Í frelsi felst ábyrgð – og í orðum einnig

Bára Huld Beck veltir fyrir sér mörkum tjáningarfrelsisins og merkingu orða.

Auglýsing

Tján­ing­ar­frelsið er það mik­il­væg­asta sem við höfum í lýð­ræð­is­legu sam­fé­lagi og er án efa horn­steinn þess. Í því felst réttur fólks til að tjá sig og er það jafnan grund­völlur fyrir heil­brigðri fjöl­miðlun sem leiðir af sér heil­brigt sam­fé­lags­um­ræðu. Með sam­fé­lag­miðlum hefur tján­ing­ar­frelsið fengið nýjan vett­vang til að blómstra fyrir fólk sem ekki hafði mögu­leika til að tjá sig. 

Á þessu er þó myrk­ari bak­hlið. Í skúma­skotum inter­nets­ins leyn­ist alls konar óhróður og áróður sem fær að grass­era nán­ast í friði. Allt í skjóli tján­ing­ar­frels­is­ins. Nú eru góð ráð dýr. Hvar liggja mörk tján­ing­ar­frelsis og hat­urs­orð­ræðu? Við erum með laga­legar skil­grein­ingar á hvað kall­ast hat­urs­orð­ræða og er hún ólög­leg á Íslandi. Gráu svæðin eru heldur flókn­ari. Ummæli sem liggja á mörkum hins lög­lega. 

Orð hafa merk­ingu

Fyrst er vert að velta fyrir sér merk­ingu orða. Hvað þýða orðin sem við notum í opin­berri umræðu og dags­dag­lega? Þessi merk­ing er víða farin að skol­ast til og virð­ist sem hún geti verið afstæð á þann hátt að hún breyt­ist eftir því frá hverjum orðin koma. Gott dæmi er orðið ras­isti en fyrir nokkru not­aði þing­maður einn hug­takið „ras­isti umræð­unn­ar“ yfir mann sem gagn­rýndi sá hinn sama fyrir ras­isma. Krakkar segja jafnan „nei, þú“ þegar þau verða rök­þrota og er þetta af sama meiði. Hins­vegar gang­ast sumir við því að vera ras­istar vegna þess að þegar ein­hver fer með hat­urs- eða for­dóma­full ummæli um til að mynda útlend­inga þá er sá hinn sami kall­aður ras­isti en til þess að rétt­læta eigið orðagubb þá er merk­ingin núlluð út.

Auglýsing

Merk­ing orða getur vissu­lega breyst með tíð­ar­and­an­um, við höfum mörg dæmi þess að sam­fé­lagið hættir að nota viss orð sem þykja ekki falla vel við ríkj­andi gildi sam­fé­lags­ins. Í þeim til­fellum er það gert til þess að vernda þá sem á hallar í sam­fé­lag­inu, en ýmis orð hafa verið notuð niðr­andi um fatl­aða, sam­kyn­hneigða og fólk af ólíkum kyn­þátt­um. Þá þykir sjálf­sagt að taka orðin úr umferð.

Ef við erum aftur á móti komin á þann stað að það sé „í lagi“ að vera kall­aður ras­isti þá erum við á hættu­legum slóð­um. Það kallar á að end­ur­vekja merk­ingu orðs­ins – þetta ástand kallar á að við köllum hlut­ina það sem þeir eru. Borð er borð. Ras­isti er ras­isti.

Húfur sem hafa orðið vinsælar í Bandaríkjunum.

Frelsi fylgir ábyrgð

Þegar tján­ing­ar­frelsi og hat­urs­orð­ræða skella saman þá verðum við að íhuga vel hvar mörkin liggja. Í tján­ing­ar­frels­inu felst að fólk verði að fá að vera dóna­legt án þess að eiga yfir höfuð sér fang­els­is­vist eða fjár­sekt. Að kalla t.d. ein­hvern „fá­vita“ er gild­is­dómur við­kom­andi og ætti ekki að vera víta­vert gagn­vart lög­um. Fólki á að vera frjálst að hafa órök­studda skoðun um þriðja orku­pakk­ann án þess að rík­is­valdið skipti sér af því. Eng­inn vill veru­leika Orwells sem hann lýsir í 1984 – þar sem fas­istar hafa snúið orðum á haus og fólk býr við hugs­un­ar­lög­reglu.

En frelsi fylgir ábyrgð og það er ekki tak­marka­laust. Frelsi er alltaf bundið ákveðnum skil­yrðum og það á við um tján­ing­ar­frelsi.

Í þessu felst tvennt.

Níð verður norm

Í fyrsta lagi eru lög í land­inu sem banna hat­urs­orð­ræðu. Í núgild­andi lögum er kveðið á um að hægt sé að sækja til saka hvern þann sem opin­ber­lega hæð­ist að, róg­ber, smánar eða ógnar manni eða hópi manna. Nú liggur fyrir að breyta þessum lögum og þrengja skil­grein­ing­una á hat­urs­orð­ræðu.

Eyrún Eyþór­s­dótt­ir, aðjúnkt í lög­­­reglu­fræðum við Há­­skól­ann á Ak­­ur­eyri, hefur rann­sakað hat­urs­orð­ræðu – eða hat­ur­stján­ingu eins og hún kallar það – og segir Eyrún að hún grafi und­an lýð­ræði og jað­ar­­­set­ur minn­i­hluta­hópa. Með hat­­urs­orð­ræðu séu ákveðnir hóp­ar beitt­ir þögg­un með of­beldi og/eða hót­­un um of­beldi.

Þarna skiptir miklu máli að huga að ábyrgð í orða­vali. Að tala með niðr­andi hætti um minni­hluta­hópa, til að mynda á sam­fé­lags­miðl­um, hefur afleið­ing­ar. Því þegar við gerum það þá normalíserum við orð­ræð­una og níðið verður hvers­dags­legt. Að halda fram órök­studdum full­yrð­ingum um útlend­inga, sem ekki eiga sér stoð í raun­veru­leik­anum eða eru studdar með stað­reynd­um, hefur afleið­ing­ar. Það býr til for­dæmi þess að það sé í lagi að tala þannig um aðra sem hefur enn víð­tæk­ari afleið­ing­ar. 

Hið félags­lega taum­hald

Í öðru lagi er ákveðið félags­legt taum­hald í sam­fé­lag­inu sem „passar upp á“ að fólk kom­ist ekki upp með að segja hvað sem er án afleið­inga. Þetta finnst mér mjög mik­il­vægt atriði. Þegar við sem sam­fé­lag við­ur­kennum ekki ákveðna orð­ræðu og tökum með­vit­aða afstöðu að standa gegn henni. Þessi orð­ræða get­ur, eðli máls­ins sam­kvæmt, verið mis­al­var­leg en þá eru afleið­ing­arnar líka mis­jafn­ar. Við höfum mýmörg dæmi þess á und­an­förnum miss­erum að fólk hefur þurft að taka ein­hvers konar afleið­ingum fyrir niðr­andi tal. En við höfum líka dæmi þess að nán­ast engar afleið­ingar hafa hlot­ist af slíku níði.

Þannig að þegar fólk spyr: „Hva, má ekk­ert segja leng­ur?“ þá er svarið jú. Það má segja alls konar en eins og með allt annað þá geta auð­vitað verið afleið­ingar af ákveðnu hátta­lagi eða talsmáta. Þegar við kennum börn­unum okkar að það sé rangt að tala illa um vini sína, þá fellst í því ákveð­inn móralskur dóm­ur. Það er ekki ólög­legt að tala illa um vini sína en eng­inn vill umgang­ast „vini“ sem gera slíkt.

Þegar fólk gegnir ábyrgð­ar­stöðu í sam­fé­lag­inu þá getur það ekki hagað sér eða sagt nákvæm­lega sem það vill. Því orð og gjörðir hafa afleið­ing­ar. Og stundum fel­ast þær afleið­ingar í því að fólk missir traust og þá er það ekki fært um að gegna emb­ætt­inu leng­ur. Í væg­ari til­fellum þá verða afleið­ing­arnar minni, eins og gefur að skilja. 

Er afsök­un­ar­beiðni nóg?

Nær­tæk­asta dæmið er frá því í síð­ustu viku þegar Björg­vin Stef­áns­son, leik­maður KR í fót­bolta, sagði í leik­lýs­ingu: „Þetta er það sem ég er alltaf að segja. Það er svo stutt í villi­mann­seðlið hjá svarta mann­in­um.“ Hann baðst fljót­lega afsök­unar á ummæl­unum en KR sendi síðar frá sér til­kynn­ingu þar sem félagið harm­aði ummæl­in. Málið var lagt fyrir aga­nefnd KSÍ og Björg­vin hefði getað átt yfir höfði sér leik­bann.

Björg­vin var aftur á móti í byrj­un­ar­liði KR í leik gær­kvölds­ins og spil­aði fyrstu 62 mín­útur leiks­ins. Rúnar Krist­ins­son, þjálf­ari KR, var spurður hvort það hefði ein­hvern tíma komið til greina að halda Björg­vini utan hóps í leik dags­ins vegna atviks­ins. Hann svar­aði að lands­liðs­fyr­ir­lið­inn okk­ar, Aron Einar Gunn­ars­son, hefði hraunað yfir Albaníu hér um árið og að hann hefði byrjað næsta leik og ekk­ert bann feng­ið. „Ég meina það er fullt af fólki sem hefur gert mis­tök. Björg­vin gerir mis­tök. Hann áttar sig á því algjör­lega um leið og biðst fyr­ir­gefn­ingar alveg um leið,“ sagði þjálf­ar­inn.

Jú, gott og bless­að. Björg­vin baðst afsök­un­ar. Flott. En er það nóg? Afsök­un­ar­beiðni er mik­il­væg en það verða að vera við­eig­andi afleið­ingar vegna svona tals því ann­ars normaliserum við það. Ef eng­inn þarf að taka afleið­ingum gjörða sinna þá sjáum við enga ástæðu til að bæta okkur og þá ­gætum við allt eins sleppt því að huga að mann­rétt­ind­um, sam­kennd, mann­úð, rétt­læti og lýð­ræði.

Ert þú í Kjarnasamfélaginu?

Kjarninn er opinn vefur en líflínan okkar eru frjáls framlög frá lesendum, Kjarnasamfélagið. Sú stoð undir reksturinn er okkur afar mikilvæg.

Með því að skrá þig í Kjarnasamfélagið gerir þú okkur kleift að halda áfram að vinna í þágu almennings og birta vandaðar fréttaskýringar, djúpar greiningar á efnahagsmálum og annað fréttatengt gæðaefni. 

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur undanfarin sjö ár og við ætlum okkur að standa vaktina áfram. 

Fyrir þá sem nú þegar eru stoltir styrkjendur Kjarnans þá leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka mánaðarlega framlagið með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Bjarni Benediktsson formaður Sjálfstæðisflokksins.
Sjálfstæðisflokkurinn áfram nærri kjörfylgi í nýrri könnun Gallup
Afar litlar breytingar urðu á fylgi flokka á milli mánaða, samkvæmt nýjum þjóðarpúlsi Gallup. Sjálfstæðisflokkurinn er áfram nærri kjörfylgi sínu og stuðningur við ríkisstjórnina mælist tæp 60 prósent á meðal þeirra sem taka afstöðu.
Kjarninn 3. júní 2020
Sex sakborningar í málinu, þeirra á meðal Bernhard Esau og Sacky Shanghala fyrrverandi ráðherrar í ríkisstjórn Namibíu, verða í gæsluvarðhaldi til 28. ágúst.
Namibísk yfirvöld hafa óskað liðsinnis Interpol vegna Samherjamálsins
Sex menn sem hafa verið í haldi namibískra yfirvalda vegna rannsóknar á Samherjaskjölunum verða áfram í haldi til 28. ágúst. Rannsókn málsins hefur reynst flókin og haf namibísk yfirvöld beðið Interpol um aðstoð.
Kjarninn 3. júní 2020
Fólk hefur flykkst á markaði víðsvegar um Indland eftir að útgöngubanni var aflétt.
Smitum á Indlandi fjölgar ört
Stjórnvöld á Indlandi eru að hefjast handa við að aflétta umfangsmesta útgöngubanni sem sett var á í kjölfar kórónuveirufaraldursins. Sjúkrahús í Mumbai hafa vart undan við að sinna sýktum en fellibylurinn Nisarga herjar nú á nágrenni borgarinnar.
Kjarninn 3. júní 2020
Samtök ferðaþjónustunnar telja að um 250 þúsund ferðamenn gætu komið hingað til lands það sem eftir lifir árs.
Ferðamenn greiði kostnað af skimun
Með greiðslu ferðamanna fyrir sýnatöku má stuðla að því að þeir sem sækja landið heim séu efnameiri ferðamenn sem eyði meiru og dvelji lengur, segir í greinargerð fjármálaráðuneytisins um hagræn áhrif þess að aflétta ferðatakmörkunum til Íslands.
Kjarninn 3. júní 2020
Ekkert pláss fyrir íhald í stjórnmálum næstu árin
Alvarlegt ástand er nú komið upp í íslensku efnahagslífi. Mörg hundruð milljarða króna tap í ríkisrekstri er fyrirsjáanlegt, tugir þúsunda verða án atvinnu að öllu leyti eða hluta og þúsundir fyrirtækja standa frammi fyrir algjörri óvissu.
Kjarninn 3. júní 2020
Ferðaþjónustufyrirtæki réðust í verulegar fjárfestingar á síðustu árum.
Útlit var fyrir fjórðungs fjölgun hótelherbergja
Nýting hótelherbergja hér á landi hafði versnað fyrir útbreiðslu faraldursins en þrátt fyrir það var útlit fyrir allt að fjórðungs fjölgun hótelherbergja 2020-2022. Hætt var því við að nýting hótela hefði enn versnað þótt COVID-19 hefði ekki komið til.
Kjarninn 3. júní 2020
Fasteignamat íbúðarhúsnæðis lækkar víða miðsvæðis í Reykjavík
Fasteignamat Þjóðskrár á íbúðarhúsnæði lækkar víða miðsvæðis í Reykjavík frá yfirstandandi ári. Mikill munur er á þróun fasteignamatsins á milli hverfa höfuðborgarsvæðisins. Hæsta fermetraverðið á landinu er í Vesturbæ Reykjavíkur og Skerjafirði.
Kjarninn 2. júní 2020
Frá og með 15. júní býðst komufarþegum að fara í sýnatöku í stað sóttkvíar.
Efnahagsleg áhrif af opnun landsins „hjúpuð óvissu“
Efnahagslegar afleiðingar af því að halda landinu áfram lokuðu yrðu „gríðarlegar“. Alls óvíst er hvenær hægt yrði að aflétta ferðatakmörkunum án áhættu á að veiran berist hingað á ný. Boðið verður upp á sýnatöku við landamæri Íslands frá miðjum júní.
Kjarninn 2. júní 2020
Meira úr sama flokkiÁlit