Gagnsæi er undirstaða trausts

Katrín Jakobsdóttir forsætisráðherra skrifar um ný lög um varnir gegn hagsmunaárekstrum.

Auglýsing

Alþingi sam­þykkti í vik­unni frum­varp sem ég lagði fram í jan­úar um varnir gegn hags­muna­á­rekstr­um. Mark­mið þess er að setja skýr­ari reglur um störf þeirra starfs­manna Stjórn­ar­ráðs­ins sem fara með æðsta vald í mál­efnum stjórn­sýsl­unn­ar. Um er að ræða ráð­herra, ráðu­neyt­is­stjóra, skrif­stofu­stjóra og sendi­herra. Þá tekur hluti ákvæða frum­varps­ins einnig til aðstoð­ar­manna ráð­herra. Málið á rætur að rekja til stjórn­ar­sátt­mála rík­is­stjórn­ar­innar þar sem lögð er áhersla á góð vinnu­brögð, opna og gagn­sæja stjórn­sýslu og að kapp­kostað verði að miðla upp­lýs­ingum um ákvarð­anir og ferli sem varða hags­muni almenn­ings. 

Sam­kvæmt frum­varp­inu verður æðstu stjórn­endum Stjórn­ar­ráðs­ins og aðstoð­ar­mönnum ráð­herra skylt að til­kynna um eignir sín­ar, skuldir og ábyrgðir hér­lendis og erlend­is, auk sömu upp­lýs­inga um maka og ólög­ráða börn á fram­færi þeirra. Sama hópi verður skylt að til­kynna til for­sæt­is­ráðu­neyt­is­ins gjafir og önnur hlunn­indi og fríð­indi í tengslum við starfið og mun ráðu­neytið birta almenn­ingi þessar upp­lýs­ingar á vef Stjórn­ar­ráðs Íslands. 

Við setn­ingu reglna af þessu tagi þarf að gæta að jafn­vægi milli þess að almenn­ingur geti nálg­ast upp­lýs­ingar um hags­muni æðstu stjórn­enda Stjórn­ar­ráðs­ins ann­ars vegar og frið­helgi einka­lífs þeirra hins veg­ar. Með hlið­sjón af síð­ar­nefnda sjón­ar­mið­inu er mælt fyrir um til­teknar und­an­tekn­ingar frá meg­in­regl­unni um að til­kynna skuli hags­muni og birta upp­lýs­ingar um það opin­ber­lega. Þannig verður ekki skylt að til­kynna um skuldir og ábyrgðir vegna íbúð­ar­hús­næðis og bif­reiðar til eigin nota, skuld­bind­ingar vegna náms­lána, minni skuld­bind­ingar við hefð­bundnar lána­stofn­anir undir 5 millj­ónum króna og gjafir undir 50.000 krónum á árs­grund­velli. Þá er ekki gert ráð fyrir að sá hluti skránna sem tekur til skrif­stofu­stjóra og sendi­herra verði birtur opin­ber­lega og sama á við um börn og ólög­ráða börn allra starfs­mann­anna. For­sæt­is­ráðu­neytið mun hins vegar halda utan um þessar upp­lýs­ing­ar, nýta þær við ráð­gjaf­ar- og eft­ir­lits­hlut­verk sitt og birta þær almenn­ingi þegar almanna­hags­munir krefj­ast þess. 

Auglýsing
Í lög­unum er enn fremur að finna reglur um auka­störf æðstu stjórn­enda í Stjórn­ar­ráð­inu og aðstoð­ar­manna ráð­herra þar sem kemur fram að störf þeirra telj­ist full störf og að meg­in­reglu sé óheim­ilt að sinna auka­störfum sam­hliða þeim. Unnt verður að sækja um und­an­þágu frá þess­ari reglu ef fyr­ir­hugað auka­starf telst til mann­úð­ar­starfa, kennslu eða fræði­starfa, vís­inda­rann­sókna, list­sköp­unar eða ann­arra til­fallandi starfa en ávallt er það skil­yrði að starfið hafi ekki áhrif á störf við­kom­andi fyrir Stjórn­ar­ráð Íslands og greiðslur telj­ist innan hóf­legra marka. For­sæt­is­ráðu­neytið afgreiðir beiðnir um und­an­þágur og birtir skrá um heimil auka­störf á vef Stjórn­ar­ráðs­ins. 

Eitt af meg­in­við­fangs­efnum frum­varps­ins er að ná utan um sam­skipti hand­hafa fram­kvæmd­ar­valds við svo­kall­aða hags­muna­verði. Hug­takið hags­muna­verðir nær yfir þá sem tala máli einka­að­ila gagn­vart stjórn­völdum og leit­ast við að hafa áhrif á störf þeirra í atvinnu­skyni. Það ber að taka fram í þessu sam­hengi að almennt er sjálf­sagt að stjórn­völd taki til­lit til þarfa og vænt­inga þeirra ein­stak­linga og fyr­ir­tækja sem ákvarð­anir stjórn­valda hafa áhrif á. Það er heldur ekki óeðli­legt að einka­að­ilar feli hags­muna­vörðum að gæta hags­muna sinna gagn­vart hinu opin­bera, hvorki almennt né í ein­stökum mál­u­m.  Gagn­sæi þarf hins vegar að ríkja um sam­skipt­in.

Rík­is­stjórnin hefur haft frum­kvæði að því að birta yfir­lit yfir fundi ráð­herra í opnum dag­bók­um. Þar kemur til dæmis fram að ég hef átt fjölda­marga fundi með hags­muna­vörðum í tíð minni sem for­sæt­is­ráð­herra. Stundum eru slík sam­skipti sjálf­krafa álitin tor­tryggi­leg en það eru þau ekki ef allt er uppi á borðum og hags­muna­að­ilar hafa ekki óeðli­leg áhrif á störf opin­berra aðila. Með nýjum reglum verður gagn­sæi í kringum þessi sam­skipti aukið til muna.  Upp­lýs­ingar um aðkomu hags­muna­varða og ann­arra einka­að­ila að samn­ingu stjórn­ar­frum­varpa skal til­greina í grein­ar­gerð með frum­vörp­um. Það er mik­il­vægt til að alþing­is­menn og allur almenn­ingur geti hæg­lega áttað sig á því þegar stjórn­ar­frum­varp er samið að til­lögu utan­að­kom­andi aðila sem getur átt hags­muna að gæta.

Þá er einnig mælt fyrir um bann við því að æðstu stjórn­endur í Stjórn­ar­ráð­inu og aðstoð­ar­menn ráð­herra noti upp­lýs­ingar sem þeir höfðu aðgang að í starfi sér eða öðrum til óeðli­legs ávinn­ings. Þá verður æðstu stjórn­endum óheim­ilt að ger­ast hags­muna­verðir í sex mán­uði eftir að störfum fyrir Stjórn­ar­ráðið lýk­ur. For­sæt­is­ráðu­neytið getur veitt und­an­þágu frá þessu banni ef lítil eða engin hætta er á hags­muna­á­rekstrum vegna nýja starfs­ins. Ef synjað er um und­an­þágu skal starfs­mað­ur­inn halda launum sínum til loka sex mán­aða tíma­bils­ins eða þar til hann tekur við öðru starfi.

Gagn­sæi er und­ir­staða trausts. Því er gríð­ar­lega mik­il­vægt að skýrar regl­ur, m.a. um skrán­ingu og með­ferð hags­muna æðstu stjórn­enda hins opin­bera, séu settar og virkt eft­ir­lit haft með fram­kvæmd þeirra. Þær eru nauð­syn­legar til að slíkt traust geti skap­ast. Við laga­smíð­ina var höfð hlið­sjón af nið­ur­stöðum inn­lendra og erlendra sér­fræð­inga, til að mynda skýrslu starfs­hóps um efl­ingu trausts á stjórn­málum og stjórn­sýslu, ábend­ingum GRECO, sam­taka ríkja gegn spill­ingu og leið­bein­ingum OECD, Efna­hags- og fram­fara­stofn­unar Evr­ópu, um opin­ber heil­indi.

Ein­hverjir kynnu að ætla að það að setja skýr­ari reglur um hags­muna­skrán­ingu og aukið gagn­sæi um æðstu stjórn­endur í Stjórn­ar­ráð­inu sýni að eitt­hvað tor­tryggi­legt sé í gangi í stjórn­sýslu rík­is­ins. Ég tel þvert á móti að það sýni vilja hand­hafa opin­bers valds til að efla gagn­sæi sem er að mínu viti helsta und­ir­staða trausts og heil­inda. Ég tel að þessi lög feli í sér jákvætt skref í átt að opn­ari og vand­aðri stjórn­ar­háttum innan Stjórn­ar­ráðs­ins. Reynsla af fram­kvæmd þeirra mun enn fremur varpa ljósi á það hvort ástæða sé til að leiða í lög strang­ari reglur eða sam­bæri­legar reglur um fleiri hópa opin­berra starfs­manna, svo sem for­stöðu­menn rík­is­stofn­ana. 

Höf­undur er for­sæt­is­ráð­herra.

Ert þú í Kjarnasamfélaginu?

Kjarninn er opinn vefur en líflínan okkar eru frjáls framlög frá lesendum, Kjarnasamfélagið. Sú stoð undir reksturinn er okkur afar mikilvæg.

Með því að skrá þig í Kjarnasamfélagið gerir þú okkur kleift að halda áfram að vinna í þágu almennings og birta vandaðar fréttaskýringar, djúpar greiningar á efnahagsmálum og annað fréttatengt gæðaefni. 

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur undanfarin sjö ár og við ætlum okkur að standa vaktina áfram. 

Fyrir þá sem nú þegar eru stoltir styrkjendur Kjarnans þá leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka mánaðarlega framlagið með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Lilja D. Alfreðsdóttir er mennta- og menningarmálaráðherra.
Menntamálaráðuneytið synjar Kjarnanum um aðgang að lögfræðiálitunum sem Lilja aflaði
Mennta- og menningarmálaráðuneytið neitar að afhenda Kjarnanum lögfræðiálitin sem Lilja D. Alfreðsdóttir aflaði í aðdraganda þess að hún ákvað að stefna skrifstofustjóra í forsætisráðuneytinu til að fá úrskurði kærunefndar jafnréttismála hnekkt.
Kjarninn 3. júlí 2020
Róbert Marshall, upplýsingafulltrúi ríkisstjórnarinnar.
Marshall-aðstoð ríkisstjórnarinnar orðin ótímabundin
Róbert Marshall hefur verið ráðinn ótímabundið í stöðu upplýsingafulltrúa ríkisstjórnarinnar, en áður hafði hann verið ráðinn tímabundið í stöðuna til þriggja mánaða.
Kjarninn 3. júlí 2020
Skiljum ekkert eftir
Skiljum ekkert eftir
Skiljum ekkert eftir – Fötin og tískan
Kjarninn 3. júlí 2020
Þórólfur Guðnason sóttvarnalæknir.
Staðfest: Íslendingar þurfa í sóttkví við komuna til landsins
Heilbrigðisráðherra hefur fallist á tillögu sóttvarnalæknis um að Íslendingar og aðrir sem búsettir eru hér þurfi að fara aftur í skimun 4-5 dögum eftir komu til landsins og vera í sóttkví þangað til niðurstaða fæst.
Kjarninn 3. júlí 2020
Þörf á öflugra eftirliti af hálfu hins opinbera varðandi málefni erlends vinnuafls
Samkvæmt nýrri skýrslu Rannsóknamiðstöðvar ferðamála um aðstæður erlends starfsfólks í ferðaþjónustu er árangursríkasta leiðin til að stöðva alvarleg brot í geiranum að stoppa upp í göt í lögum og efla eftirlit opinberra stofnana.
Kjarninn 3. júlí 2020
Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir tók við sem dómsmálaráðherra í september í fyrra. Líkur eru á að hún muni hafa skipað fjóra nýja dómara við Hæstarétt á fyrsta ári sínu sem ráðherra.
Tveir dómarar við Hæstarétt óska lausnar
Fimm dómarar við Hæstarétt hafa óskað lausnar úr starfi á innan við einu ári. Samsetning réttarins hefur því breyst gríðarlega mikið á skömmum tíma. Af þeim sjö sem munu mynda réttinn í nánustu framtíð munu fjórir hafa verið skipaðir frá því í desember.
Kjarninn 3. júlí 2020
Fyrrum eigendur Mjólku vilja skaðabætur frá Mjólkursamsölunni
Stofnendur og fyrrum eigendur Mjólku fara fram á að MS viðurkenni skaðabótaskyldu vegna samkeppnisbrota sem hafi leitt til þess að Mjólka fór í greiðsluþrot. Brot MS hafa verið staðfest fyrir dómstólum og fyrirtækið greitt sektir vegna þeirra.
Kjarninn 3. júlí 2020
Þrettán manns með virk smit á Íslandi – allir í ein­angr­un
Tvö sýni greindust jákvæð við landamæraskimun í gær og þrjú innanlands og eru viðkomandi í einangrun. Alls eru nú 13 manns með virk smit á Íslandi og eru þau öll í einangrun.
Kjarninn 3. júlí 2020
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar