Uppgjör jafnaðarmanns: Um bók Jóns Baldvins

Stefán Ólafsson prófessor skrifar um nýja bók Jóns Baldvins Hannibalssonar.

Auglýsing

Nýlega kom út bókin Tæpitungu­laust – lífs­skoðun jafn­að­ar­manns, eftir Jón Bald­vin Hanni­bals­son, fyrr­ver­andi for­mann Alþýðu­flokks­ins og ráð­herra.

Bókin er safn greina, ræða og við­tala sem spanna síð­ustu fjóra ára­tug­ina eða svo. Jón Bald­vin var einn af áhrifa­mestu stjórn­mála­mönnum Íslands á 20. öld­inni og því er for­vitni­legt að kynna sér feril hans og stjórn­mála­sýn. Hann er auð­vitað þekktur fyrir að tala tæpitungu­laust og hann skrifar skýran og almennt hnit­mið­aðan texta, sem rennur vel og skil­merki­lega. Fyrr þá sem vilja kynna sér stjórn­mála­við­horf síð­ustu fjög­urra ára­tug­anna er mjög gagn­legt að lesa þetta greina­safn Jóns Bald­vins.

Ólafur Þ. Harð­ar­son stjórn­mála­fræði­pró­fessor lýsir í inn­gangi helstu afrekum Jóns Bald­vins á stjórn­mála­ferl­inum og leggur mesta áherslu á þátt hans í samn­inga­gerð og end­an­legri aðild Íslands að Evr­ópska efna­hags­svæð­inu (EES), sem og ein­stakt fram­lag hans til sjálf­stæð­is­bar­áttu Eystra­salts­ríkj­anna þegar Sov­ét­ríkin voru að lið­ast í sundur um og upp úr 1990.

Hvoru tveggja verð­skulda sér­stakan sess í stjórn­mála­sögu seinni tíma og mega telj­ast til afreka á þeim vett­vangi. En ég myndi bæta a.m.k. einu við: end­ur­gerð íslenska skatt­kerf­is­ins á árunum 1987 og 1988, þegar Jón Bald­vin var fjár­mála­ráð­herra. Hann gjör­breytti tekju­skatti ein­stak­linga og beitti sér fyrir upp­töku virð­is­auka­skatts í stað sölu­skatts. Bæði voru mikil fram­fara­skref á þeim tíma. 

Í nýja tekju­skatts­kerf­inu voru sam­ein­aðir margir frá­drátt­ar­liðir sem mynd­uðu veg­legan per­sónu­af­slátt, sem létti skatt­byrði lág­tekju­fólks og jafn­aði tekju­skipt­ing­una þrátt fyrir að álagn­ing væri flöt. Á árunum í kjöl­far breyt­ing­ar­inn­ar, frá 1988 til 1994, voru lægstu laun á vinnu­mark­aði sem og lág­marks­líf­eyris almanna­trygg­inga skatt­frjáls í tekju­skatt­in­um. Það er staða sem lág­launa­fólk og líf­eyr­is­þegar nútím­ans geta ein­ungis látið sig dreyma um, því per­sónu­af­slátt­ur­inn var kerf­is­bundið rýrður frá og með 1995 til hruns, og svo aftur frá 2013 til 2018. Afleið­ingin af því var aukin skatt­byrði lág­launa­fólks, eða það sem ég hef kallað „stóru skatta­til­færsl­una“, því sam­hliða þessu var álagn­ing á tekjur hátekju­manna lækk­uð.

Öfl­ugur grein­andi

Í þess­ari bók kemur vel fram hversu öfl­ugur grein­andi stjórn­mála og sam­fé­lags­þró­unar Jón Bald­vin er. Sér­stakur styrk­leiki hans er að setja þró­un­ina á Íslandi í sam­hengi alþjóða­þró­unar stjórn­mála og kap­ít­al­isma. Þetta er rótin að því að Jón Bald­vin hefur haft óvenju heild­stæða póli­tíska sýn á mæli­kvarða íslenskra stjórn­mála. Sýn hans hefur þó falið í sér áherslu­breyt­ingar yfir tíma.

Í kringum 1990, þegar nýfrjáls­hyggja var orð­inn ríkj­andi í stjórn­málum á Vest­ur­lönd­um, sá Jón Bald­vin sitt­hvað jákvætt við aukna mark­aðsvæð­ingu í íslensku sam­fé­lagi. Ástæðan var sú að á Íslandi hafði rík­is­for­sjá í atvinnu­líf­inu og fyr­ir­greiðslu­spill­ing helm­inga­skipta­stjórn­mál­anna, einkum undir handjaðri Sjálf­stæð­is­flokks og Fram­sókn­ar­flokks, verið fyr­ir­ferða­mikil til langs tíma. 

Auglýsing
Jón Bald­vin og Alþýðu­flokk­ur­inn töldu að aukin mark­aðsvæð­ing og sam­keppni væri far­sæl leið til að vinna gegn þessu og nútíma­væða atvinnu­lífið og póli­tík­ina. Skand­in­av­ískir jafn­að­ar­menn höfðu frá kreppu milli­stríðs­ár­anna lagt ríka áherslu á beit­ingu sam­keppni og mark­aðs­hátta í atvinnu­líf­inu, sam­hliða upp­bygg­ingu öfl­ugs vel­ferð­ar­ríkis og tekju­jafn­andi skatt­kerf­is. Slík stefna gekk gegn rík­is­for­sjá atvinnu­lífs og fyr­ir­greiðslu­spill­ingu og af því vildu íslenskir kratar læra. 

Jón Bald­vin leit síðan í vax­andi mæli til Evr­ópu­sam­bands­ins sem vett­vangs fyrir útbreiðslu auk­inna sam­keppn­is­hátta og nútíma­legra atvinnu­lífs. Þaðan er sprott­inn áhugi hans á að tengja Ísland betur við þró­un­ina í Evr­ópu­sam­band­inu. Þegar svo kom til að EFTA-­ríkin semdu um nán­ara sam­band við Evr­ópu­sam­band­ið, sem end­aði með samn­ingnum um Evr­ópska efna­hags­svæðið árið 1992 (EES), þá var Jón Bald­vin í for­ystu og beitti sér af alefli fyrir þátt­töku Íslands. Hann fórn­aði meira að segja for­sæt­is­ráð­herra­emb­ætti til Sjálf­stæð­is­flokks Dav­íðs Odds­sonar til að tryggja aðild Íslands að EES.

Ekki var laust við að íslenskir kratar hafi á þessum tíma tor­tryggt að ein­hverju leyti nor­ræna vel­ferð­ar­rík­ið, sem einnig mátti rekja til áhrifa frá nýfrjáls­hyggj­unni og síðar frá Blairisma breska verka­manna­flokks­ins, svo dæmi sé tek­ið. Menn töl­uðu um að vel­ferð­ar­ríkið væri of dýrt, vinnu­letj­andi og drægi úr hag­vexti og nýsköpun með of mik­illi skatt­lagn­ingu. Sá mál­flutn­ingur hefur nú orðið verið hrak­inn svo um munar og Jón Bald­vin hefur snúið við blað­inu hvað þetta snert­ir, eins og bókin sýnir með afger­andi hætti.

Nýrri áhersl­ur: nor­ræna líkanið gegn nýfrjáls­hyggj­unni

Jón Bald­vin hefur sjálfur sagt að vera hans sem sendi­herra í Banda­ríkj­unum um ára­bil (1998 til 2002) hafi breytt við­horfi hans til Banda­ríkj­anna, nýfrjáls­hyggj­unnar og nor­ræna vel­ferð­ar­rík­is­ins. Frá þeim tíma hefur gagn­rýni hans á mein­semdir nýfrjáls­hyggj­unnar („Was­hington vizkunn­ar”), sem öðru fremur mót­aði alþjóða­væð­ing­una á síð­ustu ára­tug­um, orðið sífellt beitt­ari allt til þessa dags. Þannig er mik­ill fjöldi greina í bók­inni um and­stæð­urnar milli nor­ræna vel­ferð­ar­rík­is­ins (nor­ræna mód­els­ins) og sam­fé­lags nýfrjáls­hyggj­unnar (banda­rísku leið­ar­inn­ar), sem og um mikla og auð­sýnda yfir­burði nor­rænu leið­ar­innar (sjá fjórða hluta bók­ar­inn­ar).

Áður tal­aði Jón Bald­vin oft fyrir aðild Íslands að Evr­ópu­sam­band­inu. Það er hins vegar liðin tíð. Athygl­is­vert er að margir stuðn­ings­menn Jóns Bald­vins eru þó enn á þeirri afstöðu, til dæmis er Sam­fylk­ingin enn með það sem stefnu­mál – að ógleymdum Sjálf­stæð­is­mönn­unum í Við­reisn. Jón Bald­vin færir ýmis prag­mat­ísk rök gegn aðild á næst­unni, svo sem óleyst vanda­mál við skipu­lag og útfærslu Evr­ópu­sam­bands­ins og ófull­nægj­andi grund­völl evr­unn­ar. 

Hins vegar er að finna í gagn­rýni hans á nýfrjáls­hyggj­una í alþjóða­væð­ing­unni enn dýpri ástæður til að hafna aðild að ESB að óbreyttu. Það liggur í göllum alþjóða­væð­ing­ar­inn­ar, sem eiga einnig við ESB, (sjá til dæmis tvo kafla um gall­ana við Evr­ópu­sam­bandið á bls. 315 til 331). Í því sam­bandi má til dæmis nefna þann þátt fjór-frels­is­ins sem lýtur að auknu frelsi fjár­magns­ins. Það og fleira til (t.d. frelsi til búferla­flutn­inga) sem teng­ist alþjóða­væð­ing­unni hefur grafið undan stöðu almenns launa­fólks í vest­rænum sam­fé­lögum en stór­eflt stöðu og frelsi fjár­magns- og fyr­ir­tækja­eig­enda. Þetta er bein­tengt síauknum ójöfn­uði í vest­rænum sam­fé­lög­um, notkun skatta­skjóla og hnignun starfs­kjara og öryggis launa­fólks í hag­sæld­ar­ríkj­un­um. 

Jafn­að­ar­menn ættu að skoða þessi þró­un­ar­ein­kenni í sam­hengi, þar með talið í löndum Evr­ópu­sam­bands­ins. Alþjóða­væð­ing óheftra mark­aðs­hátta (í anda nýfrjáls­hyggju-hag­fræð­inn­ar) er mein­göll­uð. Þetta þarf að laga, bæði á vett­vangi ESB og heims­hag­kerf­is­ins almennt. 

Und­an­hald sós­í­alde­mókra­tí­unnar á Vest­ur­löndum

Ég ætla að taka rök­semdir Jóns Bald­vin gegn nýfrjáls­hyggju-hag­fræð­inni skref­inu lengra og freista þess að skýra almenna veik­ingu flokka jafn­að­ar­manna á Vest­ur­lönd­um, sam­hliða vexti nýrra flokka, sem oft eru kenndir við popúl­isma.

Vand­ræði kra­ta­flokka í nútím­anum eru Jóni Bald­vin og fleirum reyndar nokkuð hug­leik­in. Ein skýr­ing á því er sú sem Þröstur Ólafs­son reif­aði á afmæl­is­há­tíð Alþýðu­flokks­ins fyrir tveimur árum, það er að kratar séu nú fórn­ar­lömb góðs eigin árang­urs við upp­bygg­ingu vel­ferð­ar­rík­is­ins og almennar þjóð­fé­lags­um­bætur í bland­aða hag­kerf­inu á liðnum ára­tug­um. Jón Bald­vin ræðir þetta í bók­inni og tekun undir það að hluta en bætir við öðrum hugs­an­legum hluta­skýr­ing­um. Allt er það áhuga­verð umræða.

Auglýsing
Hins vegar er enn óskýrt af hverju flokkar sós­í­alde­mókrata (jafn­að­ar­manna) eru nú nær alls staðar á und­an­haldi eða í vörn í vest­rænum sam­fé­lög­um, einmitt þegar áhyggjur af auknum ójöfn­uði eru vax­andi. Hversu almenn sú þróun er kallar á sam­eig­in­lega utan­að­kom­andi skýr­ingu, sem ég held að sé einmitt að leita í nýfrjáls­hyggju­á­hrifum alþjóða­væð­ing­ar­inn­ar. Alþjóða­væð­ing­in/hnatt­væð­ingin hefur alls staðar verið vax­andi.

Sós­í­alde­mókratar hafa almennt tekið alþjóða­væð­ing­unni opnum örm­um. Þeir eru í dag oft meiri alþjóða­sinnar en jafn­að­ar­menn. Þar með eru þeir oft óbeint orðnir stuðn­ings­menn nýfrjáls­hyggju-hag­fræð­innar og fjár­magns­frels­is­ins sem alþjóða­væð­ing­unni fylgir – jafn­vel þó þeir sam­hliða tali fyrir auknum jöfn­uði. Almenn­ingur sem horfir upp á auk­inn ójöfnuð og yfir­burða­stöðu fjár­magns- og fyr­ir­tækja­eig­enda sér ekki lengur þann stuðn­ing við lægri stéttir vinn­andi fólks sem áður var að finna hjá kra­ta­flokk­un­um. 

Þess vegna leitar verka­lýðs­stéttin og afskipta milli­stéttin í auknum mæli á náðir nýrra stjórn­mála­flokka og lýð­skrumara sem taka afstöðu gegn sumum þáttum alþjóða­væð­ing­ar­innar (t.d. auknum fjölda inn­flytj­enda og veik­ingu vel­ferð­ar­rík­is­ins) og segj­ast vilja bæta hag þeirra sem verst standa eða eftir sitja. Nú á dögum horfir fólk ekki í sama mæli til kra­ta­flokka hvað hags­muna­bar­áttu lægri stétta varðar – eins og áður var.

Í fyrsta kafla bók­ar­innar segir Jón Bald­vin eft­ir­far­andi um erindi jafn­að­ar­manna í stjórn­mál­un­um: 

„Gleymum því aldrei, að frá og með þeim degi sem sjó­mað­ur­inn við færið, verka­mað­ur­inn við bygg­inga­kran­ann og upp­fræð­ari æsk­unnar finna það ekki í hjarta sínu leng­ur, að okkar flokkur sé þeirra flokk­ur, þá hefur okkur mis­tek­ist. Þá höfum við hrein­lega brugð­ist skyldum okkar og ætl­unar verki.” (bls. 16-17).

Er það ekki einmitt gölluð alþjóða­væð­ingin sem er að skila þessu? Það er að minnsta kosti í sam­ræmi við harða gagn­rýni Jóns Bald­vins á nýfrjáls­hyggju­eðli alþjóða­væð­ing­ar­inn­ar. 

Jafn­að­ar­menn nútím­ans geta lært mikið af grein­ingum Jos­efs Stigl­itz hag­fræð­ings á göllum alþjóða­væð­ing­ar­inn­ar, bæði á vett­vangi Evr­ópu­sam­bands­ins og í heim­inum almennt. Ef menn vilja bjarga kap­ít­al­ism­anum frá hinum gráð­ugu kap­ít­alistum nýfrjáls­hyggj­unnar þá þarf að koma böndum á alþjóða­væð­ing­una, þannig að hún þjóni betur hags­munum almenn­ings en ekki bara hags­munum þeirra rík­ustu eins og verið hefur á síð­ustu ára­tug­um. Óheft alþjóða­væð­ing á for­sendum frjáls­hyggju­hag­fræða gengur gegn hags­munum almenn­ings en þjónar fámennri yfir­stétt ein­stak­lega vel. Þess vegna er alþjóða­væð­ingin að óbreyttu illa sam­rým­an­leg jafn­að­ar­stefnu í vest­rænum sam­fé­lög­um.

Nið­ur­lag

Jón Bald­vin hefur verið afger­andi stjórn­mála­maður og öfl­ugur grein­andi stjórn­mála- og sam­fé­lags­þró­unar í heim­in­um. Greina­safn hans gerir fram­lagi hans góð skil og er einnig mjög gagn­leg lesn­ing fyrir þá sem vilja kynna sér stjórn­mála­sögu síð­ustu fjöru­tíu ára eða svo. 

Svona greina­safn felur óhjá­kvæmi­lega í sér hættu á tals­verðum end­ur­tekn­ing­um, eins og höf­undur bendir reyndar sjálfur á. Áherslan í bók­inni er að birta allt af skrifum Jóns Bald­vins sem veigur er í. Það hefur gildi út af fyrir sig. Vel hefði þó mátt fækka greinum umtals­vert og fá þar með mun skarp­ari og hnit­mið­aðri bók.  

Ég mæli þó ein­dregið með þess­ari bók Jóns Bald­vins fyrir áhuga­fólk um fram­gang jafn­að­ar­stefnu í nútím­anum og erindi hennar í stjórn­málum fram­tíð­ar­inn­ar.

Höf­undur er pró­­fessor við Háskóla Íslands og sér­­fræð­ingur hjá Efl­ing­u-­­stétt­­ar­­fé­lagi í hluta­­starfi.

Skiptir Kjarninn þig máli?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Við erum til staðar fyrir lesendur og fjöllum um það sem skiptir máli.

Ef Kjarninn skiptir þig máli þá máttu endilega vera með okkur í liði.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Hús atvinnulífsins í Borgartúni.
SA kallar eftir aðhaldi í ríkisrekstri
Samtök atvinnulífsins segja að bæta þurfi afkomu hins opinbera á næstunni, meðal annars með niðurfellingu sértækra efnahagsaðgerða. Stærsta aðildarfélag samtakanna vill hins vegar að aðgerðir til umbjóðenda þeirra verði framlengdar.
Kjarninn 17. janúar 2022
Guðrún Johnsen, hagfræðingur og stjórnarmaður í Lífeyrissjóði verzlunarmanna.
Aukinn þrýstingur á að lífeyrissjóðir verði virkir hluthafar
Hagfræðingur segir vaxandi ójöfnuð og aukna loftslagsáhættu hafa leitt til ákalls um að lífeyrissjóðir sinni sínum upprunalegum tilgangi sem virkir hluthafar í skráðum og óskráðum félögum.
Kjarninn 16. janúar 2022
Guðlaugur Þór Þórðarson, umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra.
Skipar starfshóp sem á að vinna grænbók um stöðu og áskoranir Íslands í orkumálum
Í nýjum starfshóp umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra sitja þau Vilhjálmur Egilsson, Ari Trausti Guðmundsson og Sigríður Mogensen.
Kjarninn 16. janúar 2022
Tæknivarpið
Tæknivarpið
Tæknivarpið – Þáttur ársins 2021
Kjarninn 16. janúar 2022
Þeim peningum sem Íslendingar geyma á innstæðureikningum fjölgaði umtalsvert á árinu 2020.
5.605 íslenskar fjölskyldur áttu 29,2 milljarða króna á erlendum reikningum
Innstæður landsmanna jukust um 84 milljarða króna á árinu 2020. Í lok þess árs voru þær ekki langt frá því sem innistæður voru árið 2008, fyrir bankahrun, þegar þær voru mestar í Íslandssögunni.
Kjarninn 16. janúar 2022
Sunna Ósk Logadóttir
Taugar til tveggja heima
Kjarninn 16. janúar 2022
Er Michael Jackson of stór fyrir slaufunarmenningu?
Forsýningar á söngleik um Michael Jackson hófust á Broadway í desember. Handrit söngleiksins var samið eftir að tveir menn stigu fram og sögðu frá hvernig Jackson misnotaði þá sem börn. Ekki er hins vegar minnst einu orði á barnaníð í söngleiknum.
Kjarninn 16. janúar 2022
Ásgeir Haraldsson og Valtý Stefánsson Thors
COVID, Ísland og bólusetningar
Kjarninn 16. janúar 2022
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar