Hvers vegna kostar 5.000 krónur að lesa vísindagrein?

Guðrún Þórðardóttir, bókasafns- og upplýsingafræðingur, skrifar í tilefni af viku opins aðgangs 2020 (Open Access Week) 19.-25. október.

Auglýsing

Allir þeir sem stunda nám og rann­sóknir á fram­halds­stigi þurfa að leita sér heim­ilda um þau efni sem verið er að kynna sér í það og það skipt­ið. Nú á tímum búum við svo vel að heilir heimar af þekk­ingu eru opnir og bíða til­búnir eftir að við kynnum okkur þá. En ef við erum ekki sátt við annað en við­ur­kennd vís­indi rekur okkur oft í rogastans. Ef við höfum hug á að kynna okkur nýj­ustu þekk­ingu þá rek­umst við á vegg. Greinin sem okkur langar til að lesa kostar pen­inga og oft þónokkuð háar upp­hæð­ir. 

Þetta und­ar­lega kerfi hefur verið við lýði um ára­tugi, vís­inda­leg þekk­ing er lok­uð á bak við múr sem við þurfum að borga fyrir að kom­ast yfir.

Hvernig virkar þetta eig­in­lega? Tökum smá dæmi til útskýr­ing­ar. Verið er að leggja veg fyrir skatt­pen­ing­ana okk­ar. Ráð­gjafa­fyr­ir­tæki með fram­kvæmd­unum inn­heimtir gjald hjá starfs­fólki sínu fyrir að taka þátt í verk­efn­inu í stað þess að borga þeim laun. Eft­ir­lits­menn með að veg­ur­inn stand­ist reglur og staðla fá heldur ekki laun. Ef að þú skatt­greið­andi góður vildir ferð­ast eftir veg­inum yrðir þú að borga annað hvort árgjald uppá hund­ruð þús­unda eða þá háar fjár­hæðir fyrir ein­stakar ferð­ir.

Auð­vitað erum við ekki að tala um vega­gerð heldur er þetta staðan eins og hún er innan vís­inda­rann­sókna og hvernig nið­ur­stöðum þeirra er dreift í vís­inda­legri útgáfu. ­Vís­inda­menn fá ekki greitt fyrir að skrifa greinar í tíma­rit heldur þurfa þeir oft að borga fyrir að fá skrif sín birt. Þetta þýðir að fyr­ir­tæki sem stofnuð voru til að birta og dreifa vís­inda­grein­um, fyr­ir­tæki eins og Elsevier og Sprin­ger Nat­ure, hafa náð að hagn­ast gríð­ar­lega með því að nýta sér vinnu sér­fræð­inga sem flestir þiggja laun sín af almannafé til að setja svo verð­miða að eigin vali á afurð­irn­ar. Aðrir við­ur­kenndir vís­inda­menn sem sjá um lesa yfir og rit­rýna greinar til að tryggja að þær stand­ist vís­inda­legar kröfur fá heldur ekki borgað fyrir sína vinnu. Vís­inda­menn­irnir fá svo að launum ýmis­legt titla­tog, fram­gang í starfi, þykja merki­legri vís­inda­menn og fá greið­ari aðgang að opin­berum sjóðum til að stunda frek­ari rannsókn­ir. En ekki aðgang að eigin verkum nema að borga fyr­ir.

Auglýsing
Til að kór­óna þetta allt saman þurfa háskólar og aðrar rann­sókna­stofn­anir að greiða árlega hund­ruð þús­unda króna í áskrift­ar­gjöld til að starfs­menn og nem­endur geti hlaðið niður og nýtt sér þá þekk­ingu sem þarna birt­ist. Þeir sem ekki hafa aðgang í gegnum áskrift þurfa að borga sinn 5000 kall til að eign­ast hana í raf­rænni útgáfu.

Að vísu njótum við hér á Íslandi stór­kost­legra for­rétt­inda sem eru Lands­að­gangur að erlendum tíma­ritum og gagna­söfn­um. ­Fæstir gera sér grein fyrir að allar vís­inda­grein­arn­ar, sem opn­ast eins og fyrir töfra þegar leitað er í leit­ar­vél­um, eru greiddar dýru verði af íslenska rík­inu, háskólum og rann­sókna­stofn­unum sem flestar eru reknar af almanna­fé.

Þetta fram­lag íslenska rík­is­ins dugar samt ekki til, fyr­ir­tækin hanna pakka með mörg þús­und titlum af efni sem Lands­að­gangur verður að taka eða hafna. Þar inni er fullt af tíma­ritum sem eng­inn á Íslandi lítur nokkurn tím­ann í en einnig heil­mörg sem frá­bært er að hafa aðgang að. ­Yf­ir­leitt er nýjasta efnið lokað 1-3 ár svo þá þarf að taka upp veskið ef áhugi er fyrir hendi að fylgj­ast með nýj­ungum í sinni grein. Einnig er efni eldra en frá 1995 lokað og læst og aðgangur að greinum verð­lagður eftir því.

Bar­átt­uglaðir bóka­safns­fræð­ingar í ýmsum löndum stofn­uðu til vit­und­ar­vakn­ingar um þetta kerfi fyrir mörgum árum. Nú er svo komið að fjöldi stofn­ana í ýmsum löndum hafa tekið slag­inn og sagt upp samn­ingum við gróða­fyr­ir­tækin og lýst yfir að birta eigi rann­sókn­ar­gögn og rann­sókn­ar­nið­ur­stöður í opnum aðgangi. Má þar nefna fyr­ir­brigði sem nefnt hefur verið cOA­Lition S, þar sem rann­sókna­stofn­anir frá 11 Evr­ópu­ríkjum hafa sam­þykkt að: „frá og með 2021 verður að birta allar vís­inda­greinar og nið­ur­stöður rann­sókna sem eru styrktar eru af opin­berum eða einka­reknum styrkjum frá inn­lend­um, svæð­is­bundnum og alþjóð­legum rann­sókna­ráðum og fjár­mögn­un­ar­stofn­unum í tíma­ritum í opnum aðgangi eða gera þær strax aðgengi­legar í opnu varð­veislu­safn­i.“ Svo þar fór sjens­inn að kom­ast á for­síðu Nat­ure eða Sci­ence.

Einnig hafa fjöl­margar rann­sókna­stofn­anir á Norð­ur­lönd­unum sagt upp samn­ingum við Elsevier og fleiri útgáfurisa, einnig hafa þýskir háskólar verið mjög bar­átt­uglaðir í stríð­inu fyrir opnum aðgangi að vís­inda­nið­ur­stöð­u­m. 

Á Íslandi hefur þetta andóf ekki kom­ist uppá yfir­borðið enn­þá, margir íslenskir vís­inda­menn eru enn veikir fyrir dýru, flottu tíma­rit­unum með háan áhrifa­stuð­ul. Ef ég þarf að borga 2000 doll­ara fyrir að birta grein­ina mína hlýtur hún að vera betri en ef hún birt­ist í opnum aðgangi virð­ist enn vera hugs­un­ar­hátt­ur­inn.

En allir hljóta að sjá að opið aðgengi að alvöru vís­indum hefur aldrei verið nauð­syn­legra en einmitt núna þegar alls kyns kjaftæði flæðir yfir heim­inn. 

Höf­undur er bóka­safns- og upp­lýs­inga­fræð­ingur við Land­bún­að­ar­há­skóla Íslands.

#Hvar­er­OA­stefn­an?

Vilt þú vera með?

Frjálsir, hugrakkir fjölmiðlar eru ómetanlegir en ekki ókeypis. Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda og með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og við ætlum að standa vaktina áfram og bjóða almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Fyrir þá lesendur sem nú þegar eru stoltir styrkjendur Kjarnans þá leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Stoðir orðinn stærsti eigandi Kviku banka
Fjárfestingafélagið Stoðir er nú stærsti einstaki eigandi Kviku banka eftir að hafa skipt á hlutabréfum í TM fyrir hlutabréf í bankanum. Félagið er líka stærsti einstaki eigandi TM.
Kjarninn 4. desember 2020
Kristján Vilhelmsson.
Kristján Vilhelmsson vildi láta svipta Helga Seljan Edduverðlaunum
Útgerðarstjóri Samherja, sem var um árabil annar af stærstu eigendum fyrirtækisins, vildi láta taka Edduverðlaun Helga Seljan af honum vegna Seðlabankamálsins. Helgi var valinn sjónvarpsmaður ársins af almenningi tvö ár í röð.
Kjarninn 4. desember 2020
Ögmundur Jónasson
Segir að allir þurfi aðhald – líka dómarar í Strassborg
Fyrrverandi innanríkisráðherra segir að fjöldi augljósra mannréttindabrota sé látinn sitja á hakanum hjá MDE. Hins vegar sé legið yfir því að koma höggi á íslensk stjórnvöld vegna máls sem sé svo smávægilegt í hinu stærra samhengi að undrum sæti.
Kjarninn 3. desember 2020
Saga Japans
Saga Japans
Saga Japans – 28. þáttur: Hlaupið fyrir Búdda
Kjarninn 3. desember 2020
Þorsteinn Már Baldvinsson, annar forstjóra Samherja.
Samherji segir namibísku lögregluna ekki leita sinna manna
Í yfirlýsingu frá Samherja segir að namibísk yfirvöld hafi ekki reynt að hafa afskipti af núverandi né fyrrverandi starfsmönnum fyrirtækisins. Hvorki fyrrverandi stjórnendur félagsins í Namibíu né aðrir séu á flótta undan réttvísinni.
Kjarninn 3. desember 2020
Halldór Gunnarsson
Mismunun og ranglæti gagnvart lífeyrisþegum
Kjarninn 3. desember 2020
Björn Leví Gunnarsson, þingmaður Pírata.
„Misnotkun á valdi og bolabrögð hafa verið einkenni Sjálfstæðisflokksins í langan tíma“
Þingmaður Pírata segir að koma þurfi í veg fyrir að Sjálfstæðisflokkurinn fái að koma nálægt völdum en hann fjallaði um landsréttarmálið á þingi í morgun. Þingflokksformaður Sjálfstæðisflokksins segir að horfa verði á málið í ákveðnu samhengi.
Kjarninn 3. desember 2020
Þuríður Harpa Sigurðardóttir, formaður Öryrkjabandalags Íslands.
Öryrkjabandalagið fagnar hugmynd Brynjars um rannsókn á bótasvikum
Þingmaður Sjálfstæðisflokks vill láta rannsaka hvor öryrkjar og bótaþegar sigli undir fölsku flaggi. ÖBÍ fagnar þeirri hugmynd en segja rannsókn ekki nauðsynlega til að staðfesta ríkjandi fordóma og andúð gegn fötluðu fólki í samfélaginu.
Kjarninn 3. desember 2020
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar