórnenda þykir leyfisheimildir foreldra of rúmar
Rúmur helmingur skólastjórnenda segir að leyfisbeiðnum vegna ferðalaga hafi fjölgað mikið á síðustu árum í nýrri könnun. Mennta- og menningarmálaráðherra segist líta það mjög alvarlegum augum að slíkar fjarvistir komi niður á námi nemenda.
Kjarninn 20. mars 2019
Már Guðmundsson
Skýrsla um neyðarlánið til Kaupþings birt í lok apríl
Már Guðmundsson, seðlabankastjóri, segir að skýrsla um neyðarlánið sem veitt var Kaupþingi haustið 2008 og söluferlið á FIH bankanum verði birt opinberlega þann 30. apríl næstkomandi.
Kjarninn 20. mars 2019
Seðlabanki Íslands
Vextir Seðlabankans enn óbreyttir
Peningastefnunefnd Seðlabanka Íslands hefur ákveðið að halda vöxtum bankans óbreyttum.
Kjarninn 20. mars 2019
WOW air óskaði eftir ríkisábyrgð á láni
Skúli Mogensen hefur leitað ásjár stjórnvalda og kannað möguleika á ríkisábyrgð á láni. Lánveitandi WOW air hefur sett ríkisábyrgð sem skilyrði fyrir lánveitingu þar sem ekki er talið að nægjanleg veð sé að hafa í rekstrarfjármunum flugfélagsins sjálf.
Kjarninn 20. mars 2019
Guðbrandur Einarsson
Segir af sér sem formaður Landsambands íslenskra verslunarmanna
Guðbrandur Einarsson hefur sagt af sér sem formaður LÍV. Ástæðan sem hann gefur er meiningarmunur á milli hans og forsvarsmanna VR með hvaða hætti skuli nálgast kjarasamningsgerð.
Kjarninn 20. mars 2019
Ingrid Kuhlman
Uppskrift að hamingju frá eldri borgurum
Kjarninn 20. mars 2019
Minkaræktun í Kína
Loðdýrabú rekin með tapi síðustu ár
Loðdýrabú hafa verið rekin með tapi hér á landi undanfarin fjögur ár og minkabændum fækkað. Greinin óskaði eftir fjárhagsaðstoð frá stjórnvöldum í fyrra og sett hefur verið á laggirnar nefnd til að greina vanda greinarinnar.
Kjarninn 19. mars 2019
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar