Íslenska á öllum sviðum

Eiríkur Rögnvaldsson, prófessor emeritus í íslenskri málfræði, birtir nú pistla á Kjarnanum um heilræði eða boðorð um íslenska málrækt. Hér kemur nítjándi og næst síðasti pistillinn.

Auglýsing

19. Til að efla íslensku og tryggja fram­tíð hennar er mik­il­vægt að gera kröfu um og stuðla að því eftir mætti að unnt sé að nota íslensku á öllum svið­um, til allra þarfa.

Umræða um ensk áhrif á íslensku hófst með bresku og síðar banda­rísku her­námi á árum síð­ari heims­styrj­ald­ar­inn­ar. Hún hefur verið við­var­andi síðan og stundum blossað upp af krafti, t.d. á tímum Kana­sjón­varps­ins upp úr 1960, og sner­ist lengst af um hugs­an­leg áhrif á form máls­ins – einkum orða­forða og setn­inga­gerð. Þótt sú umræða sé vissu­lega enn í gangi hafa áhyggjur fólks á sein­ustu árum fremur beinst að þeim mögu­leika að enskan yfir­taki heil svið og íslenskan hörfi.

Það svið sem helst hefur verið nefnt í þeirri umræðu er hinn sístækk­andi staf­ræni heim­ur. Árið 1997 flutti ég erindi um upp­lýs­inga­tækni og lítil mál­sam­fé­lög, „Informationsteknologien og små sprog­sam­fund“, á nor­rænu mál­nefnda­þingi í Þórs­höfn í Fær­eyj­um. Þar var ég að velta fyrir mér hugs­an­legum áhrifum þess á smá­þjóða­mál eins og íslensku ef málið yrði ekki not­hæft innan tölvu- og upp­lýs­inga­tækn­innar og sagði í íslenskri frum­gerð erind­is­ins:

„Þarna er orðið mik­il­vægur þáttur í dag­legu lífi venju­legs fólks, þar sem móð­ur­málið er ónot­hæft. Takið eftir að þarna er þrennt sem spilar sam­an, og það skapar hætt­una. Um er að ræða mik­il­vægan þátt, en ekki eitt­hvert auka­at­riði; þessi þáttur snertir dag­legt líf, en kemur ekki bara fram ein­stöku sinn­um, við ein­hverjar sér­stakar aðstæð­ur; og þetta á við venju­legt fólk, allan almenn­ing, en ekki ein­göngu sér­fræð­inga á ein­hverju þröngu sviði. Ég held að málið gæti varist sam­spili tveggja þess­ara þátta, en þegar allir þrír koma saman kann að vera hætta á ferð­um. [...]

Auglýsing

Það er alþekkt að dauða­stríð tungu­mála hefst einmitt þegar aðstæður af þessu tagi koma upp; þegar mál er ekki lengur not­hæft við allar aðstæður í hvers­dags­legu lífi almenn­ings. Móð­ur­málið verður þá víkj­andi, það er aðeins hæft til heima­brúks en ekki til neinna alvar­legra hluta. Við slíkar aðstæður hrekkur jafn­vel ríku­legur bók­mennta­arfur og öfl­ugt nýyrða­starf skammt; málið á sér ekki við­reisnar von, og hlýtur að hverfa á til­tölu­lega stuttum tíma. Unga kyn­slóðin sér ekki lengur til­gang í að læra mál­ið, heldur leggur alla áherslu á að til­einka sér erlent mál, ensk­una vænt­an­lega, sem best.“

Allt síðan þetta var hef ég verið þess full­viss að upp­bygg­ing íslenskrar mál­tækni væri ein helsta for­sendan fyrir því að íslenskan gæti lifað til lang­frama. Nú er loks hafið stór­á­tak á því sviði með fram­kvæmd mál­tækni­á­ætl­unar, en í milli­tíð­inni hafa ýmsar aðrar ógn­anir komið til. Fyrir hrun var enska vinnu­mál hjá ýmsum íslenskum útrás­ar­fyr­ir­tækj­um. Með spreng­ingu í komu erlendra ferða­manna hefur ensku­notkun í ferða­þjón­ustu auk­ist gíf­ur­lega og hvers kyns aug­lýs­ingum og merk­ingum á ensku fjölg­að, auk þess sem fyr­ir­tækja­nöfn á ensku blómstra sem aldrei fyrr. Háskóla­kennsla á ensku fer einnig smátt og smátt vax­andi.

Það er for­gangs­mál að vinna að því meg­in­mark­miði íslenskrar mál­stefnu að íslenska verði áfram not­hæf – og notuð – á öllum sviðum sam­fé­lags­ins, eins og kemur fram í þings­á­lyktun um að efla íslensku sem opin­bert mál á Íslandi sem sam­þykkt var vorið 2019. Við berum öll ábyrgð á því að fram­fylgja þess­ari stefnu.



Ert þú í Kjarnasamfélaginu?

Kjarninn er opinn vefur en líflínan okkar eru frjáls framlög frá lesendum, Kjarnasamfélagið. Sú stoð undir reksturinn er okkur afar mikilvæg.

Með því að skrá þig í Kjarnasamfélagið gerir þú okkur kleift að halda áfram að vinna í þágu almennings og birta vandaðar fréttaskýringar, djúpar greiningar á efnahagsmálum og annað fréttatengt gæðaefni. 

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur undanfarin sjö ár og við ætlum okkur að standa vaktina áfram. 

Fyrir þá sem nú þegar eru stoltir styrkjendur Kjarnans þá leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka mánaðarlega framlagið með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Lilja D. Alfreðsdóttir er mennta- og menningarmálaráðherra.
Menntamálaráðuneytið synjar Kjarnanum um aðgang að lögfræðiálitunum sem Lilja aflaði
Mennta- og menningarmálaráðuneytið neitar að afhenda Kjarnanum lögfræðiálitin sem Lilja D. Alfreðsdóttir aflaði í aðdraganda þess að hún ákvað að stefna skrifstofustjóra í forsætisráðuneytinu til að fá úrskurði kærunefndar jafnréttismála hnekkt.
Kjarninn 3. júlí 2020
Róbert Marshall, upplýsingafulltrúi ríkisstjórnarinnar.
Marshall-aðstoð ríkisstjórnarinnar orðin ótímabundin
Róbert Marshall hefur verið ráðinn ótímabundið í stöðu upplýsingafulltrúa ríkisstjórnarinnar, en áður hafði hann verið ráðinn tímabundið í stöðuna til þriggja mánaða.
Kjarninn 3. júlí 2020
Skiljum ekkert eftir
Skiljum ekkert eftir
Skiljum ekkert eftir – Fötin og tískan
Kjarninn 3. júlí 2020
Þórólfur Guðnason sóttvarnalæknir.
Staðfest: Íslendingar þurfa í sóttkví við komuna til landsins
Heilbrigðisráðherra hefur fallist á tillögu sóttvarnalæknis um að Íslendingar og aðrir sem búsettir eru hér þurfi að fara aftur í skimun 4-5 dögum eftir komu til landsins og vera í sóttkví þangað til niðurstaða fæst.
Kjarninn 3. júlí 2020
Þörf á öflugra eftirliti af hálfu hins opinbera varðandi málefni erlends vinnuafls
Samkvæmt nýrri skýrslu Rannsóknamiðstöðvar ferðamála um aðstæður erlends starfsfólks í ferðaþjónustu er árangursríkasta leiðin til að stöðva alvarleg brot í geiranum að stoppa upp í göt í lögum og efla eftirlit opinberra stofnana.
Kjarninn 3. júlí 2020
Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir tók við sem dómsmálaráðherra í september í fyrra. Líkur eru á að hún muni hafa skipað fjóra nýja dómara við Hæstarétt á fyrsta ári sínu sem ráðherra.
Tveir dómarar við Hæstarétt óska lausnar
Fimm dómarar við Hæstarétt hafa óskað lausnar úr starfi á innan við einu ári. Samsetning réttarins hefur því breyst gríðarlega mikið á skömmum tíma. Af þeim sjö sem munu mynda réttinn í nánustu framtíð munu fjórir hafa verið skipaðir frá því í desember.
Kjarninn 3. júlí 2020
Fyrrum eigendur Mjólku vilja skaðabætur frá Mjólkursamsölunni
Stofnendur og fyrrum eigendur Mjólku fara fram á að MS viðurkenni skaðabótaskyldu vegna samkeppnisbrota sem hafi leitt til þess að Mjólka fór í greiðsluþrot. Brot MS hafa verið staðfest fyrir dómstólum og fyrirtækið greitt sektir vegna þeirra.
Kjarninn 3. júlí 2020
Þrettán manns með virk smit á Íslandi – allir í ein­angr­un
Tvö sýni greindust jákvæð við landamæraskimun í gær og þrjú innanlands og eru viðkomandi í einangrun. Alls eru nú 13 manns með virk smit á Íslandi og eru þau öll í einangrun.
Kjarninn 3. júlí 2020
Meira úr sama flokkiÁlit