Austurland 2021: Árið eftir skriðurnar

Sá atburður sem mest markaði árið 2021 á Austurlandi varð reyndar árið 2020, segir ritstjóri Austurfréttar. Eftirköst skriðufallanna á Seyðisfirði í desember það ár vörðu allt árið, munu vara næstu ár og finnast mun víðar en bara á Seyðisfirði.

Auglýsing

Byrjum á að fara aðeins aft­ur. Um miðjan dag þann 15. des­em­ber 2020 var lýst yfir óvissu­stigi. Mikið hafði rignt á Seyð­is­firði dag­ana á und­an, til við­bótar við mikla leys­ingu þar sem í byrjun mán­að­ar­ins hafði fallið mik­ill snjór. Seinni part þann dags féllu fyrstu skrið­urn­ar. Með öðrum orð­um: skrið­urnar byrj­uðu rétt eftir að óvissu­stigi var lýst yfir og engin hús voru rýmd fyrr en hlíðin var mætt. Þetta er mik­il­vægt, því síðar vökn­uðu spurn­ingar um hvort verk­lag hefði verið óskýrt um hver tæki ákvörðun um rým­ingu, blæ­brigða­munur er á ferl­inu við aur­skriður og snjó­flóð. Eftir á ríkti til­finn­ingin um að við­brögðin hefðu alltaf verið skrefi á eft­ir.

Áfram rigndi næstu tvo daga, þótt ekki kæmu fleiri stórar skrið­ur. Að morgni föstu­dags­ins 18. des­em­ber féll skriða sem hreif með sér mann­laus hús. Allan þann dag, í grenj­andi rign­ingu, voru verk­takar og fleiri að störfum við að hreinsa til í bænum og reyna að tryggja öryggi fólks. Laust fyrir klukkan þrjú heyrð­ust þrum­ur, nema þetta voru ekk­ert þrum­ur, heldur hlíðin að koma niður af ákafa og á svæði sem ekki var búist við. Strax í kjöl­farið var bær­inn rýmd­ur. Í miðju Covid-á­standi var öll­um, sem staddir voru á Seyð­is­firði, smalað í Herðu­breið, skrá­settir og beðnir að drífa sig strax upp í Hér­að.

Auglýsing

Næstu daga á eftir hættu að rigna og smám saman fengu Seyð­firð­ingar að fara aftur heim. Flestir náðu því fyrir jól, en alls ekki all­ir. Rým­ingu af síð­ustu hús­unum var ekki aflétt fyrr en í febr­úar á þessu ári. Það er að segja af þeim sem enn má búa í.

Tog­streita um trygg­ingar

Strax eftir skrið­urnar var farið að vinna í trygg­inga­mál­um. Strax í byrjun árs breytti sveit­ar­fé­lagið skipu­lagi þannig að end­ur­upp­bygg­ing væri ekki heimil á skriðu­svæð­inu. Þar með var tryggt að eig­endur þeirra húsa sem eyðilögð­ust fengu greiddar bætur frá Nátt­úru­ham­fara­trygg­ingu út frá bruna­bóta­mati, sem á Seyð­is­firði er umtals­vert hærra en fast­eigna­mat­ið.

Á sama tíma var unnið í nýju hættu­mati fyrir stað­inn. Bráða­birgða­út­reikn­ingar sýndu að ákveðin hús tald­ist ekki vera hægt, eða svara kostn­aði, að verja. Íbúum var þannig bannað að flytja aftur í þau. Þeir fá húsin bætt úr Ofan­flóða­sjóði, í gegnum sveit­ar­fé­lag­ið, á grund­velli mats sem meðal ann­ars byggir á fast­eigna­verði í bæn­um. Sem fyrr segir er það oft­ast lægra en bruna­bóta­matið. Það þýðir að þeim sem bannað er að búa í húsum sínum fá lægri bætur en þeir sem misstu þau algjör­lega.

Síðan er það fólkið sem má búa í húsum sínum en eru stór­skemmd, svo að segja fok­held eftir skrið­urn­ar. Það hefur ekki hátt heldur hvíslar þegar segir frá stappi sínum við að fá trygg­ingar sem dugi fyrir end­ur­bót­unum sem það þurfi að fara í.

Loks er það atvinnu­hús­næð­ið. Nýleg úttekt sýnir að ríf­lega 75% flat­ar­máls atvinnu­hús­næðis á Seyð­is­firði er á hættu­svæði C, mestri hættu. Hætta getur þurfti starf­semi, jafn­vel dögum sam­an, vegna yfir­vof­andi hættu. Trygg­inga­fé­lög bæta ekki slíkar stöðv­an­ir. En stærra mál er að engar bætur virð­ast vera að fá til að verja atvinnu­hús­næði eða byggja upp utan hættu­svæð­is, þótt greitt sé af því í Ofan­flóða­sjóðs eins og öðrum fast­eign­um. Hve lengi þola stór atvinnu­rekst­ur­inn slíka rekstr­ar­ó­vissu?

Varnir og hreinsun

Hreins­un­ar­starfið á Seyð­is­firði hófst strax milli jóla og nýárs 2020. Það gekk furðu­vel, þann sjö­unda jan­úar var búið að moka í gegnum skrið­una. Það blasti við mikil eyði­legg­ing á skriðu­svæð­inu, brak út um allt, bygg­ingar í hengl­um. Hreins­unin gekk samt furðu hratt, í mars var svæðið orðið til­tölu­lega snyrti­legt, í apríl byrjað að sá gras­fræj­um, snemma í júní eig­in­legri hreinsun lokið og stráin farin að koma upp. Í lok mán­að­ar­ins var skriðan orðin til­tölu­lega græn. Þá var merki­legt að sjá hversu mjög svæðið hafði skipt um svip.

Sam­hliða hreins­un­inni voru reistar bráða­birgða­varn­ir. Efni úr skrið­unni var mokað upp í garða til að verja byggð­ina næst Búð­ará og við Nauta­klauf. Á reglu­legum íbúa­fundum var farið yfir gang mála við hreinsun og mögu­legar varn­ir. Þegar aftur þurfti að grípa til rým­ingar í októ­ber varð ljóst, að minnsta kosti út frá tölvu­lík­ön­un­um, að þær varnir sem komnar voru teld­ust til­tölu­lega traust­ar.

En það er langt frá því að byggðin sé enn fylli­lega var­in. Eftir er að leysa málin ofan Botna­hlíð­ar, þar sem byggðin er hvað þétt­ust. Ráð­herr­ar, sem komu austur vik­urnar eftir ham­far­irn­ar, hétu því að styðja við nauð­syn­lega upp­bygg­ingu. Íbúar treysta því að ekki verði bið á efnd­um.

Lof­orð og efndir

Þeir hafa nefni­lega ástæðu til að efast. Í byrjun febr­úar var skrifað undir samn­inga um bygg­ingu sex íbúða á vegum rík­is­ins til að bregð­ast við skorti á íbúða­hús­næði í kjöl­far ham­far­anna. Fyrstu fyr­ir­heit voru að þær gætu verið til­búnar í byrjun sum­ars. Nú, ári síð­ar, hefur ekki einu sinni verið sótt um bygg­ing­ar­leyfi. Ábyrgð­ar­að­ilar benda flestir hver á annan og ljóst er að orsak­irnar eru sam­verk­andi. Kannski hefði þó verið betra að lofa minni en vinna hrað­ar.

Hverjar eru helstu orsak­irn­ar? Í fyrsta lagi þegar óvissa er um hættu á stóru land­svæði verður minna eftir til að byggja á. Á Seyð­is­firði þurfti þess vegna að taka upp skipu­lag og finna örugg svæði. Úr varð að fót­bolta­vell­inum var fórn­að. Von­ast var til að hægt væri að veita skipu­lags­ferl­inu flýti­með­ferð, en það reynd­ist ekki hægt. Síðan þurfti að ganga frá lóð­un­um. Sveit­ar­fé­lagið hefur sagt að ekki hafi staðið á því, utan seink­unar á skipu­lag­inu, sem í stóra sam­heng­inu var óveru­leg.

Fram­kvæmda­að­il­arnir hafa lent í vand­ræð­um. Verð­hækk­anir á bygg­inga­efni, vegna skorts og flutn­inga­vand­ræða í Covid-far­aldr­in­um, hafa gert það að verkum að end­ur­skoða þurfti áætl­an­ir. Þá hefur fram­kvæmda­gleði á Aust­ur­landi þýtt að ekki er hlaupið að því að fá smiði í verk á svæð­inu.

Þess utan er umræð­an, sem stöðugt hefur verið í gangi, um hvernig húsa­myndin og til­heyr­andi menn­ing­ar­saga, sem glat­að­ist í ham­för­unum verði byggð upp aft­ur.

Ný hætta

Við Íslend­ingar höfum eftir árið 1995 brugð­ist skipu­lega við snjó­flóða­hættu. Við þekkjum hana orðið nokkuð vel. Atburð­irnir á Seyð­is­firði sýna að við eigum margt eftir ólært hvað varðar skriðu­föll. Þegar hefur verið bent á veik­leika og mis­ræmi í lög­gjöf­inni, fyrir báðar ham­fara­gerð­ir, varð­andi bætur á hús­næði.

En við, eins og aðr­ir, erum að læra um hvað olli ham­för­un­um. Í byrjun mán­aðar birti Time Mag­azine grein um rann­sókn kanadískra og banda­rískra vís­inda­manna sem bendir til þess að snjó­koma við norð­ur­skautið muni á næstu ára­tugum umbreyt­ast í rign­ingu. Línu­ritið sem fylgir er slá­andi, því það sýnir svo miklar sveiflur í aukn­ingu rign­ingar á haustin, á kostnað snjóa. Þótt í umfjöllun Time sé miðað við Græn­land, lýsir hún því sem gerð­ist á Seyð­is­firði. Fyrir ein­hverjum árum hefði moksnjóað þar, jafn­vel mynd­ast snjó­flóða­hætt, en í des­em­ber 2020 gerði ham­fara rign­ingu. Það var eig­in­lega ekki fyrr en eftir á sem ljóst varð hversu mikil hún var. Úrkoman í bæn­um, þar sem veð­ur­stöðin er, var nefni­lega minni en í fjall­inu.

En þessi rann­sókn segir okkur að við þurfum að auka vöktun og rann­sóknir á skriðu­hættu hér­lend­is. Tryggja þarf fjár­magn og fólk með þekk­ingu í þær rann­sókn­ir. Það vill nefni­lega oft gleym­ast að sama kvöld og skrið­urnar féllu á Seyð­is­firði var gripið til umfangs­mik­illar rým­ingar á Eski­firði. Athug­un­ar­menn lýstu því síðar að þeir hefðu hrein­lega horft á sprung­urnar í veg­inum upp í Odds­skarð stækka.

Lofts­lags­breyt­ingar þýða að við þurfum að bregð­ast við vá, sem við höfum áður lítið þekkt til, á svæðum sem við höfum ekki reiknað með þeim áður. Hluti hætt­unnar á Seyð­is­firði liggur í þiðnun sífrera lengst uppi í Strand­ar­t­indi, sem gnæfir yfir athafna­svæði Síld­ar­vinnsl­unn­ar. Áhyggjur eru af þiðnun sífrera víða á norð­ur­slóðum en stað­reyndin virð­ist að við vitum voða­lega lítið um sífrera­svæði hér­lend­is.

Ári eftir ham­far­irnar standa Seyð­firð­ingar merki­lega keik­ir. Þar hefur fast­eigna­verð verið á upp­leið og fjöl­skyldu­fólk flutti í bæinn í sum­ar. Rekst­ur, sem stöðv­að­ist í kjöl­far ham­far­anna, er kom­inn aftur af stað. Margir munu samt berj­ast lengi við eft­ir­köstin, fjár­hags­leg sem and­leg. Þótt fyrstu áhrif atburð­anna hafi verið stað­bundin standa samt eftir ærin verk­efni sem við þurfum að takast á við sem þjóð. Mestu skiptir þó að eng­inn meidd­ist alvar­lega, þótt krafta­verk sé að allir hafi sloppið lif­andi. Fjöldi fólks á ótrú­legar sögur sem áfram þarf að skrá­setja og varð­veita.

Annað að austan

Hlý­ind­in:

Sum­ar­ið, einkum júlí­mán­uð­ur, var eins heitt og nokkur man. Ferða­tak­mark­anir erlendis út af far­aldr­inum þýddu líka að Íslend­ingar flykkt­ust aust­ur. Þetta varð reyndar kómískt á köfl­um, tjald­svæðin voru svo smekk­full og stækkuð þar sem kostur var. Gestir þorðu ekki að hreyfa sig af fleti sínu, því þeir vissu að þeir ættu ekk­ert auð­velt með að kom­ast að ann­ars stað­ar. Margir gest­anna hafa síðan haft orð á hvað það hafi verið gaman að koma aust­ur, hvað það hafi verið margt að skoða og gera, þeirra stutti frí­tími hafi alls ekki verið nægur og vilji koma aft­ur. Von­andi verður sum­arið 2021 sum­arið sem kynnti Aust­ur­land, lands­hluta sem oft er svo fjar­læg­ur, fyrir Íslend­ing­um.

En þetta var reyndar ekki ein­tóm sæla. Umferðin á Fagra­dals­braut­inni var orðin á við Miklu­braut­ina og hlý­indin ollu því að vatns­ból þorn­uðu upp.

Loðn­an:

Eftir tveggja ára loðnu­leysi veidd­ist loðna á ný í byrjun árs. Stóri vinn­ing­ur­inn kom svo í haust þegar til­kynnt var um stærsta loðnu­kvóta í ára­tug. Ærið verk verður að veiða hann og selja því vinnslan hefur breyst frá síð­ustu stór­ver­tíð. Efna­hagur Íslend­inga byggir enn veru­lega á fisk­veiðum og þegar þær ganga vel skilar það sínu í þjóð­ar­bú­ið. Vegna loðnu­kvót­ans, sem að lang­mestu er landað á Aust­fjörð­um, er vænst auk­ins hag­vaxtar á næsta ári. Við þreyt­umst aldrei á að minna á hvað við leggjum til þjóð­ar­bús­ins – um leið og við spyrjum hvað við fáum til baka.

Orku­upp­bygg­ing:

Um mitt sumar var skrifað undir vilja­yf­ir­lýs­ingu milli Fjarða­byggð­ar, Copen­hagen Invest­ment Partners og Lands­virkj­unar um upp­bygg­ingu græns orku­garðs á Reyð­ar­firði. Orku­garð­ur­inn byggir á að fram­leiða raf­elds­neyti, vetni, með að greina vatn í frum­efni sýn með raf­magni. Fleiri stór fyr­ir­tæki hafa síðan bæst í hóp­inn, enda ýmsir mögu­leikar á hlið­ar­fram­leiðslu.

Orku­garð­ur­inn er afurð þró­unar í orku­skiptum sem virð­ist vera kom­inn á meiri ferð en við mörg gerum okkur grein fyr­ir. Það er ekki bara umhverf­is­vænt, heldur hag­kvæmt, fyrir flutn­inga­fyr­ir­tæki að skipta úr jarð­efna­elds­neyti yfir í vetni, sem virð­ist ætla að verða orku­gjafi þunga­flutn­inga, til dæmis frakt­skipa.

En sam­hliða þessu steðjar líka að okkur nauð­syn­leg umræða sem verður að enda með ákvörðun um orku­öflun og flutn­ing. Þurfum við að virkja meira á ákveðnum svæð­um? Hvernig komum við orkunni þangað sem hún er not­uð? Hvernig tryggjum við að nóg sé til staðar þegar á þarf að halda til að orku­skiptin séu raun­hæf? Sú stað­reynd að fiski­mjöls­verk­smiðj­urnar þurfi að keyra á olíu á nýhaf­inni loðnu­ver­tíð er sorg­leg.

Síðan má minna á að breskt-­banda­rískt fyr­ir­tæki kynnti í nóv­em­ber fyr­ir­ætl­anir sínar um risa­vax­inn vind­myllu­garð úti fyrir Aust­fjörð­um. Þá orku á að selja beint um sæstreng til Bret­lands. Engar reglur eru hins vegar enn hér­lendis um orku­öflun á hafi úti. Hvað finnst okkur um þetta? Hvað ætlum við að gera í mál­un­um?

Höf­undur er rit­stjóri Aust­ur­glugg­ans og Aust­ur­frétt­ar.

Við þurfum á þínu framlagi að halda

Þú getur tekið beinan þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Við sem vinnum á ritstjórn Kjarnans viljum hvetja þig til að vera með okkur í liði og leggja okkar góða fjölmiðli til mánaðarlegt framlag svo við getum haldið áfram að vinna fyrir lesendur, fyrir fólkið í landinu.

Kjarninn varð níu ára í sumar. Þegar hann hóf að taka við frjálsum framlögum þá varð slagorðið „Frjáls fjölmiðill fyrir andvirði kaffibolla“ til og lesendur voru hvattir til að leggja fram í það minnsta upphæð eins kaffibolla á mánuði.

Mikið vatn hefur runnið til sjávar á þeim níu árum sem Kjarninn hefur lifað. Í huga okkar á Kjarnanum hefur þörfin fyrir fjölmiðla sem veita raunverulegt aðhald og taka hlutverk sitt alvarlega aukist til muna.

Við trúum því að Kjarninn skipti máli fyrir samfélagið.

Við trúum því að sjálfstæð og vönduð blaðamennska skipti máli.

Ef þú trúir því sama þá endilega hugsaðu hvort Kjarninn er ekki allavega nokkurra kaffibolla virði á mánuði.

Vertu með okkur í liði. Þitt framlag skiptir máli.

Ritstjórn Kjarnans: Sunna Ósk Logadóttir, Þórður Snær Júlíusson, Erla María Markúsdóttir, Arnar Þór Ingólfsson, Eyrún Magnúsdóttir og Grétar Þór Sigurðsson.


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Sonur mannsins með leppinn: „Svona flúði ég vígasamtök föður míns“
Dakota Adams, sonur leiðtoga vígasamtakanna the Oath Keepers, ólst upp við að heimsendir væri í nánd og að öruggast væri að klæðast herklæðum og eiga sem flestar byssur. Dakota tókst að frelsa móður sína og yngri systkini frá heimilisföðurnum.
Kjarninn 5. desember 2022
Pétur Krogh Ólafsson hefur verið ráðinn í nýtt starf hjá Veitum.
Aðstoðarmaður borgarstjóra ráðinn, án auglýsingar, í nýja yfirmannsstöðu hjá Veitum
Pétur Krogh Ólafsson hefur verið ráðinn í nýtt starf þróunar- og viðskiptastjóra hjá Veitum, dótturfélagi Orkuveitu Reykjavíkur. Starfið var ekki auglýst, samkvæmt svari sem Kjarninn fékk frá Orkuveitunni.
Kjarninn 5. desember 2022
María Heimisdóttir.
María hættir – Vill ekki taka ábyrgð á vanfjármagnaðri stofnun
María Heimisdóttir hefur sagt upp störfum sem forstjóri Sjúkratrygginga Íslands. Hún segist ekki vilja taka ábyrgð á vanfjármagnaðri stofnun.
Kjarninn 5. desember 2022
Samtal við samfélagið – English
Samtal við samfélagið – English
Samtal við samfélagið – Migration and Integration in the Era of Climate Change
Kjarninn 5. desember 2022
Samtal við samfélagið
Samtal við samfélagið
Samtal við samfélagið – Fólksflutningar og samþætting á tímum loftslagsbreytinga
Kjarninn 5. desember 2022
Helga Árnadóttir hannar og myndskreytir Lestar Flóðhesta
Lestrar Flóðhestar eru fjölskylduverkefni
Lestrar Flóðhestar eru ný spil fyrir börn sem eru að taka sín fyrstu skref í lestri. „Okkur fannst vanta eitthvað fjörugt og skemmtilegt í lestrarúrvalið fyrir byrjendur,“ segir Helga Árnadóttir sem hannar og myndskreytir spilin.
Kjarninn 5. desember 2022
Guðmundur Björgvin Helgason ríkisendurskoðandi á fundi stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar.
„Þetta er bara eins og að fara með rangt barn heim af róló“
Guðmundur Björgvin Helgason ríkisendurskoðandi skaut föstum skotum að forsvarsmönnum Bankasýslunnar á fundi stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar og sakaði Lárus Blöndal um að hafa talað gegn betri vitund er hann sjálfur kom fyrir nefndina.
Kjarninn 5. desember 2022
Þórður Snær Júlíusson
Er Tene nýju flatskjáirnir eða eru kerfin og þeir sem stjórna þeim kannski vandamálið?
Kjarninn 5. desember 2022
Meira úr sama flokkiÁlit