Mál og menning á Degi íslenskrar tungu

Herbert Herbertsson segist vera þeirrar skoðunar að ef varðveita eigi íslenskuna í sinni fegurstu mynd þá skuli hún fylgja latínunni.

Auglýsing

Ég bið les­endur þess­arar greinar að taka henni með hóg­værð. Allra síst óska ég þess að ein­hver svari henni. Það mætti þó að taka hana til alvar­legrar íhug­unar án allrar til­finn­inga­semi.

Ástæða þeirrar fram­hleypni minnar að fá þessar vanga­veltur birtar er sú, að ég ótt­ast að sú róm­aða íslenska menn­ing í bók­staf­legri merk­ingu þess und­ir­strik­aða orðs sé glöt­uð.

Hver er þá þessi glat­aða íslenska menn­ing?

Ef við byrjum á byrj­un­inni, þá hlýtur íslensk menn­ing að hefj­ast um leið og fyrstu mann­legu nýbúar þessa lands birt­ust hér fyrir um 1100 árum, eins og okkur hefur verið kennt. Sú menn­ing sem þessir nýbúar tóku með sér, hlýtur þá að hafa verið evr­ópsk menn­ing. Hvernig hún varð íslensk, hlýtur því að vera grund­völlur svars­ins. Mér finnst að það hljóti að hafa verið þegar farið var að skrifa á því tungu­máli, sem ráð­andi hluti nýbúa tal­aði, að grund­völl­ur­inn var lagð­ur. Hið sér­-­ís­lenska menn­ing­ar­gildi hefur þó ekki orðið til fyrr en ein­angrun lands­ins og stöðnun tungu­máls­ins, borin saman við þau tungu­mál sem þá voru töluð í þeim löndum sem það var upp­runnið úr, hafði gert það öðrum þjóðum óskilj­an­legt. Það er hæpið að sér­-­ís­lensk menn­ing hafi orðið til fyrir áhrif lands­ins sjálfs. Þeir nýbúar sem þá fluttu til lands­ins og þjóðin allar götur síðan hefur aldrei lifað í sátt við þetta land. Þótt þjóðin elski landið vegna feg­urðar þess, hefur ósætti ávallt verið mikið milli þess og henn­ar. Hún hefur aldrei getað lifað af því ein­göngu, eins og aðrar Evr­ópu­þjóðir gátu yfir­leitt í sínum löndum og Græn­lend­ingar gátu af sínu landi. Hávaxn­asti gróður lands­ins var allur brenndur niður í rót um leið honum var breytt í hita svo evr­ópsku land­nem­arnir gætu lifað af vos­búð­ina í þessu kalda landi. Þeir breyttu land­inu að miklum hluta í eyði­mörk við það að lággróðr­inum var breytt í kinda­kjöt til átu og ull til hit­unar köldum kroppum þeirra. Landið hefndi sín á land­nemunum með eld­gosum og ísa­vetr­um. Skýrt dæmi um það að landið sjálft er ekki rót íslenskrar menn­ing­ar, er sú stað­reynd að ávallt þegar tók fyrir sigl­ingar til lands­ins fóru lands­menn að deyja vegna þess að þeirra evr­ópsku magar fengu þá ekki þann mat sem ekki varð fram­leiddur handa þeim í þessu landi. Enn skýr­ari verður til­vís­unin til þessa, þegar horft er á hversu öllu hrak­aði hér í hvert sinn sem þjóðin komst úr and­legri snert­ingu við sína gömlu móður Evr­ópu. Öll okkar bestu skáld og fröm­uðir lands­ins urðu að bæta þjóð­inni útlegð­ina  með því að dvelja lang­dvölum í Evr­ópu við að safna lífs­gildi í sarp­inn handa henn­i. 

Hvað er þá þessi íslenska menn­ing?

Mín nið­ur­staða er sú, að ekk­ert sé íslensk menn­ing nema þetta stór­kost­lega tungu­mál, sem við nefnum íslensku og var til skamms tíma talað af flestum í þessu landi. Þessu óvið­jafn­an­lega tungu­máli mátti helst líkja við fagran smíð­is­grip, sem í næði útlegð­ar­innar frá Evr­ópu, hafði verið skor­inn út og fægður svo ekki varð betur gert og var um leið slíkur lista­gripur að með honum mátti orða og færa í letur alla hugsun þjóð­ar­inn­ar, svo að betur og feg­urri hefur ekki verið gert í annan stað. Það er því nauð­syn­legt að vernda þennan dýr­grip í sinni feg­urstu mynd. Það verður þó tæp­ast gert nema með því að fjar­lægja hann úr munni nútíma­þjóð­ar­inn­ar. Nú fara klaufar og klám­höggs­menn þeim höndum um þennan dýr­grip, að hann er vart þekkj­an­legur leng­ur. Þessi nið­ur­læg­ing íslensk­unnar heitir á máli und­ir­máls­manna í ábyrgð­ar­stöðum „þróun tungu­máls­ins”.

Auglýsing
Íslenska nútíma­þjóðin lifir í þeirri blekk­ingu, að hún tali enn þetta stór­kost­lega tungu­mál sem íslenskan var. Allir sem eitt­hvað vilja láta að sér kveða í þjóð­mál­um, menn­ing­ar­vitar og hæst­ráð­endur lands­ins kepp­ast við að mæra íslensku (reyndar á allt öðru tungu­máli) og segj­ast vilja sjá veg hennar sem mest­an. Það und­ar­lega við þessa orð­ræðu er, að þetta lof­aða tungu­mál er tæp­ast talað í land­inu leng­ur. Ekki einu sinni af þeim sem hæst hafa um feg­urð þess og gildi. Það væru þá helst fáeinir gamlir sér­vitr­ingar og fólk komið á elli­heim­ili sem töl­uðu það. Þau lærðu það áður en skólar og heim­ili brugð­ust þeirri skyldu sinni að hafa þetta mál fyrir börn­um. Því ef við ekki lærum málið sem börn og drekkum það bók­staf­lega í okkur með móð­ur­mjólk­inni, þá munum við aldrei læra það og um leið ekki heldur að skilja menn­ingu þess. 

Minnt­ist ein­hver á lif­andi íslenska menn­ing­u? 

Íslenskur orða­forði flestra lands­manna í dag, er varla helm­ingur á við þann sem flestir áttu fyrir ekki nema um 60 árum síð­an. Lesið texta í blöðum og bókum gefnum út á þeim tíma, og svo það sem skrifað er í dag. Ég minn­ist ekki á talað mál, eða þá breyt­ingu sem þar er á orð­in. Töluð íslenska í dag hefur oft þau áhrif á mig að ég hlæ, en fæ um leið hjartasting yfir örlögum henn­ar.  Íslenskar fall­beyg­ingar orða eru orðnar ofvaxnar meiri hluta þjóð­ar­innar og mis­skiln­ingur á merk­ingu orða er almenn­ur.

Það er sjálf­sagt orðið of seint að snúa við þess­ari hrað­hnignun íslenskunn­ar, þ. e. íslenskrar menn­ing­ar. Við sækjum nú hratt á vit upp­runans og e. t. v. er það best. Erum við ekki ein­ungis Evr­ópu­þjóð sem villt­ist til fjar­lægs og afskekkts lands og sem not­uðum tím­ann í ein­angrun til þess að skapa okkar eigin sér­stöku menn­ingu sem bæði hverfð­ist um og opin­ber­að­ist í einu tröll­vöxnu tungu­máli? Löngu týnd eyþjóð í Kyrra­hafi reisti menn­ingu sinni mikil stein­tröll. Núna veit eng­inn hvaða þjóð þetta var og þaðan af síður hvaða menn­ing fólst í því að þessi nú jarð­sokknu stein­tröll voru reist. Þau eru þó merki um þjóð sem gat eitt­hvað mikið af sér. 

Mín skoðun er sú að viljum við varð­veita íslensk­una í sinni feg­urstu mynd þá skuli hún fylgja lat­ín­unni sem var annað tröll­aukið tungu­mál. Hún skuli geymd í bókum og hana sé hægt að læra í æðri mennta­stofn­unum fyrir þá sem yndi hafa af menn­ingu henn­ar.

Rétt­ast væri að taka þetta mál­ræksni sem nú er talað í land­inu úr notkun við hátíð­legt tæki­færi, t.d. á næsta Degi íslenskrar tungu. Gefa ætti alla mál­notkun frjálsa og láta það tungu­mál sem flestir aðhyllt­ust verða ráð­andi tungu í land­inu. Mér þykir lík­legt að það yrði illa töluð enska, en til hennar ber ég engar til­finn­ing­ar. Aðal­at­riðið er að allir skilji alla. Það væri líka til mik­illa bóta fyrir Íslend­inga almennt að enska yrði þeirra fyrsta tungu­mál. Það er í raun veru­leg hindrun í heim­inum í dag að tala ekki og skilja ekki til fulln­ustu enska tungu. Við yrðum ekk­ert minni Íslend­ingar þótt við töl­uðum ensku. Ekki frekar en Írar eru ekki minni Írar þótt þeir tali ekki gel­ísku. Aftur á móti eru þeim flestar leiðir greiðar í heim­inum í dag með sinni móð­ur­máls ensku.

Svo ég teygi nú þessar vanga­veltur lengra og leggi heims­menn­ing­unni lið, þá væri það mikil fram­för og til stór­kost­legrar hjálpar almennum skiln­ingi, menn­ingu og vin­áttu þjóða um allan heim, og um leið til höf­uðs löngu úreltum þjóð­ar­remb­ingi, hvaða tungu­mál sem þær töl­uðu. Sú fram­för væri ef allir gætu lesið allt sem skrifað væri í heim­inum burt­séð frá því hvort þeir skildu annað tungu­mál en sitt eig­ið. Það væri ef hljóð­staf­rófið (abc) væri lagt niður og í stað­inn tekið upp tákn­mál eins og t.d. í Kína og Jap­an. Allur heim­ur­inn í dag notar ákveðið tákn­mál sem allir skilja. Það er talna­kerf­ið. Það vildu víst fáir  leggja það nið­ur. Ef les­málið væri einnig tákn­mál, þá skipti engu hvaða tungu­mál þú kynnir eða kynnir ekki, allt les­mál væri full­kom­lega skilj­an­legt öll­u­m. 



Vilt þú vera með?

Frjálsir, hugrakkir fjölmiðlar eru ómetanlegir en ekki ókeypis. Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda og með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og við ætlum að standa vaktina áfram og bjóða almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Fyrir þá lesendur sem nú þegar eru stoltir styrkjendur Kjarnans þá leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Maður með grímu gengur fyrir framan skilti þar sem varað er við því að borða leðurblökur og beltisdýr en úr þeim er kórónuveiran talin upprunin.
Wuhan-skjölin: Mörg og alvarleg mistök í upphafi faraldursins í Kína
Sjúklingar biðu í yfir þrjár vikur að meðaltali eftir greiningu, falskar niðurstöður fengust úr sýnatökum og skæður inflúensufaraldur geisaði á sama tíma og fyrstu tilfelli sjúkdóms af völdum nýrrar veiru komu upp í Wuhan.
Kjarninn 2. desember 2020
Óli Björn Kárason þingmaður Sjálfstæðisflokksins.
Boðar andstöðu við stjórnarfrumvörp ráðherra Framsóknar og VG
Óli Björn Kárason þingmaður Sjálfstæðisflokksins kallar hugmyndafræðina að baki frumvarpi Sigurðar Inga Jóhannssonar samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra um lágmarksfjölda íbúa í sveitarfélögum „ógeðfellda“ í grein í Morgunblaðinu í dag.
Kjarninn 2. desember 2020
Stefán Ólafsson
Brot Sigríðar Á. Andersen
Kjarninn 2. desember 2020
Húsnæði Seðlabanka Íslands
Umfangsmestu krónukaup Seðlabankans á þessari öld
Seðlabankinn hefur aldrei keypt jafnmikið af krónum á þessari öld og í síðasta mánuði. Tvær af hverjum þremur krónum sem seldar voru á gjaldeyrismarkaði voru keyptar af Seðlabankanum í október.
Kjarninn 2. desember 2020
Hitaspá á hádegi á laugardag: Fjólublái liturinn táknar frost á bilinu 12-20 stig.
Hrollvekjandi viðvaranir veðurfræðinga: „Stórhríð“ og „hörkufrost“
Ekkert nema norðan stormur í kortunum. Fyrsta alvöru norðanáhlaup vetrarins. Hreinræktað heimskautaloft mun steypast yfir okkur. Dúða ætti leikskólabörn og spara heita vatnið. Viðvaranir vegna kuldakastsins næstu daga eru allt annað en blíðlegar.
Kjarninn 2. desember 2020
Angel Gurría, aðalritari OECD
OECD hvetur til fjárfestingar í menntun á Íslandi
Samkvæmt Efnahags- og framfarastofnuninni ættu stjórnvöld hér á landi að ráðast í samkeppniseflandi aðgerðir, auk fjárfestingar í menntun, rannsókn og þróun og aðgerðum sem miðla að grænum hagvexti.
Kjarninn 2. desember 2020
Jónas Atli Gunnarsson
Misskilningur um laun
Kjarninn 2. desember 2020
Bjarni Benediktsson, fjármála- og efnahagsmálaráðherra.
Telur enga ástæðu til að hafa uppi stór orð um „svartan dag í réttarsögunni“
Fjármála- og efnahagsráðherra segir að ekki þurfi að hafa áhyggjur af orðspori Íslands vegna niðurstöðu yfir­­­­­deildar Mann­rétt­inda­­­dóm­stóls Evr­­­ópu.
Kjarninn 1. desember 2020
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar