Bára Huld Beck

Hið vaxandi hagsmunagæslubákn í Borgartúninu

Samtök atvinnulífsins eru umsvifamestu hagsmunasamtök landsins. Samtökin fá að jafnaði flestar umsagnabeiðnir allra um þingmál, ótalmargir fulltrúar samtakanna stija í nefndum og ráðum á vegum stjórnvalda og rekstrartekjur samtakanna hafa aukist mjög á síðustu árum. Nú hyggst forsætisráðuneytið gera öllum aðilum sem sinna hagsmunavörslu skylt að tilkynna sig til stjórnvalda. Samtök atvinnulífsins telja slíka skráningu hins vegar óþarfa enda sé hér á landi í flestum tilvikum ljóst hvaða samtökum hagsmunaverðir þjóna.

Frá því rétt fyrir aldamót hafa Samtök atvinnulífsins (SA) staðið vörð um hagsmuni atvinnurekenda í íslensku samfélagi. Umsvif samtakanna eru mikil en í dag eru sex stór hagsmunasamtök með aðild að samtökunum og yfir 2.000 fyrirtæki. Þá eru samtökin með 180 fulltrúa í um hundrað nefndum og stjórnum. Samtökin hafa fengið flestar umsagnabeiðnir um þingmál frá Alþingi af öllum samtökum, samböndum og félögum á yfirstandandi þingi, eða alls 161 beiðni. Rekstur samtakanna hefur vaxið í krónum talið á síðustu árum og í fyrra nam heildarvelta félagsins rúmlega 720 milljónum króna.

Stjórnvöld hafa áform um að setja hagsmunavörslu hér á landi frekari skorður en afar takmarkaðar reglur eru um slíkt. Forsætisráðuneytið hyggst leggja til að hagsmunaverðir sem eiga sam­skipti við stjórn­mála­menn og stjórn­sýslu verði gert að skrá sig sem slíka. Samtök atvinnulífsins eru hins vegar mótfallin slíkri skráningu en samtökin leggja áherslu á að eftirlit hins opinbera megi ekki vera of íþyngjandi. 

Auglýsing

Velta samtakanna aukist um 300 milljónir frá 2010

Samtök atvinnulífsins fagna 20 ára afmæli sínu í haust en stofnfundur samtakanna var haldinn 15. september 1999. Þau eiga sér þó enn lengri sögu, enda var forveri þeirra, Vinnuveitendasamband Íslands, stofnað 1934. Samtökin skilgreina sig sem heildarsamtök íslenskra atvinnurekenda og markmið samtakanna er að vera öflugur málsvari þeirra gagnvart stjórnvöldum og almenningi. 

Þá annast SA samskipti við stéttarfélög og gera kjarasamninga fyrir hönd aðildarfyrirtækja sem falið hafa samtökunum umboð til þess. Jafnframt taka samtökin þátt í alþjóðlegu samstarfi atvinnurekenda sem vinna að sameiginlegum hagsmunamálum.

Ljóst er að umsvif samtakanna eru mikil en um 70 prósent launafólks á almennum vinnumarkaði starfa hjá einhverjum af þeim rúmlega 2.000 fyrirtækjum sem heyra undir samtökin. Hjá samtökunum starfa í dag 31 starfsmaður. Sumir þeirra eru afar vel launaðir. Halldór Benjamín Þorbergsson, framkvæmdastjóri SA, var til að mynda með með þrjár milljónir króna í mánaðarlaun í fyrra, samkvæmt nýjasta tekjublaði Frjálsrar verslunar. Forstöðumaður samkeppnishæfnissviðs SA, Davíð Þorláksson, var með 1,9 milljónir króna í mánuði.

Halldór Benjamín Þorbergsson, framkvæmdastjóri SA.
Bára Huld Beck

Innan samtakanna er stjórn, fulltrúaráð og framkvæmdastjórn. Stjórnin, sem kosin er árlega af fulltrúaráði samtakanna, er skipuð 20 einstaklingum auk formanns. Þá er framkvæmdastjórn samtakanna skipuð átta manns sem stjórnin skipar úr hópi stjórnarmanna og stýrir starfsemi samtakanna í samræmi við stefnumörkun stjórnar og aðalfundar. Auk þess er starfrækt innan samtakanna fulltrúaráð sem hefur æðsta vald í málefnum þeirra milli aðalfunda sem hundrað manns sitja í. Þeir sem þar sitja koma frá flestum af stærstu fyrirtækjum landsins.

Rekstur samtakanna hefur aukist til muna á síðustu árum. Heildarvelta samtakanna nam 723,4 milljónum króna í fyrra en 2010 nam veltan 334,5 milljón króna, á verðlagi þess árs. Raunaukning á veltu samtakanna á síðustu átta árum, að teknu tilliti til verðbólgu, er yfir 300 milljónir.

Standa vörð um hagsmuni með umsögnum um þingmálum og setu í nefndum  

Hagsmunasamtök og þrýstihópar eru skipulögð samtök einstaklinga eða félaga sem beita sér í þágu hagsmuna samtaka sinna með því að setja fram ákveðnar kröfur á hendur öðrum hópum eða stjórnvöldum. Hagsmunasamtök geta verið verkalýðsfélög, neytendasamtök, umhverfissamtök, mannréttindasamtök og hagsmunasamtök atvinnugreina sem oft eru jafnframt atvinnuveitendur.

Skiptar skoðanir eru um hvernig hagsmunavörslu, sem á ensku kallast „lobbýismi“, skuli háttað, það er að segja hversu mikinn aðgang og áhrif þau eiga að hafa á stefnumótandi ákvarðanir stjórnvalda og lagasetningar. Í skýrslu starfshóps forsætisráðuneytisins um efl­ingu trausts á stjórn­málum og stjórn­sýslu, sem kom út í september 2018, segir að almennt þyki æskilegt að lagasetning og stefnumótun taki mið af hagsmunum þeirra sem mál varða og leitað sé til sérþekkingar þeirra sem hana hafa vegna reynslu þeirra eða innsýnar í ákveðna málaflokka. 

Auglýsing

Á hinn bóginn bendir starfshópurinn á að hagsmunavarsla geti leitt til ótilhlýðilegra áhrifa einstakra aðila, veitt þeim ávinning á kostnað annarra í sömu stöðu, skekkt samkeppni og svo framvegis. Enda séu fjársterkir aðilar í betri aðstöðu til að stunda skipulega hagsmunavörslu en til dæmis félaga- og borgarasamtök. 

Hagsmunasamtök hafa ýmsar leiðir til þess að hafa áhrif á aðgerðir stjórnvalda, bæði formlegar og óformlegar. Hagsmunasamtök geta til að mynda skilað inn umsögnum um lagafrumvörp og þingsályktanir stjórnvalda. Auk þess sitja fulltrúar hagsmunasamtaka oft í starfshópum, ráðum og stjórnum á vegum hins opinbera. Enn fremur geta hagsmunasamtök haft áhrif og vakið athygli á sínum hagsmunamálum með skrifum, ráðstefnum og í gegnum óformleg samskipti við stjórnmálamenn.

Á annað hundrað umsagnabeiðnir um þingmál

Samkeppnishæfnissvið Samtaka atvinnulífsins vinnur öfluga hagsmunagæslu í þágu aðildarfyrirtækja sinna enda er það hlutverk sviðsins að standa vaktina þegar nýjar reglur eru settar er varða rekstrarskilyrði fyrirtækja og atvinnulífið í heild sinni. 

Samtök atvinnulífsins fá á hverju ári hundruð mála á sitt borð frá Alþingi, ráðuneytum, stofnunum og fyrirtækjum. Auk þess segir í ársskýrslu samtakanna að þau taki oft upp mál að eigin frumkvæði og vekji athygli stjórnvalda eða almennings á þeim. „Með ritun umsagna og vöktun nýrra reglna sem varða atvinnulífið gæta samtökin að því að rödd atvinnulífsins fái að hljóma,“ segir í ársskýrslunni.

Nefndir Alþingis senda að jafnaði öll þingmál sem þær hafa til umfjöllunar til umsagnar hjá þeim er málið varðar. Það fer hins vegar eftir eðli og umfangi máls hve margir fá það til umsagnar og er ákvörðun um hverjum skuli send þingmál tekin á nefndarfundi. Rétt er að taka fram að þeim sem fá mál til umsagnar er ekki skylt að svara.

Afar takmarkaðar reglur hafa verið settar hér á landi um hagsmunavörslu.

Á yfirstandandi þingi hafa Samtök atvinnulífsins fengið flestar umsagnabeiðnir af öllum hagsmunasamtökum, sveitarfélögum og öðrum félögum, eða alls 161 umsagnabeiðnir. Á síðustu tíu árum hafa samtökin verið á meðal þeirra þriggja samtaka eða sambanda sem fá flestar umsagnabeiðnir frá Alþingi eða yfir þúsund beiðnir frá árinu 2008.

Enn fremur hefur samráðsgátt stjórnvalda auðveldað hagsmunaaðilum að koma sjónarmiðum sínum á framfæri á fyrri stigum máls. Í ársrskýrslu SA segir að samtökin skoði öll mál sem komi í gáttina og meti hvort þau hafi áhrif á atvinnulífið og geri þá eftir atvikum umsögn.

Með fulltrúa í hundrað nefndum og ráðum

SA tilnefnir fjölda fulltrúa í ýmsar stjórnir, nefndir og ráð á vegum hins opinbera og annarra. Þar á meðal á sviði efnahags- og kjaramála, umhverfis- og menntamála og í stjórnir lífeyrissjóða. Í svari SA við fyrirspurn Kjarnans kemur fram að alls sitji fulltrúar samtakanna í um 100 ólíkum nefndum, ráðum og vinnuhópum og í heildina skipar SA í um 180 sæti aðalmanna. 

Samtökin eiga jafnframt aðild að erlendum nefndum og ráðum. Í ársskýrslu samtakanna segir að stór hluti lagaumhverfis atvinnulífsins komi frá Evrópusambandinu og snúist áhersla samtakanna í erlendum samskiptum því fyrst og fremst um að gæta hagsmuna íslenskra fyrirtækja gagnvart þeirri löggjöf. Það er gert með aðild SA að ráðgjafanefnd EFTA, BusinessEurope, BIAC og norrænu samstarfi. 

Samtökin í Húsi atvinnulífsins

Innan Samtaka atvinnulífsins eru sex stór aðildarsamtök: Samorka, Samtök fyrirtækja í sjávarútvegi, Samtök ferðaþjónustunnar, Samtök fjármálafyrirtækja, Samtök iðnaðarins og Samtök verslunar og þjónustu.

Hver samtök eru með sína eigin starfsemi, sín aðildarfyrirtæki, starfsmenn og sína fulltrúa í nefndum og ráðum sem snúa að þeirra hagsmunum. Samtökin sjálf skila einnig inn umsögnum til Alþingis og í samráðsgátt stjórnvalda.

Samtök iðnaðarins (SI) eru stærst af samtökunum sex en innan þeirra eru 1.400 fyrirtæki og félög. Starfsmenn SI eru 19 og eru samtökin eru með fulltrúa í yfir 40 nefndum og stjórnum. Sigurður Hannesson, framkvæmdastjóri Samtaka iðnaðarins, er með 2,6 milljónir í mánaðartekjur, samkvæmt nýjasta tekjublaði Frjálsrar verslunar.

Traust hvarf á Íslandi

Eftir fjármálahrunið árið 2008 hrundi traust til helstu stofnana samfélagsins og þá sérstaklega til Alþingis og fjármálastofnana. Illa hefur gengið hjá stjórnvöldum að endurheimta traustið í kjölfarið og í niðurstöðum síðasta þjóðarpúls Gallups, sem birt var í febrúar 2019, um traust til stofnana  kemur í ljóst að traust til Alþingis mælist einungis 18 prósent. Það er um 11 prósentustigum minna en í könnun Gallups árið áður. 

Aðrar kannanir hafa jafnframt sýnt að Íslendingar hafa áhyggjur af spillingu í stjórnmálum. Í könnun MMR frá því í maí síðastliðnum voru svarendur spurðir um hvaða þrjú atriði þeir hefðu mestar áhyggjur af á Íslandi eða í íslensku sam­fé­lagi og nefndu flestir spillingu í stjórnmálum og fjármálum eða alls 45 prósent. 

Traust landsmanna til stofnana í febrúar 2019.
Gallup


Ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur hefur lagt umtalsverða áherslu á að auka traust á stjórnvöldum. Í stjórn­ar­sátt­mála rík­is­stjórnar stendur meðal ann­ars: „Rík­is­stjórnin mun beita sér fyrir því að efla traust á stjórn­málum og stjórn­sýslu.“ Til að fylgja þessu mark­miði eftir skip­aði Katrín starfs­hóp strax í jan­úar 2018 sem hafði það hlut­verk að efla traust á stjórn­mál og stjórn­sýslu.

Spillingarhætta fyrir hendi

Starfshópurinn skilaði skýrslu um málefnið í september sama ár þar sem lagðar voru fram 25 tillögur til að efla traust á stjórnsýslunni. Í skýrslu starfshópsins segir að Íslendingar hafi farið sér hægar en nágrannaþjóðir í aðgerðum til að tryggja heilindi í opinberum störfum og að hér á landi hafi minna tillit verið tekið til tilmæla og leiðbeininga alþjóðlegra stofnana um varnir gegn spillingu en æskilegt hefði verið. 

Þar á meðal eru tilmæli frá GRECO, samtaka ríkja innan Evrópuráðsins, sem sett voru fram í fimmtu úttekt samtakanna á Íslandi. Þá var mælst til þess að settar yrðu reglur um sam­skipti æðstu hand­hafa fram­kvæmd­ar­valds við hags­muna­verði og aðra sem leit­ast við að hafa áhrif á störf stjórn­valda. 

Afar takmarkaðar reglur hafa verið settar hér á landi um hagsmunavörslu, samkvæmt skýrslu starfshópsins. Þingmönnum, ráðherrum, aðstoðarmönnum þeirra eða embættismönnum er til að mynda ekki skylt að skrá samskipti sín við hagsmunaaðila sérstaklega, hvort sem um er að ræða bein tengsl við fyrirtæki eða forystumenn þeirra eða við hagsmunaverði fyrirtækja eða samtaka.

Starfshópurinn taldi það mikilvægt að gæta sérstaklega að þremur þáttum í samskiptum stjórnvalda við hagsmunaaðila. Í fyrsta lagi þyrfti að vera hafið yfir allan vafa að jafnræði ríkti um aðkomu hagsmunaaðila. Í öðru lagi að tryggja að ekki væri hægt að halda því fram að sérhagsmunir væru teknir fram yfir almannahagsmuni og í þriðja lagi þyrfti að ríkja gagnsæi um aðkomu hagsmunaaðila, þar á meðal um samskipti við ráðherra, þingmenn og opinbera starfsmenn. 

Katrín Jakobsdóttir, forsætisráðherra Íslands.
Bára Huld Beck

Opinber skrá yfir hagsmunaverði 


Í kjölfar skýrslunnar hefur forsætisráðuneytið birt áform um lagasetningu þess efnis í samráðsgátt stjórnvalda sem byggð eru á tillögum starfshópsins. Ráðuneytið hyggst meðal annars gera öllum aðilum sem sinna hags­muna­vörslu – þeim sem hafa það að aðal­starfi að tala máli einka­að­ila, eins eða fleiri, gagn­vart hand­höfum rík­is­valds – ­skylt að til­kynna sig til stjórn­valda svo unnt sé að birta opin­ber­lega skrá yfir þá. Þar á meðal eru almannatenglar og lögmenn sem koma fram fyrir hönd tiltekinna aðila. Og auðvitað þeir sem starfa beint fyrir hagsmunasamtök.

Þá gerir ráðuneytið ráð fyrir að skráin verði birt í B-deild Stjórn­ar­t­íð­inda og á vef Stjórn­arráðs Ís­lands. Jafn­framt segir ráðuneytið skoða þurfi hvort og þá hvaða við­ur­lög eigi að vera við því að van­rækja til­kynn­ing­ar­skyld­una. 

Auglýsing

Enn fremur er fyr­ir­hugað að mælt verði fyrir því í lagafrumvarpinu að ráð­herr­ar, aðstoð­ar­menn, ráðu­neyt­is­stjór­ar, skrif­stofu­stjórar og sendi­herrar geti ekki í til­tek­inn tíma eftir að opin­beru starfi lýkur gegnt starfi fyrir skráða hags­muna­verði. Gert er ráð fyrir þeirri meg­in­reglu að fram­an­greindir aðilar þurfi að bíða í átta mán­uði frá starfs­lokum en þó með undantekningum. 

Starfshópurinn lagði þessi tillögu fram í ljósi þess að þegar einstaklingur sem starfað hefur fyrir hið opinbera færir sig úr starfi er annarsvegar hætta á að hags­munir verð­andi vinnu­veit­anda geti haft áhrif á ákvarð­anir á meðan ein­stak­lingur starfar enn fyrir hið opin­bera. Hins vegar er sá mögu­leiki fyrir hendi að upp­lýs­ingar sem við­kom­andi öðl­ast í starfi sínu séu nýttar á ótil­hlýði­legan hátt í þágu einka­að­ila þegar skipt er um starfs­vett­vang, en slíkt getur bæði haft ólög­mæt áhrif á sam­keppni og gengið gegn opin­berum hags­mun­um.

Tillögum Viðskiptaráðs reglulega mætt með andstöðu

Í Húsi atvinnulífsins er annar öflugur málsvari atvinnulífsins með aðsetur, Viðskiptaráð Íslands. Viðskiptaráð er heildarsamtök fyrirtækja, félaga og einstaklinga í íslensku atvinnulífi sem hafa það hlutverk að gæta hagsmuna viðskiptalífsins. Samkvæmt síðustu ársskýrslu samtakanna er grundvallarþáttur hagsmunabaráttu samtakanna að efla skilning almennings á mikilvægi frjálsræðis í viðskiptum, lágmörkun opinberra afskipta, hagfellds skattaumhverfis og annarra þátta er miða að því að auka samkeppnishæfni Íslands. Í ársskýrslunni segir jafnframt að tillögur ráðsins mæti reglulega andstöðu frá ýmsum aðilum í þjóðfélaginu en til lengri tíma hafi árangur ráðsins verið ótvíðræður. .

Hjá Viðskiptaráði starfa átta manns og alls skipa 38 manns stjórn ráðsins. Starf samtakanna samanstendur af umsögnum um lagafrumvörp en á yfirstandandi þingi hefur Viðskiptaráð fengið sendar 79 umsagnabeiðnir frá Alþingi. Einnig sitja starfsfólk og stjórnarmenn ráðsins í margvíslegum nefndum og starfshópum þar sem þau beita sér fyrir hagsmunum viðskiptalífsins.

SA mótfallin hagsmunaskráningu 

Sam­tök atvinnu­lífs­ins gagn­rýna þessi áform stjórn­valda í umsögn sinni við áform ráðuneytisins í sam­ráðs­gátt­ stjórnvalda. Í umsögn sam­tak­anna segir að hér á landi tíðkist það ekki að spill­ing birt­ist í því að sterkir sér­hags­muna­að­ilar „nái tang­ar­haldi“ á ­stjórn­völdum og hafi áhrif á þau með við­brögðum sínum við ein­stökum ákvörð­un­um, líkt og fjallað er um í fyrr­nefndri út­tekt­ar­skýrslu GRECO. 

Því telja sam­tökin að ekki sé þörf á því að taka upp skrán­ingu hags­muna­að­ila hér á landi. „Að­staðan hér er um flest frábrugðin því hvernig hún er í marg­falt stærri þjóð­félög­um. Í lang­flestum til­vikum er alveg ljóst hvaða hags­munum ein­stök sam­tök eða starfs­menn þeirra þjóna hvort sem það eru sam­tök fyr­ir­tækja, verka­fólks, umhverf­is­vernd­ar­fólks, neyt­enda, dýra­vina eða önn­ur,“ segir í umsögn­inni.

Sam­tökin eru einnig and­víg því að sett séu almenn yfir­grips­mikil ákvæði um tak­mörkun á almenn­u at­vinnu­frelsi starfs­manna stjórn­arráðs­ins eða kjör­inna full­trúa. „Það er já­kvætt að einka­fyr­ir­tæki finn­i hæfa starfs­menn í þjón­ustu ríkis og sveit­ar­félaga og að yfir­sýn og þekk­ing þeirra sem af ein­hverj­u­m á­stæðum hætta í stjórn­málum nýt­ist sem víð­ast. Tak­mörkun á starfs­vali getur því ekki orðið til ann­ar­s en tjóns fyrir sam­félag­ið.“

Að lokum segir í umsögn sam­tak­anna að mik­il­vægt sé að ís­lenskt atvinnu­líf búi við skýrar og góðar leik­reglur sem auki trúverð­ug­leika og verji gegn ólög­mætri hátt­semi. Aftur á móti telja sam­tökin að eft­ir­lit megi ekki vera of íþyngj­andi vegna þess að það auki kostn­að ­fyr­ir­tækja og veiki sam­keppn­is­hæfni ís­lensks atvinnu­lífs.

Fréttaskýringin birtist einnig í Mannlífi.

Efnisflokkar:
Meira eftir höfundinnBirna Stefánsdóttir
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar