Auglýsing

Ísland er í dag einna þekkt­ast í útlöndum fyrir spill­ingu. Það er ein­fald­lega stað­reynd. Fyrir að hafa leyft banka­manna­stóði að fyrst blása upp og svo tæma banka­kerfi að innan með blekk­ingum og lög­brotum með gríð­ar­legum afleið­ingum fyrir almenn­ing í land­inu. Fyrir að vera heims­meist­arar í aflands­fé­laga­eign í skatta­skjólum – sem er ein­vörð­ungu til þess að fela pen­inga frá rétt­mætum eig­endum þeirra – miðað við höfða­tölu líkt og opin­berað var í Panama­skjöl­un­um. Við erum þekkt fyrir að vera eina ríkið á EES-­svæð­inu sem er á gráum lista vegna ónógra pen­inga­þvætt­is­varna.

Og nú erum við þekkt fyrir að múta ráð­herrum í Namibíu til að tryggja mjög ríkum frændum frá Akur­eyri tæki­færi til að verða enn rík­ari á kostnað sam­fé­lags­legrar upp­bygg­ingar í land­inu. Sam­fé­lags­legrar upp­bygg­ingar sem Ísland hefur kostað um tvo millj­arða til að byggja upp í gegnum þró­un­ar­að­stoð til að Namibía gæti haft hag af nýt­ingu fisk­veiði­auð­lind­ar­inn­ar, byggt upp inn­viði og aukið lífs­gæði. Sam­fé­lags­legrar upp­bygg­ingar sem var hætt vegna banka­hruns­ins og skömmu síðar ein­fald­lega sett til hliðar af gráð­ugum mönnum að norðan í veg­ferð sem fyrr­ver­andi stjórn­andi í fyr­ir­tæk­inu þeirra kallar „skipu­lagða glæp­a­starf­sem­i.“

Opin­ber­un KveiksStund­­ar­innar, Al Jazeera og Wik­i­­leaks í gær­kvöldi var vönd­uð, ítar­leg og studd marg­háttuð gögn­um, til við­bótar við játn­ingu lyk­il­stjórn­anda Sam­herja í Afr­íku á þátt­töku í lög­brotum á borð við millj­arða mútu­greiðsl­ur, skatt­svik og pen­inga­þvætt­i. 

Hún setur starf­semi þessa eins stærsta fyr­ir­tækis á Íslandi í nýtt ljós. Fyr­ir­tækis sem hefur hagn­ast um 112 millj­arða króna á átta árum. Fyr­ir­tækis sem á heilu og hálfu byggð­ar­lög­in. Sem hefur teygt anga sína inn í fjöl­marga aðra geira en fisk­vinnslu á Íslandi, svo sem fjöl­miðla­rekst­ur, smá­sölu, vöru­flutn­inga og um tíma banka­starf­sem­i. 

Fyr­ir­tæki sem hefur leynt og ljóst stutt við valda stjórn­mála­flokka, í fleir­tölu, og valda stjórn­mála­menn með því að greiða til þeirra styrki, lána þeim fjár­muni í við­skiptum eða hafa þá jafn­vel á launa­skrá. Fyr­ir­tæki sem er ráð­andi aðili, og með full­trúa í stjórn SFS, áhrifa­mesta hags­muna­gæslu­fyr­ir­bæris Íslands sem hefur bein og óbein áhrif á nán­ast alla laga- og reglu­gerð­ar­setn­ingu um starf­semi sína. Vegna þess að stjórn­mála­menn leyfa þeim það.

Norna­veið­ar, fals­fréttir og mis­heppnuð rann­sókn­ar­blaða­mennska

Í aðdrag­anda opin­ber­un­ar­innar kvað við kunn­ug­legur tónn. Hann minnti óneit­ar­lega á dag­ana á undan því að Pana­ma-skjölin voru opin­beruð. Ráð­ist var að nafn­greindum fjöl­miðlum og nafn­greindum fjöl­miðla­mönnum fyrir að vera óbil­gjarn­ir, óheið­ar­legir og léleg­ir. Það er sama taktík og beitt var í aðdrag­anda birt­ingu Pana­ma-skjal­anna, þegar ríkj­andi valda­jafn­vægi og kerf­inu sem við­heldur því var líka ógn­að.

Auglýsing
Henni beitti for­stjóri Sam­herja kerf­is­bundið strax í kjöl­far þess að hann fékk vit­neskju um hvert umfjöll­un­ar­efni Kveiks yrði. Það gerði líka fyrr­ver­andi bæj­ar­stjóri í Dal­vík, þar sem Sam­herji er allt um lykj­andi, sem sagði: „Rík­is­fjöl­mið­ill­inn er á norna­veiðum og ætlar ekki að láta sér segj­ast í árásum á eitt nafn­tog­að­asta einka­fyr­ir­tæki lands­ins. Fyr­ir­tækið sem á bak við eru fjöl­skyld­ur, eig­end­ur, starfs­fólk (sjó­menn, land­verka­fólk, sölu- og skrif­stofu­fólk) og við­skipta­vinir (kaup­endur á fram­leiðslu­vörum og birgjar). Einnig eru byggð­ar­lög og íbúar sem tengj­ast fyr­ir­tæk­inu sem þurfa að heyra, sjá og borga afnota­gjöld af rík­is­fjöl­miðl­in­um. [...] Rík­is­fjöl­mið­ill­inn er rogg­inn og birtir stiklur um að nú ætli hann sko að hefna sín á Sam­herja eftir að rík­is­fjöl­mið­ill­inn hefur orðið upp­vís að ráða­bruggi og fals­frétt­um. Hermd­ar­verkin eru dýr fyrir land og þjóð. Rík­is­fjöl­mið­ill­inn er orð­inn að stjórn­mála­hreyf­ingu og dóm­stóli göt­unnar án lög­gjaf­ar­valds. Ég legg til aðskilnað rík­is­fjöl­mið­ils­ins og Lýð­veld­is­ins Íslands, þó fyrr hefði ver­ið.“ 

Og það gerði sitj­andi þing­maður sem sagði: „RÚV virð­ist einkum vera í því að eyði­leggja ein­stak­linga og fyr­ir­tæki í full­kom­lega mis­heppn­aðri rann­sókn­ar­blaða­mennsku, þar sem frétta­menn eru að glíma við verk­efni sem þeir ráða ekki við.“

Í yfir­lýs­ingu Sam­herja sem send var út dag­inn áður en Kveiks-þátt­ur­inn var sýndur var haft eftir for­stjóra fyr­ir­tæk­is­ins að þeir myndu ekki „sitja undir röngum og vill­andi ásök­unum frá fyrr­ver­andi starfs­manni sem enn á ný eru mat­reiddar af sömu aðilum og fjöl­miðlum og í Seðla­banka­mál­in­u.“

Þetta var bara hann Jóhannes

Í yfir­lýs­ingu sem Sam­herji sendi eftir þátt­inn var tón­inn búinn að breyt­ast umtals­vert og ekki gerð til­raun til að neita því að spill­ing, mút­ur, skatt­svik eða pen­inga­þvætti hefði átt sér stað í starf­semi fyr­ir­tæk­is­ins. Þess í stað var Jóhann­esi Stef­áns­syni, fyrr­ver­andi verk­efna­stjóra Sam­herja í Namibíu sem hefur gerst upp­ljóstr­ari, kennt um allt. Þar sagði að svo virt­ist sem að Jóhannes hefði „hugs­an­­lega flækt Sam­herja í við­­skipti sem kunni að vera ólög­­mæt.“ Sam­herji hefði ekki haft neina vit­neskju um umfang og eðli þeirra við­skipta­hátta sem Jóhannes átti að hafa stundað og að Sam­herji hafi ráðið eigin rann­sak­anda til að kanna mál­ið. 

Vanda­málið við þessa fram­setn­ingu er sú að Jóhannes hafði afar tak­mark­aða pró­kúru til að milli­færa af reikn­ingum Sam­herja. Og það var ekki hann sem milli­færði pen­inga sem grunur er um að séu mútu­greiðslur af reikn­ingum Sam­herja í Nor­egi inn á reikn­inga ætl­aðra mútu­þega í Dúbaí. 

Þess utan var Jóhannes rek­inn í júlí 2016, en afhjúp­unin sýndi að him­in­háar pen­inga­greiðslur héldu áfram að ber­ast til Dúbaí-­fé­lags­ins fram í jan­úar 2019 hið minnsta. Sam­herji telur því vænt­an­lega að Jóhannes hafi haldið áfram að greiða meintar mútu­greiðslur inn á reikn­ing­anna í tæp þrjú ár eftir að hann hætti störfum hjá fyr­ir­tæk­in­u. 

En veikasti hluta rök­semd­ar­færsl­unnar er auð­vitað sá að það var ekki Jóhannes Stef­áns­son sem hagn­að­ist á mútu­greiðslum og skatta­snið­göngu. Það voru eig­endur og stjórn­endur Sam­herja, Þor­steinn Már Bald­vins­son og Krist­ján Vil­helms­son.

Áfall en hvað svo?

Fyrstu við­brögð við umfjöll­un­inni í gær eru líka kunn­ug­leg. Hér er þjóð í áfalli yfir því sem hefur verið borið á torg fyrir hana. Lítið fer fyrir úrtölu­mönn­unum og fals­frétt­ar-á­róðr­in­um. En það mun ekki líða langur tími þangað til að sú vél trekkir sig í gang full af heil­agri vand­læt­ingu gagn­vart heilögu vand­læt­ing­unni. Það verður settur mik­ill kraftur í að skil­greina innan hvaða marka umræða um þessi mál megi fara fram. Að það sé far­sa­kennt að yfir­færa með ein­hverjum hætti starfs­hætti Sam­herja í Afr­íku á starfs­hætti fyr­ir­tæk­is­ins á Íslandi. Að það sé út fyrir allan þjófa­bálk að draga ein­hverjar álykt­anir um sjáv­ar­út­veg á Íslandi í heild út frá þess­ari umfjöll­un. Að það sé ósmekk­legt að tengja Sam­herja með ein­hverjum hætti við stjórn­mál. Það hefur fyrr­ver­andi ráð­herra þegar gert þar sem hann segir á heima­síðu sinni: „Hvernig getur frá­sögn rík­is­út­varps­ins sem ætlað er að sýna fram á spill­ingu í Namibíu snert stjórn­ar­skrá Íslands og auð­linda­á­kvæði í henni? Að tengja ástandið í Namibíu fisk­veiði­stjórn­un­ar­kerf­inu á Íslandi er of lang­sótt.“

Vélin kann þennan leik. Vana­lega gengur enda taktík hennar upp. Sitja af sér mesta sjokkið eftir opin­berun en koma síðan í sókn­ar­hug í kjöl­farið og ná að tryggja að málið hafi engar alvar­legar afleið­ing­ar. 

Auglýsing
Þetta sést til að mynda á öðrum, og frekar nið­ur­drep­andi anga, við­bragða almenn­ings. Það búast fáir við því að það muni nokkuð ger­ast. Það virð­ist ekki vera mikil til­trú á að rann­sókn á brotum á 109. grein almennra hegn­ing­ar­laga, sem segir að sá sem ger­ist sekur um að greiða mútur til erlendra ráða­manna, eða ein­hvers á þeirra veg­um, eigi yfir höfði sér allt að fimm ára fang­elsi. 

Það búast enn færri við því að tekið verði raun­hæft á því ofur­valdi og yfir­gangi lít­ils hóps sjáv­ar­út­vegsofur­stéttar sem tekið hefur yfir íslenskt sam­fé­lag með húð og hári og situr á hund­ruðum millj­arða króna auði sem hann nýtir til að rót­festa það tak enn frek­ar. 

Og það virð­ist borin von að gerðar verði vit­rænar til­raunir til að taka á stærsta kerf­is­lega vanda Íslands; djúpri og rót­gró­inni stroku­spill­ingu sem er orðin svo eðl­is­læg að meira segja þeir sem fram­kvæma hana trúa því ekki lengur að í henni felist neitt annað en eðli­legir starfs­hætt­ir. 

Kerf­is­legur til­bún­ingur

Það er lík­ast til óum­flýj­an­legt að Sam­herji verði fyrir miklum alþjóð­legum áhrif­um. Atferli fyr­ir­tæk­is­ins í Namibíu mun hafa áhrif á getu þess til að nálg­ast kvóta alþjóð­lega. Það að DNB, norskur banki að hluta til í eigu norska rík­is­ins, hafi stöðv­­aði við­­skipti við félög tengd Sam­herja á Kýpur og Mar­s­hall-eyjum vegna þess að reglur um varnir gegn pen­inga­þvætti voru ekki upp­­­fyllt, og að þau mál séu nú til skoð­unar hjá norsku efna­hags­brota­­deild­inni og deildar emb­ættis hér­­aðs­sak­­sókn­­ara þar í landi sam­kvæmt Stund­inni, bendir til þess að Sam­herji muni eiga í auknum vand­ræðum í banka­við­skiptum sínum í fram­tíð­inni. Í Namibíu eru báðir ráð­herr­arnir sem taldir eru hafa þegið mútur frá Sam­herja búnir að segja af sér, innan við sól­ar­hring eftir að málið var opin­ber­að.

Hér heima verður áhuga­vert að sjá hvað ger­ist. Það er hið minnsta barna­legt að ætla að við­mót fyr­ir­tæk­is­ins sé annað hér­lendis en í Afr­íku. Að á Íslandi nýti Sam­herji ekki allar leiðir til þess að græða sem mestan pen­ing og borga sem minnstan skatt, líkt og umfjöllun Kveiks og Stund­ar­innar sýndi að fyr­ir­tækið gerði í Namib­íu. 

Bæði hér­aðs­sak­sókn­ari og skatt­rann­sókn­ar­stjóri eru að skoða hin meintu brot í Namib­íu. Þessi emb­ætti munu þurfa stuðn­ing til þess að takast á við valda­mestu menn á Íslandi. Menn sem hafa ekki hikað við að ráð­ast hart per­sónu­lega að þeim sem hafa veitt þeim aðhald, né við að eyða stórum fjár­hæðum í almanna­tengla eða lög­menn til að reyna að fá sínu fram. 

En fyrst og fremst þurfum við að horfast í augu við það að Sam­herji er kerf­is­legur til­bún­ing­ur. 

Stjórn­mála­menn þurfa að horfa í spegil

Það var ákvörðun íslenskra stjórn­mála­manna að leyfa þess­ari stöðu að verða. Þar sem Sam­herji, og eftir atvikum aðrir kóngar úr sama geira, hafa getað sölsað undir sig þorra kvót­ans á Íslandi og veð­sett hann á súr­r­eal­ískt háu verði í rík­is­bönkum til að fá lánsfé út úr þeim. Á þessum grunni hefur Sam­herji skapað sér tæki­færi til að arð­ræna Namibíu með nið­ur­broti á fisk­veiðis­stjórn­un­ar­kerfi, sem greitt var fyrir upp­bygg­ingu á með íslensku skatt­fé, og var meira að segja á pappír betra og sann­gjarn­ara en það sem við búum við á Íslandi.

Það er ákvörðun þeirra að í stað þess að leið­rétta þessa skekkju sem er til staðar vegna nýt­ingar fisk­veiði­auð­lind­ar­inn­ar, þar sem meg­in­þorri arð­sem­innar lendir í vasa eig­enda sjáv­ar­út­vegs­fyr­ir­tækja, eru stjórn­mála­menn nú upp­teknir við að afnema stimp­il­gjöld af fiski­skipum að kröfu sjáv­ar­út­vegs­fyr­ir­tækja og verja það að veiði­gjöld á næsta ári verða lægri en það gjald sem tóbaks­neyt­endur greiða í tóbaks­gjald.

Það er kom­inn tími til að stjórn­mála­menn líti í spegil og spyrji heið­ar­lega hvort þeir séu ánægðir með það sem kerfin okkar hafa búið til. Með ofur­stétt kvóta­eig­enda? Með Sam­herja? Með und­ir­lægju­stjórn­mál­in? Með spill­ing­una sem opin­ber­ast í því að val­inn hópur fær aðgang að tæki­færum, völd­um, pen­ingum og auð­lindum ann­arra? 

Hvort það geti ekki verið að með­virkni þeirra og and­vara­leysi gagn­vart því sem blasir við geri þá að hluta af vanda­mál­in­u. 

Og þar af leið­andi ekki lausn­inni.

Ert þú í Kjarnasamfélaginu?

Kjarninn er opinn vefur en líflínan okkar eru frjáls framlög frá lesendum, Kjarnasamfélagið. Sú stoð undir reksturinn er okkur afar mikilvæg.

Með því að skrá þig í Kjarnasamfélagið gerir þú okkur kleift að halda áfram að vinna í þágu almennings og birta vandaðar fréttaskýringar, djúpar greiningar á efnahagsmálum og annað fréttatengt gæðaefni. 

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur undanfarin sjö ár og við ætlum okkur að standa vaktina áfram. 

Fyrir þá sem nú þegar eru stoltir styrkjendur Kjarnans þá leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka mánaðarlega framlagið með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Jane Goodall fór á þrítugsaldri inn í skóga Tansaníu og dvaldi þar lengi í hópi simpansa. Rannsóknir hennar gjörbreyttu þekkingu manna á öðrum dýrategundum.
Mannkynið er „búið að vera“ ef það skiptir ekki um kúrs í kjölfar COVID
„Við erum komin að tímamótum í sambandi okkar við náttúruna,“ segir Jane Goodall sem barist hefur verið náttúruvernd í sex áratugi. Hún segir að nú hafi opnast lítill gluggi til að gera róttækar breytingar svo koma megi í veg fyrir frekari hörmungar.
Kjarninn 5. júní 2020
Lilja D. Alfreðsdóttir og Björn Leví Gunnarsson
„Það eru nákvæmlega svona mál sem halda aftur af Íslandi“
Þingmaður Pírata gagnrýnir ákvarðanir mennta- og menningarmálaráðherra. „Svona mál leiða til lélegri niðurstaðna í öllu sem gerist í framhaldinu af því að hæfasta fólkið er ekki að taka ákvarðanirnar.“
Kjarninn 5. júní 2020
Skiljum ekkert eftir
Skiljum ekkert eftir
Skiljum ekkert eftir – Eldhúsið
Kjarninn 5. júní 2020
Fjármála- og efnahagsráðuneytinu var gert að láta umbeðna tölvupósta af hendi.
Taldi tölvupósta ráðuneytis hafa komið í veg fyrir að hann fengi norræna ritstjórastöðu
Úrskurðarnefnd um upplýsingamál gerði fjármálaráðuneytinu að afhenda tölvupósta um einstakling sem sóttist eftir því að verða ritstjóri norræns fræðatímarits. Sá hinn sami taldi póstana hafa spillt fyrir sér, en ráðuneytið segir að svo sé ekki.
Kjarninn 5. júní 2020
Þórdís Kolbrún Reykfjörð Gylfadóttir.
Ráðherra segir að pakkaferðafrumvarp hennar hafi ekki meirihluta á þingi
Frumvarp Þórdísar Kolbrúnar Reykfjörð Gylfadóttur um að heimila ferðaskrifstofum að borga neytendum í inneignarnótum í stað peninga mun ekki verða afgreitt á Alþingi. Hluti stjórnarþingmanna styður það ekki.
Kjarninn 4. júní 2020
Jón Baldvin Hannibalsson
Varist hræðsluáróður – Handbók um endurheimt þjóðareignar
Kjarninn 4. júní 2020
Katrín Jakobsdóttir, forsætisráðherra.
Hálfur milljarður í þróun á bóluefni frá Íslandi
Framlag Íslands skiptist þannig að 250 milljónir króna fara til bólusetningarbandalagsins Gavi og sama upphæð til CEPI sem er samstarfsvettvangur fyrirtækja og opinberra aðila um viðbúnað gegn farsóttum.
Kjarninn 4. júní 2020
Jenný Ruth Hrafnsdóttir
Hverjir eru þínir bakverðir?
Kjarninn 4. júní 2020
Meira úr sama flokkiLeiðari