Mannamál

Baldur S. Blöndal skrifar um persónufornafnanotkun.

Auglýsing

Það er ljót til­hneig­ing okkar ylhýru íslensku að troða öllum störfum og stöðum í karl­kyn, kven­kyn og hvor­ug­kyn. Sér­stak­lega stingur þetta í augum þegar kemur að per­sónu­for­nafna­notkun í tengslum við emb­ætti og stöður sem álitnar eru valda­mikl­ar.

Fyrst má benda á nýlegt við­tal Frétta­blaðs­ins sem bar fyr­ir­sögn­ina: „Biskup brot­leg­ur“ ásamt mynd af Agn­esi Sig­urð­ar­dótt­ur, biskup Íslands. Hér er ekk­ert við mál­fræð­ina að sakast enda biskup karl­kyns­orð rétt eins og ráð­herra, for­mað­ur, kóng­ur, prest­ur, for­seti, ráð­herra, banka­stjóri, rík­is­end­ur­skoð­andi, umboðs­mað­ur, for­stjóri, rektor og öll betri störf. Veldur þetta því að allir laga­bálkar og orð­ræða um þessar valda­stöður bera merki þess­arar karllægu slag­síðu. Hér er brot úr nýjum dóm­stóla­lögum frá 2016: „Ráð­herra skipar fimm menn sem mynda stjórn dóm­stóla­sýsl­unn­ar. Einn þeirra skal kjör­inn af hæsta­rétt­ar­dóm­urum úr þeirra röðum og skal hann vera for­mað­ur, annar kjör­inn af lands­rétt­ar­dóm­urum úr þeirra röðum og sá þriðji kjör­inn af hér­aðs­dóm­urum úr þeirra röð­um“ 6 karlar að bar­dúsa eitt­hvað.

Annað dæmi um mál­notkun á þessum nótum er þegar per­sónu­fornöfn eru notuð í umræðum um stofn­anir og fyr­ir­tæki. Hér má nefna umræðu um banka og fólkið sem starfar innan þeirra. Aldrei nokkurn tím­ann hef ég heyrt rætt um banka þar sem kven­per­sónu­for­nafn er notað til að lýsa gjörðum starfs­manna þeirra. „Þær eru bara glæpa­menn í þessum bönk­um!“, oftar en ekki er karl­per­sónu­for­nafni skellt á starfs­fólk banka: „Þeir eru ekki búnir að læra neitt á hrun­in­u.“ Tel ég þetta stafa af þess­ari til­hneig­ingu texta­smiða til að nota per­sónu­for­nafnið „hann“ sem oft­ast er bein afleið­ing þess að karl­kyns­orð eru notuð yfir allt og alla í efri lögum sam­fé­lags­ins. Tærasta birt­ing­ar­mynd þessa eru umræður á alþingi en þar eru ráð­herrar ávarp­aðir sem „hæst­virtir ráð­herr­ar“ og þing­menn sem „hátt­virtir þing­menn“. Vert er að geta þess að 38% þess­ara þing­manna skil­greina sig sem þing­konur og 5 af 11 ráð­herrum eru í raun ráð­frýr.

Auglýsing

Enn önnur birt­ing­ar­mynd þessa ein­kenni­lega kima máls okkar birt­ist á plakati sem ég rakst nýlega á, en þar stóð: „Þú ert ekki ein/einn/eitt.“ Hér hafa texta­smiðir rek­ist á þann skrítna van­kant máls­ins að í ákveðnum til­vikum er ekki hægt að ávarpa ein­stak­ling án þess að kyn­gera hann/hana/það í leið­inni. Í ensku hefur verið reynt að leysa úr þess­ari flækju með því að nota orðið „they“ í stað „he/her/it“. Að mínu mati er ekki góð lausn að kalla kynsegin fólk „það“ og segja þeim að „það sé ekki eitt“. Lík­lega væri far­sæl­ast ef málið þró­að­ist á þann veg að „ein“ myndi einnig festa sig í sessi sem ókyn­greint ein­tölu­orð og strákar þyrftu ekki að taka því per­sónu­lega þó ein­hver segði: „Þú ert ekki ein.“  

Á íslensku má alltaf finna svar, við stöndum frammi fyrir ákveðnum vanda þar sem skipt­ing nafn­orða í þrjú kyn reyn­ist tor­veld­ari og tor­veld­ari með hverju árinu. Einnig er ljóst að nýlegt frum­varp for­sætis­nefndar um kyn­rænt sjálf­ræði mun kalla á breyt­ingar á ýmsum skil­grein­ingum í hinum ýmsu lögum og opin­beru skjöl­um. Tungu­málið verður þá að þró­ast með og má horfa til „frænda“ okkar Dana sem hafa fundið ágætis lausn á þessu til­tekna vanda­máli með skipt­ingu kynj­anna í sam­kyn ann­ars vegar og hvor­ug­kyn hins veg­ar.

Við skulum ekki leyfa tungu­mál­inu að hægja á ferð­inni til opn­ara sam­fé­lags.

Segir ríkislögreglustjóra bera skyldu til að tilkynna um spillingu
Verðandi formaður stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar segir að Haraldur Johannessen eigi að tilkynna um spillingu sem hann viti af. Í viðtali í gær lét hann í það skína að slík væri til staðar.
Kjarninn 15. september 2019
Íslendingurinn Reynir ætlar að taka upp Flamenco plötu
Reynir Hauksson hefur lært hjá einum helsta gítarkennara Granada. Nú safnar hann fyrir gerð Flamenco plötu á Karolina Fund.
Kjarninn 15. september 2019
Fosfatnáma
Upplýsingaskortur ógnar matvælaöryggi
Samkvæmt nýrri rannsókn íslenskra og erlendra fræðimanna ógnar skortur á fullnægjandi upplýsingum um birgðir fosfórs matvælaöryggi í heiminum.
Kjarninn 15. september 2019
Besta platan með Metallica – Master of Puppets
Gefin út af Elektra þann 3. mars 1986, 8 lög á 54 mínútum og 47 sekúndum.
Kjarninn 15. september 2019
Guðmundur Kristjánsson er stærsti eigandi Útgerðarfélags Reykjavíkur sem er stærsti eigandi Brim.
Útgerðarfélag Reykjavíkur hagnaðist um 1,5 milljarð í fyrra
Stærsti eigandi Brim, sem hét áður HB Grandi, bókfærði eignarhlut sinn í félaginu á rúmlega 15 prósent hærra verði en skráð markaðsverð hlutarins var á reikningsskiladegi. Eignir Brim voru metnar á um 60 milljarða króna um síðustu áramót.
Kjarninn 15. september 2019
Eiríkur Ragnarsson
RÚV á kannski heima á auglýsingamarkaði eftir allt saman
Kjarninn 15. september 2019
Vinningstillaga Henning Larsen arkitektastofunnar að því hvernig Vinge ætti að líta út. Veruleikinn í dag er allt annar.
Danska skýjaborgin Vinge
Það er ekki nóg að fá háleitar hugmyndir, það þarf líka einhvern til að framkvæma þær. Þessu hafa bæjaryfirvöld í Frederikssund á Sjálandi fengið að kynnast, þar sem draumsýn hefur breyst í hálfgerða martröð.
Kjarninn 15. september 2019
Ásaka Glitni um að klippa sjö sentimetra neðan af samningum
Deilumál milli Útgerðarfélags Reykjavíkur og Glitnis vegna afleiðusamninga upp á tvo milljarða króna sem gerðir voru í aðdraganda hrunsins standa enn yfir. Útgerðarfélagið kærði Glitni til lögreglu í fyrra fyrir að klippa neðan af samningunum.
Kjarninn 15. september 2019
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar