Árið sem fer í sögubækurnar

Guðmundur Ingi Guðbrandsson umhverfis- og auðlindaráðherra og varaformaður Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs gerir upp árið sem er að líða.

Auglýsing

Árið 2020 mun skrifa sig í sögu­bæk­urn­ar. Kór­óna­veiran verður þar efst á blaði og áhrif hennar á líf, heilsu og efna­hag þjóð­ar­inn­ar. Nátt­úru­ham­farir hafa riðið yfir land og þjóð og minna á mik­il­vægi þess að auka öryggi fólks vegna nátt­úru­vár. En það hafa líka verið stigin mörg mik­il­væg skref í átt að rétt­lát­ara sam­fé­lagi. Komið hefur verið á sann­gjarn­ara skatt­kerfi, fæð­ing­ar­or­lof lengt og ungu fólki og efna­m­inna gert betur kleift að kaupa sér hús­næði. Mik­il­væg mann­rétt­indi trans­fólks hafa verið tryggð. Gripið hefur verið til auk­inna aðgerða í lofts­lags­málum og til­kynnt um mun metn­að­ar­fyllri mark­mið okkar Íslend­inga en áður giltu. Við höfum bannað óþarfa einnota plast­vör­ur, komið á stuðn­ingi við sveit­ar­fé­lög í frá­veitu­málum og stór­aukið fram­lög til ofan­flóða­varna. Átta svæði voru frið­lýst á árinu, þar á meðal Geys­ir, Goða­foss og Gjá­stykki – allt ákvarð­anir um að vernda ein­staka náttúru okkar fyrir kom­andi kyn­slóð­ir.

En það eru líka margar áskor­anir og verk­efni fram und­an.

Áhersla á að vernda líf og heilsu fólks

Heims­byggðin hefur upp­lifað breyt­ingar á þessu ári sem ekk­ert okkar gat séð fyr­ir. Lífið eins og við höfum átt að venj­ast því hefur verið sett á pásu. Félags­leg tengsl hafa verið skert eða rofin og heim­sóknir til aldr­aðra ætt­ingja, vinafagn­aðir og ferða­lög verið í lág­marki. Mark­miðið er skýrt: Að vernda líf og heilsu lands­manna.

Auglýsing

Ég tel að nokkrir þættir hafi skipt sköpum í bar­áttu okkar við kór­ónu­veiruna. Í fyrsta lagi hafa stjórn­völd horft til vís­inda og þekk­ingar og treyst okkar fær­ustu sér­fræð­ingum til að leið­beina okkur um aðgerð­ir. Í öðru lagi búum við að því að eiga sterkt opin­bert heil­brigð­is­kerfi sem hefur verið styrkt enn frekar í ráð­herra­tíð Svan­dísar Svav­ars­dótt­ur, og hefur sann­ar­lega stað­ist álags­próf­ið. Og í þriðja lagi hefur okkur í stórum dráttum auðn­ast að standa saman sem einn hópur sem ætlar að ná árangri.

Á sama tíma hefur verið gripið til víð­tækra aðgerða til að mæta sam­fé­lags- og efna­hags­legum áhrifum vegna far­ald­urs­ins. Áherslur hafa verið á rétt­indi og hag launa­fólks og að hjálpa líf­væn­legum fyr­ir­tækjum yfir erf­ið­asta hjall­ann. Jafn­framt að styðja sér­stak­lega við við­kvæma hópa með félags­legum úrræðum því við vitum að áhrif erf­ið­leika líkt og þess­ara leggj­ast ekki jafnt á alla hópa sam­fé­lags­ins. Rík­is­stjórnin hefur svo horft til fram­tíðar með aðgerðum sínum til efl­ingar nýsköp­un­ar, mennta­úr­ræða, lofts­lags­mála og geð­heil­brigð­is­mála.

Frelsi almenn­ings hefur vissu­lega verið skert í heims­far­aldr­in­um, en þó mun minna en í mörgum öðrum ríkj­um. Kann­anir sýna að Íslend­ingar eru almennt ánægðir með sótt­varn­ar­að­gerðir og nú gildir að halda dampi og klára að kom­ast í gegnum þetta sam­an. 

Opin­bera heil­brigð­is­kerfið styrkt

Fag­mennska, seigla og úthald heil­brigð­is­starfs­fólks hefur heldur betur sýnt sig og fyrir fram­lag þeirra í kór­ónu­veiru­far­aldr­inum fáum við seint þakk­að. Hið opin­bera heil­brigð­is­kerfi hefur sannað sig og mik­il­vægt að styrkja það enn frek­ar.

Á þessu kjör­tíma­bili hafa verið stigin stór og mik­il­væg skref í átt að rétt­lát­ara og öfl­ugra heil­brigð­is­kerfi. Ber þar í fyrsta lagi að nefna að dregið hefur verið úr greiðslu­þátt­töku sjúk­linga, þar með talið vegna komu­gjalda á heilsu­gæslu­stöðv­ar. Komu­gjöld hafa verið afnumin fyrir aldr­aða og öryrkja og líka fyrir heima­vitj­an­ir, auk þess sem greiðslu­þátt­taka þeirra í tann­lækn­ingum hefur verið minnkuð.

Á árinu hafa geð­heil­brigð­is­mál verið tekin föstum tök­um. Meðal ann­ars hafa geð­heil­brigðisteymi út um allt land verið full­mönnuð og sál­fræð­ingum sem starfa í heilsu­gæsl­unni hefur verið fjölgað mik­ið. Þjón­usta heilsu­gæsl­unnar hefur verið stór­efld og upp­bygg­ing nýs Land­spít­ala við Hring­braut stendur yfir. Aukin áhersla á heima­hjúkrun mun geta skilað víð­tækum árangri í heil­brigð­is­kerf­inu á næstu árum.

Ný metn­að­ar­full mark­mið í lofts­lags­málum

Vinstri græn hafa staðið vakt­ina í umhverf­is­málum í þeim rík­is­stjórnum sem við höfum átt aðild að. Fyrstu lofts­lags­lögin á Íslandi voru sett í tíð vinstri­st­jórn­ar­innar og í rík­is­stjórn Katrínar Jak­obs­dóttur var fyrsta fjár­magn­aða aðgerða­á­ætlun í lofts­lags­málum unnin og komið til fram­kvæmd­ar.

Þær fjöl­mörgu aðgerðir sem gripið hefur verið til í lofts­lags­málum eru farnar að skila árangri. Stjórn­völd hafa meðal ann­ars lagt ríka áherslu á orku­skipti í sam­göngum og nú er Ísland í öðru sæti í heim­inum þegar litið er til nýskrán­inga vist­vænna bif­reiða, á eftir Nor­egi. Bráða­birgða­tölur Umhverf­is­stofn­unar um losun gróð­ur­húsa­loft­teg­unda árið 2019 benda til sam­dráttar í losun frá vega­sam­göngum í fyrsta skipti í mörg ár. Von­andi erum við að sjá nauð­syn­legan við­snún­ing í þessum málum og þar skipta aðgerðir og metn­að­ar­full fram­tíð­ar­sýn um kolefn­is­hlut­laust Ísland miklu máli.

Núna í des­em­ber kynnti rík­is­stjórnin svo upp­færð og mun metn­að­ar­fyllri mark­mið fyrir Ísland í lofts­lags­mál­um. Stefnt er að enn frek­ari sam­drætti í losun árið 2030 eða 55% eða meira í sam­floti með Evr­ópu­sam­band­inu og Nor­egi, auk þess sem ákveðnum áföngum í kolefn­is­hlut­leysi verði náð fyrr en gert var ráð fyr­ir. Þá munu stjórn­völd auka til muna þró­un­ar­sam­vinnu á sviði lofts­lags­mála, meðal ann­ars í land­græðslu og jarð­hita.

Rétt­lát­ara skatt­kerfi og auk­inn félags­legur stuðn­ingur

Á þessu ári hafa verið stigin stór og mik­il­væg skref í átt að rétt­lát­ara sam­fé­lagi. Þar skiptir mestu máli að þriggja þrepa skatt­kerfi var inn­leitt á árinu. Nýtt lág­tekju­þrep kemur að fullu til fram­kvæmda frá 1. jan­úar á næsta ári og verður þá 5,5 pró­sentu­stigum lægra en lægsta skatt­þrep var áður. Þessar breyt­ingar gagn­ast best þeim tekju­lægri og þau sem mest fá út úr skatt­kerf­is­breyt­ing­unum munu á næsta ári hafa 120 þús­und krónum meira í ráð­stöf­un­ar­tekjur á ári. Barna­bætur hafa einnig verið hækk­aðar í nokkrum þrepum á þessu kjör­tíma­bili og bæt­ist í þá hækkun nú um ára­mót þegar skerð­ing­ar­mörk barna­bóta hækka um 8%. Þá hefur verið dregið úr skerð­ingum fyrir örorku­líf­eyr­is­þega og annað skref í þeim efnum verður einnig tekið nú um ára­mótin þegar dregið verður úr inn­byrðis skerð­ingum sem gagn­ast tekju­lægstu örorku­líf­eyr­is­þeg­unum best. Enn er þó mikið verk fyrir höndum þegar kemur að end­ur­skoðun örorku­kerf­is­ins.  

Leng­ing fæð­ing­ar­or­lofs hefur lengi verið mikið bar­áttu­mál okkar Vinstri grænna og sá áfangi sem við höfum náð á kjör­tíma­bil­inu að lengja það úr 9 mán­uðum upp í 12 er gríð­ar­legt fram­fara­mál. Réttur hvors for­eldris fyrir sig verður sex mán­uðir en heim­ilt að fram­selja sex vikur sín á milli. Breyt­ingin mun hafa mikil og jákvæð áhrif á líf fjöl­skyldna og barna sem notið geta meiri sam­vista á sama tíma og hún tryggir að við höldum áfram í átt til auk­ins jafn­réttis á vinnu­mark­aði.

Í vor voru sam­þykkt lög á Alþingi um við­bót­ar­stuðn­ing við eldri borg­ara sem búsettir eru hér­lendis en eiga engin eða tak­mörkuð líf­eyr­is­rétt­indi í almanna­trygg­ing­um. Stuðn­ing­ur­inn nemur að hámarki 90% af fullum elli­líf­eyri. Þessi nýju lög eru mik­il­vægt skref í að mæta þeim tekju­lægstu í hópi eldri borg­ara og búa þeim áhyggju­laus­ara ævi­kvöld. Í haust voru síðan sam­þykkt lög um sér­stök hús­næð­is­lán, hlut­deild­ar­lán­in, sem auð­velda ungu fólki og tekju­lágu að fjár­festa í eigin hús­næði.

Öll þessi mál spanna félags­legar áherslur okkar Vinstri grænna um rétt­lát­ara sam­fé­lag. Þær kerf­is­breyt­ingar sem gerðar hafa verið á kjör­tíma­bil­inu hafa verið til auk­ins jöfn­uðar og til þess að styðja sér­stak­lega tekju­lægri og við­kvæm­ari hópa.

Mik­il­væg skref í mann­rétt­inda­málum

Á tímum þar sem bakslag hefur orðið í rétt­inda­bar­áttu kvenna og hinsegin fólks víða um heim þakka ég fyrir að búa í landi þar sem rétt­indi þess­ara hópa hafa verið aukin á síð­ustu árum. En það ger­ist ekki af sjálfu sér. Það þarf blöndu af ríkum póli­tískum vilja, þori og seiglu og hér hafa Vinstri græn leitt vagn­inn. Löngu úrelt lög­gjöf um þung­un­ar­rof var skipt út fyrir ný og fram­sýnni lög í fyrra sem tryggja konum sjálfs­for­ræði yfir eigin lík­ama. Lög um kyn­rænt sjálf­ræði hafa fært Ísland upp á við á regn­boga­kort­inu. Hlut­laus kyn­skrán­ingu er þar með tryggð og með nýj­ustu við­bót­inni sem sam­þykkt var núna rétt fyrir jólin eru rétt­indi barna sem fæð­ast með ódæmi­gerð kynein­kenni aukin því vilji þeirra skal vera ráð­andi varð­andi var­an­legar breyt­ingar á kynein­kennum þeirra.

Vernd tján­ing­ar- og upp­lýs­inga­frelsis almenn­ings hefur líka verið aukin jafnt og þétt á þessu kjör­tíma­bili, meðal ann­ars með sam­þykkt laga um vernd upp­ljóstr­ara, tján­ing­ar­frelsi opin­berra starfs­manna, varnir gegn hags­muna­á­rekstrum og breyt­ingum á upp­lýs­inga­lög­um.

Það er svona sem við breytum heim­inum til hins betra, með jafn­rétti og mann­rétt­indi að leið­ar­ljósi.

Ofan­flóða­vörnum flýtt um 25 ár

Nátt­úran hefur svo sann­ar­lega minnt á ægi­kraft sinn á þessu ári. Mikil mildi er að ekk­ert mann­tjón varð í snjó­flóð­inu á Flat­eyri í jan­úar og í skriðu­föll­unum á Seyð­is­firði núna í des­em­ber. Síð­ustu tvo ára­tugi hafa ríki og sveit­ar­fé­lög unnið að auknum rann­sókn­um, vöktun svæða og bygg­ingu varn­ar­mann­virkja á þeim þétt­býl­is­stöðum á land­inu þar sem íbúa­byggð stafar hvað mest hætta af ofan­flóð­um.

Rík­is­stjórnin tók þá ákvörðun á þessu ári að flýta ofan­flóða­vörnum í þétt­býli um 25 ár með auknum fjár­fram­lögum til mála­flokks­ins. Frá og með næsta ári verður um 2,7 millj­örðum króna varið árlega til ofan­flóða­varna í stað 1,1 millj­arðs og gera áætl­anir ráð fyrir að helstu fram­kvæmdum geti verið lokið um 2030. Umhverf­is- og auð­linda­ráðu­neytið og Veð­ur­stofa Íslands munu áfram vinna ótrauð að þessum mál­um.

Borg­ar­lína verður að veru­leika

Með ákvörðun Alþingis síð­ast­liðið vor er ljóst að Borg­ar­línan verður að veru­leika. Borg­ar­línan er risa­stórt hags­muna­mál okkar allra, ekki síst íbúa höf­uð­borg­ar­svæð­is­ins, og mun auka loft­gæði og draga úr losun gróð­ur­húsa­loft­teg­unda.

Í sam­göngu­á­ætlun er almennt aukin áhersla á almenn­ings­sam­göng­ur, hjóla- og göngu­stíga. Á sama tíma hafa verið inn­leiddir skatta­af­slættir á reið­hjól, raf­hjól og raf­hlaupa­hjól en þetta auð­veldar fólki að stunda dag­lega hreyf­ingu til og frá vinnu sem og í frí­tíma, sem skilar sér í marg­þættum ávinn­ingi, þar með talið bættri heilsu fólks, minni mengun og auknum loft­gæð­um. Og, þetta er gott í sam­hengi lofts­lags­breyt­inga. Allt end­ur­speglar þetta grænar áherslur í starfi rík­is­stjórnar Katrínar Jak­obs­dótt­ur.

Styrkja­kerfi í stað lána­kerfis fyrir náms­menn

Alþingi sam­þykkti líka í sumar ný lög um Mennta­sjóð náms­manna þar sem mik­il­væg skref eru stigin í átt að auknu jafn­rétti til náms. Tek­inn verður upp beinn stuðn­ingur vegna fram­færslu barna í stað lána og útgreiðsla náms­lána verður mán­að­ar­lega. Náms­styrkur upp á 30% nið­ur­færslu af höf­uð­stóli náms­láns fyrir náms­menn sem ljúka próf­gráðu innan til­greinds tíma er líka stórt skref í átt að styrkja­kerfi í stað lána­kerf­is. Þessar áherslur eru í takti við stefnu okkar Vinstri grænna og í takti við það sem þekk­ist á öðrum Norð­ur­lönd­um. Náms­lán eru oft þungur baggi fyrir ungar fjöl­skyldur að loknu námi. Styrkir minnka því greiðslu­byrð­ina meðan ungt fólk er að koma undir sig fót­un­um.

Átta ný svæði frið­lýst og Hálend­is­þjóð­garður kom­inn í þingið

Á þessu ári voru fimm­tíu ár frá tíma­móta­at­burði í Íslands­sög­unni, þegar Þing­ey­ingar í sam­fé­lags­legri nauð­vörn sprengdu stífl­una í Mið­kvísl í Laxá og björg­uðu þannig Mývatni og Laxá frá glöt­un. En atburð­ur­inn vakti líka fólk til umhugs­unar um nátt­úru­vernd og gaf því von um að hægt væri að koma í veg fyrir óaft­ur­kræf spjöll á íslenskri nátt­úru.

Þegar ég sett­ist í stól umhverf­is- og auð­linda­ráð­herra var eitt af mínum fyrstu verkum að koma af stað átaki í frið­lýs­ing­um. Það átak snýst auð­vitað um það að koma nátt­úruperlum í var og stuðla að sjálf­bærri atvinnu­sköpun á grund­velli lítt spilltrar nátt­úru. Þannig hafa 12 ný svæði verið frið­lýst á þessu kjör­tíma­bili, þar af átta á þessu ári, þar með talin Geys­ir, Goða­foss og Gjá­stykki. Yfir 20 svæði eru í und­ir­bún­ingi.

Ég mælti síðan fyrir frum­varpi um Hálend­is­þjóð­garð í byrjun des­em­ber. Með því gefst okkur Íslend­ingum ein­stakt tæki­færi til að vernda um ókomna tíð ein stærstu óbyggðu víð­erni Evr­ópu og ómet­an­legt lands­lag – og á sama tíma að búa til efna­hags­leg tæki­færi og verð­mæti fyrir byggð­irnar á lág­lendi.

Atvinnu­leysi stóra áskor­unin

Að minnka atvinnu­leysi verður eitt af stóru verk­efn­unum á næstu miss­er­um. Efl­ing opin­berrar fjár­fest­ingar og fjölgun mennta­úr­ræða eru á meðal aðgerða sem gripið hefur verið til á þessu ári, en mestar vonir eru auð­vitað bundnar við bólu­setn­ingar vegna kór­ónu­veirunnar á næsta ári og að efna­hags­lífið rétti úr kútnum sem allra fyrst. Það skiptir máli að stjórn­völd hafa stutt við launa­fólk meðal ann­ars með hluta­bóta­leið­inni og styrkt fyr­ir­tæki til að halda velli og ráðn­ing­ar­sam­böndum við starfs­fólk með ýmsum úrræð­um. Þetta mun skipta sköpum í að ná skjót­ari efna­hags­legri við­spyrnu en ella.

Í núver­andi ástandi skiptir líka miklu máli að atvinnu­leys­is­bætur voru hækk­aðar árið 2018 og hækka aftur núna um ára­mót­in, meðal ann­ars verður sér­stakt við­bót­ar­á­lag lagt á grunn­bætur á næsta ári vegna kór­ónu­veiru­far­ald­urs­ins. Þá munu grunnatvinnu­leys­is­bætur vera orðnar 80 þús­und krónum hærri en þær voru áður. Þá skiptir einnig máli að tíma­bil tekju­tengdra atvinnu­leys­is­bóta hefur verið lengt úr þremur í sex mán­uði og að álag vegna fram­færslu barna verður 18.000 á mán­uði í stað 12.000 fyrir hvert barn á meðan á atvinnu­leysi stend­ur. Kraftar ríkis og sveit­ar­fé­laga þurfa á næstu miss­erum að bein­ast áfram að þessum mál­um.

Loka­orð

Á þessu kjör­tíma­bili hafa verið stigin mik­il­væg skref í átt að rétt­lát­ara sam­fé­lagi þó margt sé enn óunn­ið. Við þurfum að vaxa út úr efna­hags­þreng­ingum á kom­andi árum þar sem mik­il­vægt er að verja og styrkja grunn­stoðir til fram­tíð­ar: lofts­lags­mál­in, heil­brigð­is- og mennta­kerf­ið, félags­legt rétt­læti og mann­rétt­indi. Við Vinstri græn munum halda ótrauð áfram að vinna að rétt­lát­ara og umhverf­is­vænna sam­fé­lagi.

Ég óska lands­mönnum öllum alls hins besta á kom­andi ári.

Höf­undur er umhverf­is- og auð­linda­ráð­herra og vara­for­maður Vinstri­hreyf­ing­ar­innar – græns fram­boðs

Styrkir þú Kjarnann?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og býður almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Ef þú ert nú þegar styrkjandi leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Málsmeðferð kærunefndar fær falleinkunn hjá Héraðsdómi Reykjavíkur
Kærunefnd útboðsmála er sögð hafa farið á svig við lög og stuðst við vafasama útreikninga er hún komst að þeirri niðurstöðu að rétt væri að óvirkja samning Orku náttúrunnar við Reykjavíkurborg um hraðhleðslustöðvar.
Kjarninn 27. nóvember 2021
Svandís Svavarsdóttir heilbrigðisráðherra hefur undirritað reglugerð sem markar fyrstu viðbrögð íslenskra stjórnvalda við hinu svokallað Ómíkrón-afbrigði veirunnar.
Síðasta kórónuveiruverk Svandísar að bregðast við „Ómíkrón“
Á sunnudag tekur gildi reglugerð sem felur í sér að þeir sem koma til landsins frá skilgreindum hááhættusvæðum þurfa að fara í tvö PCR-próf með sóttkví á milli. Ómíkrón-afbrigðið veldur áhyggjum víða um heim og líka hjá sóttvarnalækni.
Kjarninn 27. nóvember 2021
Vinstri græn fá sjávarútvegsmálin og Framsókn sest í heilbrigðisráðuneytið
Miklar breytingar verða gerðar á stjórnarráði Íslands, ný ráðuneyti verða til og málaflokkar færðir. Ráðherrarnir verða tólf og sá sem bætist við fellur Framsóknarflokknum í skaut. Vinstri græn stýra sjávarútvegs- og landbúnaðarmálum.
Kjarninn 27. nóvember 2021
Hjalti Hrafn Hafþórsson
Það sem ekki var talað um á COP26
Kjarninn 27. nóvember 2021
Bankastjórar þriggja stærstu banka landsins.
Útlán til heimila hafa aukist en útlán til fyrirtækja dregist saman það sem af er ári
Bankarnir nýttu svigrúm sem var gefið til að takast á við efnahagslegar afleiðingar kórónuveirunnar til að stórauka útlán til íbúðarkaupa. Útlán til fyrirtækja hafa hins vegar dregist saman.
Kjarninn 27. nóvember 2021
Lerbjergskógurinn er nú kominn í eigu og umsjá Danska náttúrusjóðsins.
Danir gripnir kaupæði – „Við stöndum frammi fyrir krísu“
Lerbjergskógurinn mun héðan í frá fá að dafna án mannlegra athafna. Hann er hluti þess lands sem Danir hafa keypt saman til að auka líffræðilegan fjölbreytileika og draga úr áhrifum loftslagsbreytinga.
Kjarninn 27. nóvember 2021
Þolendur kynfæralimlestinga, nauðgana, ofbeldis og fordóma sendir til baka til Grikklands
Tvær sómalskar konur standa nú frammi fyrir því að verða sendar til Grikklands af íslenskum stjórnvöldum og bíða þær brottfarardags. Þær eru báðar þolendur grimmilegs ofbeldis og þarfnast sárlega aðstoðar fagfólks til að vinna í sínum málum.
Kjarninn 27. nóvember 2021
Undirbúa sókn fjárfesta í flesta innviði samfélagsins „til að létta undir með hinu opinbera“
Í nýlegri kynningu vegna fyrirhugaðrar stofnunar á 20 milljarða innviðasjóði er lagt upp með að fjölmörg tækifæri séu í fjárfestingu á innviðum á Íslandi. Það eru ekki einungis hagrænir innviðir heldur líka félagslegir.
Kjarninn 27. nóvember 2021
Meira úr sama flokkiÁlit