Covid, opinn aðgangur og ekki-hringrásarhagkerfi

Sara Stef. Hildardóttir, forstöðukona Bókasafns Háskólans í Reykjavík, skrifar í tilefni af viku opins aðgangs 2020 (Open Access Week) 19.-25. október.

Auglýsing

COVID hefur sett aðgengi að upp­lýs­ingum í nýtt ljós. Við erum mörg hér á Íslandi sem höfum náð okkur í smitrakn­ing­arappið og veitum þannig stjórn­völdum aðgang að per­sónu­upp­lýs­ingum um okkur sem við myndum undir venju­legum kring­um­stæðum ekki finna okkur knúin til að ger­a. 

Það er sjálf­bært fyrir okkur að veita aðgang að þessum upp­lýs­ingum því það veitir vatni á hringrás­ar­hag­kerfi [1] þess að finna sem fyrst bólu­efni gegn Covid-19 og útrýma þannig heims­far­aldr­in­um. 

Stjórn­völd og opin­berar stofn­anir víða um heim hafa líka lagst á eitt með að veita aðgang að töl­fræði­upp­lýs­ingum um gengi heims­far­ald­urs­ins svo vinna megi að því sam­eig­in­lega hags­muna­máli jarð­ar­búa að ná tökum á þess­ari skæðu veiru. Það er líka sjálf­bært og rök­rétt.  

Alþjóð­leg krafa um opinn aðgang 

Þegar ljóst var að Covid-19 far­ald­ur­inn myndi umturna öllu hefð­bundnu háskóla­starfi tóku sam­fé­lög háskóla­bóka­safna sig saman á alþjóða­vett­vangi og kröfð­ust þess að aðgangur yrði opn­aður að ann­ars kost­uðum upp­lýs­inga­veitum og rann­sóknar gagna­söfnum [2] svo nám, kennsla og rann­sóknir yrðu ekki heim­far­aldr­inum að bráð. 

Í fyrstu Covid-19 bylgj­unni sl. vor sáu flestir útgef­endur og eig­endur gagna­safna sér þann hag vænstan að opna fyrir aðgang að rann­sóknum sem bein­línis varða þekk­ingu á og þróun heims­far­ald­urs­ins enda meg­in­mark­miðið sammann­legt all­stað­ar: að flýta fyrir þróun bólu­efnis með öllum til­tækum ráðum [3]. En nú, þegar líður á þriðju bylgju far­ald­urs­ins sjáum við merki þess að útgef­endur ætla að loka aftur á þessar lífs­nauð­syn­legu upp­lýs­ingar [4]. Ótrú­legt en satt. 

Ósjálf­bær fjár­mögnun rann­sókna 

Háskóla­bóka­söfn um heim allan hafa bund­ist banda­lögum til að vinna gegn þeirri ósjálf­bæru þróun sem undið hefur upp á sig innan háskóla­sam­fé­laga und­an­farna ára­tugi [5]–[9] og veldur því að lang­flestar rann­sóknir sem að jafn­aði eru fjár­magn­aðar með almannafé enda sem læstar og lok­aðar greinar í virtum rann­sókn­ar­tíma­rit­um. Almenn­ing­ur, fræða­fólk og aðr­ir, sem í raun fjár­magna þessar rann­sókn­ir, getur því ekki lesið afurðir rann­sókn­anna nema greiða sér­stak­lega fyrir aðgang að þeim hjá útgef­endum fræða- og vís­inda­tíma­rita eða með því að fara í gegnum greiddan aðgang háskóla­bóka­safna ef því er að skipta. Almenn­ingur greiðir sem sagt tvisvar fyrir þessar rann­sóknir eins og kerfið er sett upp.

Auglýsing
Háskólar greiða sem sagt þriðja aðila, útgef­end­um, fyrir birt­ingu og aðgang að sínum eigin rann­sóknum og fram­gangur akademísks starfs­fólks byggir jafn­vel á þessu ferli enda er ferlið hluti af gæða­kerfi háskóla. Það er ekki óal­gengt að birt­ing einnar greinar kosti um 2.500-3.000 doll­ara. 

Þetta hljómar vissu­lega ótrú­lega en svona hefur þetta verið í um sex­tíu ár [10] og ég hef skrifað um þetta áður [11]. Það má því segja að alþjóða­há­skóla­sam­fé­lagið allt sé í eins­konar gísl­ingu 60 ára gam­als kerf­is, sem útgáfu­mó­gúl­inn Robert Maxwell átti svo hug­mynd­ina að [11] flestum til mik­illar undr­un­ar. 

Hringrás­ar­hag­kerfi vís­inda og rann­sókna   

Ef allt væri með felldu væri þetta kerfi rök­rétt og sjálf­bært. Það ætti að vera mark­mið háskóla að breyta kerfum sínum þannig að fjár­mögnun rann­sókna skil­aði sér með sjálf­bær­ari hætti aftur út sam­fé­lag­ið. En það er því miður ekki raun­in. Ef við teiknum upp mynd af þessu kerfi gæti hún litið ein­hvern veg­inn svona út: 

Mynd höfundur.Und­an­farin 30 ár hafa stjórn­völd í Evr­ópu og nýlega í Banda­ríkj­unum verið beitt þrýst­ingi af hags­muna­hópum vís­inda­fólks og háskóla­bóka­söfn­um, eins og þessi grein er til marks um, um að grípa í taumana á því ósjálf­bæra kerfi sem ein­kennir nú rann­sókn­ar­starf og fram­gangs­kerfi háskól­anna. Ef kerfi háskól­anna væru sjálf­bær gæti myndin litið ein­hvern veg­inn svona út: 

Mynd höfundur.Heims­á­tak Sam­ein­uðu þjóð­anna um sjálf­bær þró­una­mark­mið [12] hófst form­lega árið 2018 en þróun svo­kall­aðra hringrás­ar­hag­kerfa eru talin lyk­ill­inn að sjálf­bærri þróun í þeim 17 flokkum sem um ræðir en rann­sóknir liggja þar all­staðar til grund­vall­ar. Leit­ar­vélin Google Scholar finnur 17.400 rann­sóknir um sjálf­bæra þróun og hringrása­hag­kerfi síðan 2018. Það gera 5.800 rann­sóknir á ári eða næstum 16 rann­sóknir á dag sl. þrjú ár. Svo við setjum rann­sókn­ar­drif­kraft og -áhuga mann­fólks­ins í sam­heng­i. 

Hringrás­ar­hag­kerfi eru nú þau kerfi sem talin eru nauð­syn­leg fyrir afkomu jarðar en áður hafa sk. línu­leg hag­kerfi þar sem sóun er ráð­andi í ferl­inu verið algeng og má lík­lega rekja hnignun jarðar að miklu leyti til. 

Að hafa aðgang að upp­lýs­ingum sem auka þekk­ingu okkar til að gera sam­fé­lagið betra í dag en það var í gær er jú grunn­mark­mið háskóla sem vinna að því statt og stöðugt að rann­saka og bæta heim­inn. Þannig eru háskólar góð hug­mynd í sjálf­bæru þekk­ing­ar­sam­fé­lagi enda er það borg­ur­unum í hag að þekk­ingin verði meiri og betri með hverri kyn­slóð. 

Það má sjálf­sagt deila um hvort og þá hvernig Covid-19 stuðli að meiri sjálf­bærni jarð­ar­búa en kannski verður heims­far­aldur til þess að opinn aðgangur að rann­sóknum í almanna­þágu verði loks­ins að veru­leika – 60 árum síð­ar.

Höf­undur er for­stöðu­kona Bóka­safns Háskól­ans í Reykja­vík 

#Hvar­er­OA­stefn­an?

Heim­ild­ir:

[1] ‘Circular economy’, Wikipedia. https://en.wikipedi­a.org­/w/index.php?tit­le=Circul­ar_economy&oldid=979512789. (Sep. 2020)

[2] S­ara. Stef., ‘Op­inn aðgangur að rann­sóknum aldrei mik­il­væg­ari’, Bóka­safn - grein­ar. https://www.ru.is/­boka­safn/­grein­ar/ (Sep. 2020)

L. Bes­ançon o.fl., ‘Open Sci­ence Saves Lives: Les­sons from the COVID-19 Pandem­ic’, bioRx­iv, p. 2020.08.13.249847, Ág. 2020, doi: 10.1101/2020.08.13.249847.

[4] ‘Ja­son Schmitt á Twitt­er’, Twitt­er. https://twitt­er.com/ja­son_schmitt/sta­tu­s/1308792383413391360 (Okt. 2020).

[5] ‘LI­BER’, LIBER sam­tök evr­ópskra bóka­safna. htt­p://li­ber­e­urope.eu/ (Okt. 2020).

[6] ‘Open Access Week’. htt­p://openaccessweek.org/ (Okt, 2020).

[7] ‘Open Access – Um opinn aðgang á Ísland­i’. https://openaccess.is/ (Okt. 2020).

[8] ‘EU­A’. https://www.eu­a.eu/component/tags/tag/27-open-access.html  (Okt. 2020).

[9] ‘“Plan S” and “cOA­lition S” – Accel­er­at­ing the transition to full and immedi­ate Open Access to sci­entific publications’. https://www.coa­lition-s.org/ (Okt. 2020).

[10] S. Buranyi, ‘Is the stag­ger­ingly profita­ble business of sci­entific publ­is­hing bad for sci­ence?’, The Guar­di­an, Jun. 27, 2017.

[11] ‘Op­inn aðgangur að rann­sóknum er lyk­il­at­rið­i’, Stund­in. https://­stund­in.is/­grein/9807/ (Sep. 2020).

[12] ‘T­he17 Goals | Depart­ment of Economic and Social Affair­s’. https://sdgs.un.org­/­goals (Sep. 2020).



Skiptir Kjarninn þig máli?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Við erum til staðar fyrir lesendur og fjöllum um það sem skiptir máli.

Ef Kjarninn skiptir þig máli þá máttu endilega vera með okkur í liði.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Sjö molar um seðlabankavexti úti í heimi
Verðbólga veldur því að vaxtalækkanir faraldursins eru ganga til baka, víðar en hér á Íslandi. Kjarninn tók saman nokkra fróðleiksmola um þróun mála í ríkjum bæði nær og fjær.
Kjarninn 25. júní 2022
Flokkur Sigurðar Inga Jóhannssonar andar ofan í hálsmál flokks Bjarna Benediktssonar samkvæmt síðustu könnunum.
Framsókn mælist næstum jafn stór og Sjálfstæðisflokkurinn
Stjórnarflokkarnir hafa tapað umtalsverðu fylgi á kjörtímabilinu. Sjálfstæðisflokkurinn nær mun verr til fólks undir fertugu en annarra á meðan að Framsókn nýtur mikilla vinsælda þar. Vinstri græn mælast með þriðjungi minna fylgi en í síðustu kosningum.
Kjarninn 24. júní 2022
Samkeppniseftirlitið ekki haft aðkomu að rannsókn á dótturfélagi Eimskips í Danmörku
Dönsk samkeppnisyfirvöld staðfesta að húsleit hafi farið fram hjá dótturfélagi Eimskips í Danmörku en vilja að öðru leyti ekki tjá sig um rannsókn málsins. Ekki hefur verið óskað eftir aðstoð Samkeppniseftirlitsins hér á landi við rannsóknina.
Kjarninn 24. júní 2022
Þórir Haraldsson er forstjóri Líflands. Félagið flytur inn korn sem það malar í hveiti annars vegar og fóður hins vegar.
Verð á hveiti hækkað um 40 prósent á hálfu ári
Litlar líkur eru á því að hveiti muni skorta hér á landi að sögn forstjóra Líflands en félagið framleiðir hveiti undir merkjum Kornax í einu hveitimyllu landsins. Verð gæti lækkað á næsta ári ef átökin í Úkraínu stöðvast fljótlega.
Kjarninn 24. júní 2022
Lilja D. Alfreðsdóttir, menningar- og viðskiptaráðherra, lagði fram tillögu um skipun starfshópsins sem var samþykkt.
Eru íslensku bankarnir að okra á heimilum landsins?
Starfshópur hefur verið skipaður til að greina hvernig íslenskir bankar haga gjaldtöku sinni, hvernig þeir græða peninga og hvort það sé vísvitandi gert með ógagnsæjum hætti í skjóli fákeppni. Hópurinn á að bera það saman við stöðuna á Norðurlöndum.
Kjarninn 24. júní 2022
Valgerður Jóhannsdóttir og Finnborg Salome Steinþórsdóttir eru höfundar greinarinnar Kynjaslagsíða í fréttum: Um fjölbreytni og lýðræðishlutverk fjölmiðla.
Konur aðeins þriðjungur viðmælanda íslenskra fjölmiðla
Hlutur kvenna í fréttum hér á landi er rýrari en annars staðar á Norðurlöndum. Ekki er afgerandi kynjaskipting eftir málefnasviðum í íslenskum fréttum, ólíkt því sem tíðkast víðast hvar annars staðar.
Kjarninn 24. júní 2022
Seðlabankinn tekur beiðni Kjarnans um „ruslaskistu Seðlabankans“ til efnislegrar meðferðar
Nýlegur úrskurður úrskurðarnefndar um upplýsingamál skikkar Seðlabanka Íslands til að kanna hvort hann hafi gögn um Eignasafn Seðlabanka Íslands undir höndum og leggja í kjölfarið mat á hvort þau gögn séu háð þagnarskyldu.
Kjarninn 24. júní 2022
Tanja Ísfjörð Magnúsdóttir
Af hverju eru svona mörg kynferðisbrotamál felld niður?
Kjarninn 24. júní 2022
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar