Hvers vegna kostar 5.000 krónur að lesa vísindagrein?

Guðrún Þórðardóttir, bókasafns- og upplýsingafræðingur, skrifar í tilefni af viku opins aðgangs 2020 (Open Access Week) 19.-25. október.

Auglýsing

Allir þeir sem stunda nám og rannsóknir á framhaldsstigi þurfa að leita sér heimilda um þau efni sem verið er að kynna sér í það og það skiptið. Nú á tímum búum við svo vel að heilir heimar af þekkingu eru opnir og bíða tilbúnir eftir að við kynnum okkur þá. En ef við erum ekki sátt við annað en viðurkennd vísindi rekur okkur oft í rogastans. Ef við höfum hug á að kynna okkur nýjustu þekkingu þá rekumst við á vegg. Greinin sem okkur langar til að lesa kostar peninga og oft þónokkuð háar upphæðir. 

Þetta undarlega kerfi hefur verið við lýði um áratugi, vísindaleg þekking er lokuð á bak við múr sem við þurfum að borga fyrir að komast yfir.

Hvernig virkar þetta eiginlega? Tökum smá dæmi til útskýringar. Verið er að leggja veg fyrir skattpeningana okkar. Ráðgjafafyrirtæki með framkvæmdunum innheimtir gjald hjá starfsfólki sínu fyrir að taka þátt í verkefninu í stað þess að borga þeim laun. Eftirlitsmenn með að vegurinn standist reglur og staðla fá heldur ekki laun. Ef að þú skattgreiðandi góður vildir ferðast eftir veginum yrðir þú að borga annað hvort árgjald uppá hundruð þúsunda eða þá háar fjárhæðir fyrir einstakar ferðir.

Auðvitað erum við ekki að tala um vegagerð heldur er þetta staðan eins og hún er innan vísindarannsókna og hvernig niðurstöðum þeirra er dreift í vísindalegri útgáfu. Vísindamenn fá ekki greitt fyrir að skrifa greinar í tímarit heldur þurfa þeir oft að borga fyrir að fá skrif sín birt. Þetta þýðir að fyrirtæki sem stofnuð voru til að birta og dreifa vísindagreinum, fyrirtæki eins og Elsevier og Springer Nature, hafa náð að hagnast gríðarlega með því að nýta sér vinnu sérfræðinga sem flestir þiggja laun sín af almannafé til að setja svo verðmiða að eigin vali á afurðirnar. Aðrir viðurkenndir vísindamenn sem sjá um lesa yfir og ritrýna greinar til að tryggja að þær standist vísindalegar kröfur fá heldur ekki borgað fyrir sína vinnu. Vísindamennirnir fá svo að launum ýmislegt titlatog, framgang í starfi, þykja merkilegri vísindamenn og fá greiðari aðgang að opinberum sjóðum til að stunda frekari rannsóknir. En ekki aðgang að eigin verkum nema að borga fyrir.

Auglýsing
Til að kóróna þetta allt saman þurfa háskólar og aðrar rannsóknastofnanir að greiða árlega hundruð þúsunda króna í áskriftargjöld til að starfsmenn og nemendur geti hlaðið niður og nýtt sér þá þekkingu sem þarna birtist. Þeir sem ekki hafa aðgang í gegnum áskrift þurfa að borga sinn 5000 kall til að eignast hana í rafrænni útgáfu.

Að vísu njótum við hér á Íslandi stórkostlegra forréttinda sem eru Landsaðgangur að erlendum tímaritum og gagnasöfnum. Fæstir gera sér grein fyrir að allar vísindagreinarnar, sem opnast eins og fyrir töfra þegar leitað er í leitarvélum, eru greiddar dýru verði af íslenska ríkinu, háskólum og rannsóknastofnunum sem flestar eru reknar af almannafé.

Þetta framlag íslenska ríkisins dugar samt ekki til, fyrirtækin hanna pakka með mörg þúsund titlum af efni sem Landsaðgangur verður að taka eða hafna. Þar inni er fullt af tímaritum sem enginn á Íslandi lítur nokkurn tímann í en einnig heilmörg sem frábært er að hafa aðgang að. Yfirleitt er nýjasta efnið lokað 1-3 ár svo þá þarf að taka upp veskið ef áhugi er fyrir hendi að fylgjast með nýjungum í sinni grein. Einnig er efni eldra en frá 1995 lokað og læst og aðgangur að greinum verðlagður eftir því.

Baráttuglaðir bókasafnsfræðingar í ýmsum löndum stofnuðu til vitundarvakningar um þetta kerfi fyrir mörgum árum. Nú er svo komið að fjöldi stofnana í ýmsum löndum hafa tekið slaginn og sagt upp samningum við gróðafyrirtækin og lýst yfir að birta eigi rannsóknargögn og rannsóknarniðurstöður í opnum aðgangi. Má þar nefna fyrirbrigði sem nefnt hefur verið cOALition S, þar sem rannsóknastofnanir frá 11 Evrópuríkjum hafa samþykkt að: „frá og með 2021 verður að birta allar vísindagreinar og niðurstöður rannsókna sem eru styrktar eru af opinberum eða einkareknum styrkjum frá innlendum, svæðisbundnum og alþjóðlegum rannsóknaráðum og fjármögnunarstofnunum í tímaritum í opnum aðgangi eða gera þær strax aðgengilegar í opnu varðveislusafni.“ Svo þar fór sjensinn að komast á forsíðu Nature eða Science.

Einnig hafa fjölmargar rannsóknastofnanir á Norðurlöndunum sagt upp samningum við Elsevier og fleiri útgáfurisa, einnig hafa þýskir háskólar verið mjög baráttuglaðir í stríðinu fyrir opnum aðgangi að vísindaniðurstöðum. 

Á Íslandi hefur þetta andóf ekki komist uppá yfirborðið ennþá, margir íslenskir vísindamenn eru enn veikir fyrir dýru, flottu tímaritunum með háan áhrifastuðul. Ef ég þarf að borga 2000 dollara fyrir að birta greinina mína hlýtur hún að vera betri en ef hún birtist í opnum aðgangi virðist enn vera hugsunarhátturinn.

En allir hljóta að sjá að opið aðgengi að alvöru vísindum hefur aldrei verið nauðsynlegra en einmitt núna þegar alls kyns kjaftæði flæðir yfir heiminn. 

Höfundur er bókasafns- og upplýsingafræðingur við Landbúnaðarháskóla Íslands.

#HvarerOAstefnan?

Styrkir þú Kjarnann?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og býður almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Ef þú ert nú þegar styrkjandi leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Davíð Helgason, einn stofnenda og fyrrum forstjóri Unity.
Segir Ísland geta orðið „einhvers konar tilraunasetur fyrir framtíðina“
Frumkvöðullinn og milljarðamæringurinn Davíð Helgason flytur til Íslands í sumar og ætlar að fjárfesta í fyrirtækjunum sem vinna gegn loftslagsvandanum. Að hans mati er margt sem gerir landið að góðum fjárfestingarkosti.
Kjarninn 18. maí 2021
Palestínumennirnir fimm fyrir utan húsnæði Útlendingastofnunar í Hafnarfirði í dag.
„Við viljum frekar deyja á götunni á Íslandi en að fara aftur til Grikklands“
„Íslensk yfirvöld hlusta ekkert á okkur. Þó að þau viti hvernig ástandið er í okkar heimalandi og þær áhyggjur sem við höfum. Ég meina, húsin sem við bjuggum í hafa sum verið jöfnuð við jörðu.“ Þetta segir Palestínumaður sem er lentur á götunni á Íslandi.
Kjarninn 18. maí 2021
Fasteignaverð hækkar meira með hverjum mánuðinum sem líður, þar sem eftirspurn er mikil og minna er um nýbyggingar.
Ekki meiri hækkun síðan árið 2017
Fasteignaverð á höfuðborgarsvæðinu hækkaði um 13,7 prósent í apríl á ársgrundvelli, miðað við vísitölu Þjóðskrár. Vísitalan hefur ekki hækkað jafnmikið milli ára síðan í desember 2017.
Kjarninn 18. maí 2021
Þröstur Ólafsson
Var þanþolið rofið?
Kjarninn 18. maí 2021
„Þegar mikil eftirspurn er eftir húsnæði getur fyrirvari um ástandsskoðun fasteignar talist kauptilboði til frádráttar,“ segir í greinargerð með þingsályktunartillögunni.
Ástandsskýrslur fylgi öllum seldum fasteignum
Nýsamþykkt þingsályktunartillaga felur ráðherra að móta frumvarp um ástandsskýrslur fasteigna. Slíkum skýrslum er ætlað að auka traust í fasteignaviðskiptum en ábyrgð vegna galla sem ekki koma fram í ástandsskýrslum mun falla á matsaðila.
Kjarninn 18. maí 2021
Allir hljóta að hafa skoðun á vegferð Ísraelsmanna að mati Hönnu Katrínar Friðriksson þingmanns Viðreisnar.
„Við Íslendingar höfum sterka rödd á alþjóðavettvangi“
Íslensk stjórnvöld þurfa að láta í sér heyra og hvetja aðra til að gera slíkt hið sama vegna átaka milli Ísraels og Palestínu að mati þingmanna Viðreisnar og Framsóknarflokks. Þó svo að íslenska þjóðin sé fámenn hafi hún sterka rödd og hana þurfi að nota.
Kjarninn 18. maí 2021
Samkvæmt ASÍ og BSRB er skuldasöfnun ríkisins ekki áhyggjuefni þegar vextir eru lágir
Gagnrýna „afkomubætandi ráðstafanir“ og vilja breyta fjármálareglum
Sérfræðingahópur á vegum ASÍ og BSRB varar stjórnvöld við að beita niðurskurði í yfirstandandi kreppu og segir að fjármálareglur hins opinbera þurfi að vera sveigjanlegri í nýrri skýrslu um efnahagsleg áhrif faraldursins.
Kjarninn 18. maí 2021
Græni miðinn er aftur kominn upp á gafl Hafnarborgar.
Listaverk sem fjarlægt var af bæjaryfirvöldum í Hafnarfirði komið upp á nýjan leik
Listaverk þeirra Libiu Castro og Ólafs Ólafssonar var fjarlægt af gafli Hafnarborgar fyrr í þessum mánuði að beiðni bæjaryfirvalda. Listaverkið er nú aftur komið upp en líklega hafa bæjaryfirvöld látið undan þrýstingi fagfélaga að mati listamannanna.
Kjarninn 18. maí 2021
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar