Mannamál

Baldur S. Blöndal skrifar um persónufornafnanotkun.

Auglýsing

Það er ljót til­hneig­ing okkar ylhýru íslensku að troða öllum störfum og stöðum í karl­kyn, kven­kyn og hvor­ug­kyn. Sér­stak­lega stingur þetta í augum þegar kemur að per­sónu­for­nafna­notkun í tengslum við emb­ætti og stöður sem álitnar eru valda­mikl­ar.

Fyrst má benda á nýlegt við­tal Frétta­blaðs­ins sem bar fyr­ir­sögn­ina: „Biskup brot­leg­ur“ ásamt mynd af Agn­esi Sig­urð­ar­dótt­ur, biskup Íslands. Hér er ekk­ert við mál­fræð­ina að sakast enda biskup karl­kyns­orð rétt eins og ráð­herra, for­mað­ur, kóng­ur, prest­ur, for­seti, ráð­herra, banka­stjóri, rík­is­end­ur­skoð­andi, umboðs­mað­ur, for­stjóri, rektor og öll betri störf. Veldur þetta því að allir laga­bálkar og orð­ræða um þessar valda­stöður bera merki þess­arar karllægu slag­síðu. Hér er brot úr nýjum dóm­stóla­lögum frá 2016: „Ráð­herra skipar fimm menn sem mynda stjórn dóm­stóla­sýsl­unn­ar. Einn þeirra skal kjör­inn af hæsta­rétt­ar­dóm­urum úr þeirra röðum og skal hann vera for­mað­ur, annar kjör­inn af lands­rétt­ar­dóm­urum úr þeirra röðum og sá þriðji kjör­inn af hér­aðs­dóm­urum úr þeirra röð­um“ 6 karlar að bar­dúsa eitt­hvað.

Annað dæmi um mál­notkun á þessum nótum er þegar per­sónu­fornöfn eru notuð í umræðum um stofn­anir og fyr­ir­tæki. Hér má nefna umræðu um banka og fólkið sem starfar innan þeirra. Aldrei nokkurn tím­ann hef ég heyrt rætt um banka þar sem kven­per­sónu­for­nafn er notað til að lýsa gjörðum starfs­manna þeirra. „Þær eru bara glæpa­menn í þessum bönk­um!“, oftar en ekki er karl­per­sónu­for­nafni skellt á starfs­fólk banka: „Þeir eru ekki búnir að læra neitt á hrun­in­u.“ Tel ég þetta stafa af þess­ari til­hneig­ingu texta­smiða til að nota per­sónu­for­nafnið „hann“ sem oft­ast er bein afleið­ing þess að karl­kyns­orð eru notuð yfir allt og alla í efri lögum sam­fé­lags­ins. Tærasta birt­ing­ar­mynd þessa eru umræður á alþingi en þar eru ráð­herrar ávarp­aðir sem „hæst­virtir ráð­herr­ar“ og þing­menn sem „hátt­virtir þing­menn“. Vert er að geta þess að 38% þess­ara þing­manna skil­greina sig sem þing­konur og 5 af 11 ráð­herrum eru í raun ráð­frýr.

Auglýsing

Enn önnur birt­ing­ar­mynd þessa ein­kenni­lega kima máls okkar birt­ist á plakati sem ég rakst nýlega á, en þar stóð: „Þú ert ekki ein/einn/eitt.“ Hér hafa texta­smiðir rek­ist á þann skrítna van­kant máls­ins að í ákveðnum til­vikum er ekki hægt að ávarpa ein­stak­ling án þess að kyn­gera hann/hana/það í leið­inni. Í ensku hefur verið reynt að leysa úr þess­ari flækju með því að nota orðið „they“ í stað „he/her/it“. Að mínu mati er ekki góð lausn að kalla kynsegin fólk „það“ og segja þeim að „það sé ekki eitt“. Lík­lega væri far­sæl­ast ef málið þró­að­ist á þann veg að „ein“ myndi einnig festa sig í sessi sem ókyn­greint ein­tölu­orð og strákar þyrftu ekki að taka því per­sónu­lega þó ein­hver segði: „Þú ert ekki ein.“  

Á íslensku má alltaf finna svar, við stöndum frammi fyrir ákveðnum vanda þar sem skipt­ing nafn­orða í þrjú kyn reyn­ist tor­veld­ari og tor­veld­ari með hverju árinu. Einnig er ljóst að nýlegt frum­varp for­sætis­nefndar um kyn­rænt sjálf­ræði mun kalla á breyt­ingar á ýmsum skil­grein­ingum í hinum ýmsu lögum og opin­beru skjöl­um. Tungu­málið verður þá að þró­ast með og má horfa til „frænda“ okkar Dana sem hafa fundið ágætis lausn á þessu til­tekna vanda­máli með skipt­ingu kynj­anna í sam­kyn ann­ars vegar og hvor­ug­kyn hins veg­ar.

Við skulum ekki leyfa tungu­mál­inu að hægja á ferð­inni til opn­ara sam­fé­lags.

Styrkir þú Kjarnann?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og býður almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Ef þú ert nú þegar styrkjandi leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Þeir eru takmörkuð auðlind, stafirnir í gríska stafrófinu.
Af hverju sleppti WHO tveimur stöfum gríska stafrófsins?
Á eftir Mý kemur Ný og þá Xí. En eftir að Mý-afbrigði kórónuveirunnar fékk nafn sitt var það næsta sem uppgötvaðist nefnt Ómíkron. Hvað varð um Ný og Xí?
Kjarninn 1. desember 2021
Guðmundur Hrafn Arngrímsson og Yngvi Ómar Sighvatsson
Kúgaða fólkið!
Kjarninn 1. desember 2021
Þórunn Sveinbjarnardóttir þingmaður Samfylkingar verður formaður stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar.
Þórunn eini nefndarformaður stjórnarandstöðunnar
Sjálfstæðisflokkurinn fer með formennsku í þremur af átta fastanefndum þingsins, Framsókn tveimur og VG tveimur. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir verður formaður fjárlaganefndar, eins og Vinstri græn gáfu reyndar óvart út á mánudag.
Kjarninn 1. desember 2021
Í austurvegi
Í austurvegi
Í austurvegi – Fyrsta sendiráð Íslands í Asíu
Kjarninn 1. desember 2021
Bjarni Benediktsson fjármála- og efnahagsráðherra kynnti fjárlagafrumvarpið sitt fyrir næsta ár í gær.
Útgjöld vegna barnabóta lækka
Ekki er gert ráð fyrir auknum útgjöldum ríkisins til barnabóta á næsta ári, þrátt fyrir að fjárhæðir þeirra til hvers einstaklings hækki og skerðingarmörk verði færð ofar. Áætluð útgjöld eru 11 prósentum minni en þau voru í fyrra.
Kjarninn 1. desember 2021
Hreinn Loftsson, lögmaður og annar aðstoðarmaður innanríkisráðherra.
Hreinn Loftsson hættir sem aðstoðarmaður Áslaugar Örnu og ræður sig til Jóns
Jón Gunnarsson tók við sem innanríkisráðherra á sunnudag hefur ákveðið að ráða fyrrverandi aðstoðarmann forvera síns í starfi, Hrein Loftsson, sem aðstoðarmann sinn.
Kjarninn 1. desember 2021
Í samfélaginu á Stöðvarfirði eru ekki allir sáttir með fyrirhugaða útgáfu rekstarleyfis til laxeldis gegnt bæjarstæðinu.
Rúmur fjórðungur íbúa á Stöðvarfirði leggst gegn fyrirhuguðu laxeldi
Matvælastofnun fékk á dögunum sendar undirskriftir um 50 íbúa á Stöðvarfirði sem mótmæla því að Fiskeldi Austfjarða fái útgefið rekstrarleyfi fyrir 7.000 tonna laxeldi í firðinum. Íbúar eru efins um að mörg störf verði til á Stöðvarfirði vegna eldisins.
Kjarninn 1. desember 2021
Þórður Snær Júlíusson
Ríkisstjórn þeirra sem vilja stjórna, ekki leiða
Kjarninn 1. desember 2021
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar