Þegar „góða“ fólkið gerir slæma hluti

Bára Huld Beck blaðamaður fjallar um hvimleitt orðaval hjá þeim sem verja fólk sem brotið hefur á öðrum eða sýnt af sér hegðun sem ekki er ásættanleg.

Auglýsing

Við kennum börn­unum okkar að vera góð við aðra – það er eitt af því fyrsta sem við viljum inn­ræta í litlu kríl­in, segja „aaa“ við voffa eða vera góð við jafn­aldra og kannski sér­stak­lega þá sem eru minni og ber­skjald­að­ir. Og þrátt fyrir að kær­leik­ur­inn komi líka að innan þá lærum við ákveðnar hefðir í upp­vext­in­um; hvernig við eigum að koma fram við aðra og hvað það þýðir að vera góður við aðra.

Svo full­orðn­ast þessir litlu ein­stak­lingar og verða að þeim sem þeir verða – og gengur mis­vel að við­halda þessum lær­dómi upp­vaxt­ar­ár­anna. Þetta á við um okkur öll.

Tví­hyggja sem skaðar umræð­una

Þegar mann­eskja síðan brýtur á annarri mann­eskju með ein­hverjum hætti eða hagar sér utan sið­ferð­is- eða lag­ara­mma sam­fé­lags­ins þá verða alla­jafna ein­hverjar afleið­ingar af slíkri hegð­un. Við viljum líka kenna börn­unum okkar að gjörðir hafa afleið­ingar – en það er mik­il­vægur þáttur í að þroskast því ann­ars er lítil von um lær­dóm eða betr­un.

Auglýsing

Þess vegna er afar hvim­leitt þegar þeir sem verja fólk sem brotið hefur á öðrum eða gegn þessum sam­fé­lags­sátt­mála tala um það sem „svo gott“ fólk; það hrein­lega geti ekki hafa gert það sem það er sakað um vegna þess. Mýmörg dæmi eru um þessa orða­notkun en það nýjasta sem ég rakst á er í pistli eftir Bryn­dísi Schram þar sem hún ver eig­in­mann sinn, Jón Bald­vin Hanni­bals­son, gegn þeim ásök­unum sem komið hafa upp gegn hon­um.

„Mað­ur­inn minn er ekki vondur maður – hann er góður mað­ur. Þú þarft ekki annað en að horfa í augu hans, hlusta á hann tala og kynn­ast skoð­unum hans, til þess að skynja, að hér fer mað­ur, sem ber virð­ingu fyrir sam­ferða­fólki sínu, hvort sem um konu eða karl er að ræða. Ein­lægur jafn­að­ar­mað­ur, sem fer ekki í mann­grein­ar­á­lit, þykir vænt um fólk. Nú er það orð­inn glæp­ur.“

Gild­is­dómar sem þessir um fólk sem brýtur á öðrum eða er sakað um það hafa lítið með málið að gera því að allt fólk er bæði „gott“ og „vont“ – þó vissu­lega í mis­jöfnum hlut­föll­um. Að nota þessa gild­is­dóma sem vörn er tví­hyggja sem gerir ráð fyrir að veru­leik­inn sé tví­skiptur með afger­andi hætti. Það getur ekki gert neitt annað en skaðað umræð­una.

Hug­takið góður er skil­greint í orða­bók: „(Um jákvæðar eig­indir í skap­gerð, sið­ferði eða hjarta­lagi) mild­ur, ljúf­ur, til­lits­sam­ur.“ Allt gott og blessað enda gætu flestir á ein­hverjum tíma­punkti í líf­inu fallið undir þessa skil­grein­ingu. En ein­stak­lingur er ekki eitt­hvað eitt, eins og áður seg­ir. Við höfum hvert og eitt okkar eft­ir­sótta eig­in­leika og hæfi­leika sem hafa þró­ast með aldri í gegnum erfða­mengi, upp­eldi og reynslu. Að kalla ein­hver svo algóðan að hann hrein­lega geti ekki hagað sér með slæmum hætti er í besta falli kjána­legt og í versta falli drepur málum á dreif og er skað­legt.

Venju­legt fólk beitir ofbeldi

Allt þetta við­heldur jafn­framt því sem kallað hefur verið skrímsla­væð­ing manna sem beita ofbeldi og fælir fólk frá því að taka ábyrgð á gjörðum sínum – og þolendur að segja frá reynslu sinni.

Guð­rún Ebba Ólafs­dóttir og Kristín I. Páls­dóttir fjöll­uðu um hug­takið í aðsendri grein í Stund­inni í nóv­em­ber á síð­asta ári en þar kemur fram að orðið skrímsla­væð­ing merki yfir­leitt að menn sem beiti ofbeldi séu gerðir að ómennskum skrímsl­um. Þeir sem mæli hvað harð­ast gegn slíku tali segi að það komi í veg fyrir að þeir sem beita ofbeldi játi afbrot sín og leiti sér hjálp­ar.

Í grein­inni benda þær Guð­rún Ebba og Kristín á að sam­kvæmt rann­sóknum séu það venju­legir menn sem beiti ofbeldi – þetta geta verið bekkj­ar­fé­lag­ar, vin­ir, fjöl­skyldu­með­limir eða vinnu­fé­lag­ar.

Það er enn hægt að þykja vænt um mann­eskju sem brýtur á öðrum – vís­vit­andi eða ekki. En að taka ábyrgð­ina af henni vegna þess að við teljum hana „góða“ er engum til hags­bóta. Þvert á móti við­höldum við þá ofbeld­inu gagn­vart þol­and­anum eða þeim sem mann­eskjan braut á.

Gild­is­dómar um stjórn­mála­mann­inn koma verkum hans ekki við

Þessa gagn­rýni má líka yfir­færa yfir á fleiri svið, til að mynda þegar stjórn­mála­fólk er gagn­rýnt fyrir störf sín og hið per­sónu­lega er fært yfir á póli­tíska svið­ið.

Með sömu rök­semda­færslu skiptir ekki máli hvort vin­ir, fjöl­skylda eða sam­starfs­menn stjórn­mála­manns telji hann góðan – umhyggju­saman eða kær­leiks­rík­an. Gjörðir hans sitja eftir þrátt fyrir „góð­mennsk­una“ og þess vegna vera ein­hvers konar afleið­ing­ar.

Því allt eru þetta gild­is­dómar (góð­ur, umhyggju­samur og kær­leiks­rík­ur) og koma póli­tískum störfum þannig séð ekki við. Vissu­lega er kostur að vera sagður prýddur slíkum mann­kostum en stjórn­mála­menn eru kosnir af þjóð­inni til að vinna ákveðið verk – flestir með hug­mynda­fræði að baki. Þá eru það verkin sem tala og hvernig þeir í reynd koma fram við aðra.

Auð­veld­ara að stinga höfð­inu í sand­inn

Orð skipta máli og hvernig við beitum þeim. Ég er þannig ekki að mæl­ast gegn því að nota skil­grein­ingar eða hug­tök eins og „góð­ur“ eða „vond­ur“ – heldur ein­ungis minna á að fólk er alls konar og gerir góða og slæma hluti.

Ég skil af hverju það er freist­andi að horfa á heim­inn í gegnum tví­hyggju-­gler­aug­un. Auð­veld­ara er að lifa í svart­hvítri ver­öld með engum núönsum – þar sem fólk er annað hvort gott eða vont og þá þar af leið­andi geri annað hvort góða eða slæma hluti. Þá er auð­veld­ara að stinga höfð­inu í sand­inn og afneita órétt­læti og yfir­gangi. En það er ekki hið hug­rakka og rétta að gera.

Stærsta birt­ing­ar­mynd þessa hér á landi eru hund­ruð frá­sagna sem fram komu í #metoo-­bylt­ing­unni og reynd­ist það mörgum erfitt að horfast í augu við nákvæm­lega þetta. Að vinir og fjöl­skyldu­með­limir hefðu get­una til að haga sér með lág­kúru­legum hætti gagn­vart öðrum og að sætta sig við að þessi „góði dreng­ur“ væri þá ekki raun­veru­lega „góð­ur“. Hendum þessum gild­is­dómum út í hafs­auga þegar við ræðum um gjörðir sem fólk þarf að bera ábyrgð á.

Því við erum öll „góð“ og „vond“.

Við þurfum á þínu framlagi að halda

Þú getur tekið beinan þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Við sem vinnum á ritstjórn Kjarnans viljum hvetja þig til að vera með okkur í liði og leggja okkar góða fjölmiðli til mánaðarlegt framlag svo við getum haldið áfram að vinna fyrir lesendur, fyrir fólkið í landinu.

Kjarninn varð níu ára í sumar. Þegar hann hóf að taka við frjálsum framlögum þá varð slagorðið „Frjáls fjölmiðill fyrir andvirði kaffibolla“ til og lesendur voru hvattir til að leggja fram í það minnsta upphæð eins kaffibolla á mánuði.

Mikið vatn hefur runnið til sjávar á þeim níu árum sem Kjarninn hefur lifað. Í huga okkar á Kjarnanum hefur þörfin fyrir fjölmiðla sem veita raunverulegt aðhald og taka hlutverk sitt alvarlega aukist til muna.

Við trúum því að Kjarninn skipti máli fyrir samfélagið.

Við trúum því að sjálfstæð og vönduð blaðamennska skipti máli.

Ef þú trúir því sama þá endilega hugsaðu hvort Kjarninn er ekki allavega nokkurra kaffibolla virði á mánuði.

Vertu með okkur í liði. Þitt framlag skiptir máli.

Ritstjórn Kjarnans: Sunna Ósk Logadóttir, Þórður Snær Júlíusson, Erla María Markúsdóttir, Arnar Þór Ingólfsson, Eyrún Magnúsdóttir og Grétar Þór Sigurðsson.


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Hægt er að horfa á sjónvarp með ýmsum hætti.
Myndlyklum í útleigu fækkað um 25 þúsund á fimm árum
Þeim sem leigja myndlykla fyrir nokkur þúsund krónur á mánuði af fjarskiptafyrirtækjum til að horfa á sjónvarp hefur fækkað um tíu þúsund á einu ári. Fleiri og fleiri kjósa að horfa á sjónvarp í gegnum app.
Kjarninn 9. desember 2022
Hér sést annar mannanna vera leiddur inn í héraðsdóm eftir handtöku í september.
Búið að birta ákæru gegn tveimur mönnum fyrir að skipuleggja hryðjuverk
Í september voru tveir menn handteknir grunaðir um að hafa ætlað að fremja hryðjuverk á Íslandi. Þeir eru taldir hafa ætlað að ráðast að Alþingi og nafngreindum stjórnmálamönnum. Búið er að birta lögmönnum þeirra ákæru.
Kjarninn 9. desember 2022
Litla-Sandfell stendur um 95 metra upp úr Leitahrauni í Þrengslunum.
Náma í Litla-Sandfelli veldur „miklum neikvæðum umhverfisáhrifum“
Skipulagsstofnun telur Eden Mining vanmeta umhverfisáhrif námu í Litla-Sandfelli. Að fjarlægja fjall velti upp þeirri hugmynd „hvort verið sé að opna á þá framtíðarsýn að íslenskar jarðmyndanir verði í stórfelldum mæli fluttar út til sementsframleiðslu“.
Kjarninn 9. desember 2022
Katrín Jakobsdóttir, formaður Vinstri grænna og forsætisráðherra.
Fullyrt að stjórnvöld hafi breytt reglugerð til að aðstoða Pussy Riot eftir beiðni Ragnars
Mikil leynd hefur ríkt yfir því hverjir hafa fengið útgefin sérstök íslensk vegabréf á grundvelli reglugerðarbreytingar sem undirrituð var í vor. Nú er fullyrt að hennii hafi verið breytt eftir að Ragnar Kjartansson leitaði til Katrínar Jakobsdóttur.
Kjarninn 9. desember 2022
Guðbjörg Matthíasdóttir, er stærsti einstaki eigandi Þórsmerkur og Árvakurs ásamt börnum sínum. Hún settist í stjórn félaganna fyrir skemmstu.
Prentsmiðjan og skuldir Árvakurs við hana færðar úr útgáfufélagi Morgunblaðsins
Í lok september var ákveðið að færa prentsmiðjuna Landsprent út úr Árvakri og til móðurfélagsins Þórsmerkur. Með fylgdu skuldir Árvakurs við tengdan aðila, Landsprent, upp á 721 milljón króna. Hlutafé í móðurfélaginu var aukið um 400 milljónir króna.
Kjarninn 9. desember 2022
Aðgerðirnar sem lagðar eru til af ríkisstjórninni til þess að hafa auknar tekjur af umferð bera vott um úrræðaleysi og skammsýni, segja hagsmunasamtök bílgreinarinnar, sem telja notkunargjöld styðja betur við orkuskipti í samgöngum.
Hver ekinn kílómetri á rafbíl kosti sex krónur í stað annarra gjalda
Samtök verslunar og þjónustu og Bílgreinasambandið vilja sjá nýtt notkunargjald leggjast á akstur bíla sem ganga fyrir rafmagni eða vetni, í stað þess að vörugjöld og bifreiðagjöld á þessa bíla hækki eins og gengið er út frá í fjárlagafrumvarpinu.
Kjarninn 8. desember 2022
Bryndís Haraldsdóttir þingmaður Sjálfstæðisflokks er formaður allsherjar- og menntamálanefndar.
Leggja til að fjölskyldur sem ekki var hægt að senda úr landi fái dvalarleyfi
Útlendingafrumvarp dómsmálaráðherra er komið úr nefnd, nánast óbreytt. Stjórnarflokkarnir leggja til bráðabirgðabreytingu um að nokkur hópur fólks með börn, sem ekki var hægt að senda úr landi vegna veirufaraldursins, fái dvalarleyfi hérlendis.
Kjarninn 8. desember 2022
Ketill Sigurjónsson
Fallið vindmastur Orkuveitu Reykjavíkur
Kjarninn 8. desember 2022
Meira úr sama flokkiÁlit