Kreppan eykur ójöfnuð

Prófessor við Háskóla Íslands segir að það sé bæði réttlátt og skynsamlegt að draga frekar úr vanda atvinnulausra, sem beri þyngstu byrðarnar af kórónuveirukreppunni. Stjórnvöld hafi þar lykilinn að lausninni.

Auglýsing

Efna­hags­legar afleið­ingar Covid-krepp­unnar leggj­ast með meiri þunga á sum­a ­þjóð­fé­lags­hópa en aðra. Raunar eru það einkum þeir sem missa vinn­una, að fullu eða hluta, sem bera þyngstu byrð­arnar núna – ásamt þeim sem veikj­ast illa. Aukn­ing atvinnu­leysis er alla jafna mest hjá fólki í tekju­lægri hóp­unum (sjá um­fjöllun Kjarn­ans um það hér, og gögn Vinnu­mála­stofn­unar hér).

Almennt er það svo í efna­hags- og fjár­málakreppum í heim­inum að lægst ­laun­uðu hóp­arnir finna mest fyrir kjara­skerð­ingum og auknum þreng­ingum á kreppu­tím­um. Um rann­sóknir á því má lesa í nýlegri bók sem ég og nokkrir kollegar mínir birtum í fyrra hjá Oxford Uni­versity Press (Welfare and the Great Recession: A Comparative Study).

Þeir rík­ustu og fólk almennt sem heldur fullri vinnu og fullum launum hafa það hins vegar ágætt. Raunar hafa þeir allra rík­ustu í heim­inum aukið eignir sín­ar gríð­ar­lega, eða um fjórð­ung, frá upp­hafi Covid-krepp­unnar – sem er auð­vit­að ­með miklum ólík­indum (sjá góða umfjöllun Þórðar Snæs um það hér).

Auglýsing

Þeir betur settu halda sínu og þeir allra rík­ustu bæta við sig, en sumir þeirra verr ­settu verða fyrir auknum þreng­ing­um.

Það þýðir auð­vitað að ójöfn­uður eykst.

Vel­ferð­ar­kerfið vinnur gegn auknum ójöfn­uði

Öflug vel­ferð­ar­kerfi og aðgerðir stjórn­valda skipta hins vegar miklu til að vega á móti aukn­ingu ójafn­aðar í kreppu. Á Norð­ur­löndum búum við að öfl­ug­um vel­ferð­ar­kerfum sem verja fólk gegn kjara­skerð­ingum í krepp­um. Nú eru það at­vinnu­leys­is­bóta­kerfin og heil­brigð­is­kerfin sem mest reynir á.

Í Banda­ríkj­unum og öðrum ensku­mæl­andi löndum eru opin­beru vel­ferð­ar­kerf­in veik­ari og veita því minni brjóst­vörn. Lág­launa­fólk þar stendur því verr að vígi á kreppu­tíma. Þar mun ójöfn­uður aukast meira í Kovid-krepp­unni en áNorð­ur­lönd­um.

Þar sem stjórn­völd taka betur til hend­inni og auka varnir vel­ferð­ar­kerf­anna er veitt við­nám gegn aukn­ingu ójafn­að­ar, t.d. með því að styrkja trygg­ing­ar­vernd at­vinnu­leys­is­bóta og veita annan stuðn­ing við fórn­ar­lömb krepp­unn­ar.

Það eru mik­il­vægar mót­væg­is­að­gerðir gegn auknum ójöfn­uði.

Lífs­kjara­samn­ing­ur­inn vinnur gegn auknum ójöfn­uði

Lífs­kjara­samn­ing­ur­inn frá 2019 verkar á svip­aðan hátt og vel­ferð­ar­kerf­ið. Hann ­vegur gegn auknum ójöfn­uði í krepp­unni.

Launa­hækk­anir og helstu tengdu stuðn­ings­að­gerðir stjórn­valda (skatta­lækk­un, hækkun barna­bóta og auk­inn hús­næð­is­stuðn­ing­ur) koma nú hlut­falls­lega mest til lág­tekju­fólks. Þess vegna er afar mik­il­vægt að samn­ing­ur­inn haldi í gegn­um alla krepp­una.

Hann er mik­il­væg mót­væg­is­að­gerð gegn auknum ójöfn­uði.

Lífs­kjara­samn­ing­ur­inn dregur úr dýpt krepp­unnar

En lífs­kjara­samn­ing­ur­inn hefur einnig jákvæð áhrif á efna­hags­þró­un­ina, með því að örva inn­lenda eft­ir­spurn eftir vörum og þjón­ustu atvinnu­lífs­ins, með við­hald­i á kaup­mætti almenn­ings.

Kjara­samn­ing­ur­inn eykur því í senn rétt­læti og eflir efna­hag­inn á þann veg sem einn er til bjarg­ar: aukn­ing inn­lendrar eft­ir­spurnar með við­haldi kaup­máttar og örv­un­ar­að­gerðum stjórn­valda.

Því miður er einn geiri atvinnu­lífs­ins, ferða­þjón­usta og tengdar grein­ar, í meiri ­vanda en aðrar atvinnu­grein­ar. Þar störf­uðu flestir þeirra sem misst hafa vinn­una (einkum lág­launa­fólk, erlent vinnu­afl, ungt fólk, kon­ur).

Stuðn­ings­að­gerðir stjórn­valda og banka milda ástandið þar eftir megni, en sig­ur á veirunni þarf til að fá end­an­lega lausn á vanda ferða­þjón­ust­unn­ar. Stjórn­völd ­styðja þó við fyr­ir­tæki í ferða­þjón­ustu svo þau verði til taks er upp­sveiflan hefst á ný, en atvinnu­leys­is­bætur þurfa að styðja betur við starfs­fólkið sem mis­sti vinn­una. Ný atvinnu­tæki­færi þurfa þó líka að koma til. 

Lífs­kjara­samn­ing­ur­inn hefur þannig bæði félags­leg og efna­hags­leg áhrif til góðs.

Hann vegur gegn aukn­ingu ójafn­aðar og styrkir efna­hag­inn.

Stjórn­völd hafa lyk­il­inn að lausn­inni

Stjórn­völd hafa vissu­lega lagt sitt af mörkum til að milda áhrif krepp­unnar (t.d. ­mót­væg­is­að­gerðir fyrir atvinnu­líf­ið, við­hald vel­ferð­ar­kerf­is­ins, hluta­bætur til­ at­vinnu­lausra, leng­ing tíma­bils á tekju­tengdum atvinnu­leys­is­bót­um, við­hald lífs­kjara­samn­ings­ins). Allt hefur það skipt máli.

En betur má ef duga skal.

Sá afmark­aði hópur sem ber þyngstu byrðar krepp­unn­ar, þeir atvinnu­lausu, er nú í auknum mæli að fara á hinar alltof lágu flötu atvinnu­leys­is­bætur (289.510 kr. á mán­uði; 235.170 eftir skatt og frá­drátt).

Bæta þarf stöðu þeirra svo þeir geti staðið við skuld­bind­ingar sínar í gegn­um vet­ur­inn (af­borg­anir hús­næð­is­lána, leigu og fram­færslu fjöl­skyld­unn­ar). Rík­ið hefur góða fjár­hags­lega stöðu til að leggja meira til og bæta úr þessu.

Ýmsar leiðir má hugsa sér í því sam­bandi: t.d. gera flötu atvinnu­leys­is­bæt­urn­ar skatt­frjáls­ar; hækka þær a.m.k. að lág­marks­launum á vinnu­mark­aði – jafn­vel bara tíma­bund­ið; eða aðrar sér­sniðnar aðgerðir fyrir þá sem verst standa. Þá ­skiptir öflug atvinnu­stefna og nýsköpun einnig miklu máli.

Það er bæði rétt­látt og skyn­sam­legt að draga frekar úr vanda atvinnu­lausra.

Höf­undur er pró­fessor við HÍ og sér­fræð­ingur í hluta­starfi hjá Efl­ingu – stétt­ar­fé­lagi.

Styrkir þú Kjarnann?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og býður almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Ef þú ert nú þegar styrkjandi leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Jón Ásgeir Jóhannesson.
Segir peningamarkaðssjóði ekki svikamyllu heldur form af skammtímafjármögnun
Fyrrverandi aðaleigandi Glitnis neitar því að peningamarkaðssjóðir bankanna hafi verið notaðir til að „redda“ eigendum þeirra fyrir hrun. Ríkisbankar þurftu að setja 130 milljarða króna inn í sjóðina en samt tapaði venjulegt fólk stórum fjárhæðum.
Kjarninn 21. janúar 2021
Jón Ásgeir segir Guðlaug Þór hafa tekið á sig sök í styrkjamálinu
Stjórnendur FL Group tóku ákvörðun um að veita háan styrk til Sjálfstæðisflokksins í lok árs 2006 og kvittun fyrir greiðslunni var gefin út eftir á. Þetta segir Jón Ásgeir Jóhannesson. Hann telur Geir H. Haarde hafa staðið á bakvið málið.
Kjarninn 21. janúar 2021
Norðurlöndin og Eystrasaltslöndin biðja AGS um að meta áhættu á peningaþvætti
Ríkisstjórn Íslands, ásamt ríkisstjórnum hinna Norður- og Eystrasaltslandanna, hefur beðið Alþjóðagjaldeyrissjóðinn um að greina ógnir og veikleika í tengslum við peningaþvætti í löndunum.
Kjarninn 21. janúar 2021
Stórt hlutfall lána í frystingu er líkleg útskýring lágs hlutfalls fólks á vanskilaskrá
Vanskil aldrei verið minni en í fyrra
Samkvæmt Creditinfo voru vanskil með minnsta móti í fyrra. Líklegt er að það sé vegna fjölda greiðslufresta á lánum í kjölfar faraldursins.
Kjarninn 21. janúar 2021
Björn Leví Gunnarsson, þingmaður Pírata.
Telur greinargerð ráðherra og kynningar á bankasölu ekki standast stjórnsýslulög
Stjórnarþingmenn í fjárlaganefnd taka undir með félögum sínum í efnahags- og viðskiptanefnd og vilja selja allt að 35 prósent í Íslandsbanka. Formaður Flokks fólksins segir að verið sé að einkavæða gróðann eftir að tapið var þjóðnýtt.
Kjarninn 21. janúar 2021
Um 60 prósent Garðbæinga geta ekki nefnt að minnsta kosti þrjá bæjarfulltrúa á nafn
Um 20 prósent íbúa Garðabæjar telja að ákvarðanir við stjórn sveitarfélagsins séu teknar ólýðræðislega. Sjálfstæðisflokkurinn mælist með 60 prósent fylgi í sveitarfélaginu en ánægja með meirihluta hans og bæjarstjóra er minni.
Kjarninn 21. janúar 2021
Saga Japans
Saga Japans
Saga Japans – 31. þáttur: Keisari undirheimanna
Kjarninn 21. janúar 2021
Óli Björn Kárason er formaður efnahags- og viðskiptanefndar.
Vilja selja allt að 35 prósent hlut í Íslandsbanka
Meirihluti efnahags- og viðskiptanefndar vill selja rúmlega þriðjung í Íslandsbanka í hlutafjárútboði í sumar. Hann vill setja þak á þann hlut sem hver fjárfestir getur keypt. Stjórnarandstaðan er sundruð í afstöðu sinni.
Kjarninn 21. janúar 2021
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar