Fjórða stoðin

Daði Már Kristófersson varaformaður Viðreisnar var beðinn um að gera upp árið 2021 og gerir það með því að skrifa um fjórðu stoðina undir íslenskt atvinnulíf, sem getur verið erfitt að sjá út úr opinberum hagtölum.

Auglýsing

Árið 2013 tók ég þátt í bráð­skemmti­legu verk­efni um mögu­legar úrbætur á íslensku sam­fé­lagi. Verk­efnið var unnið fyrir sam­ráðs­vet­vang um aukna hag­sæld. Afurð­ina má sjá hér. Til­lög­urnar snéru að öllum geirum sam­fé­lags­ins. Að öðrum ólöst­uðum fund­ust mér til­lögur hóps­ins hvað varðar nýsköpun áhuga­verðast­ar. Þar var fjallað um hvernig íslenskt sam­fé­lag gæti stutt við nýsköpun og skapað nýja stoð fyrir efna­hags­líf­ið. Stoð sem skap­aði vel launuð störf fyrir Íslend­inga fram­tíð­ar­innar og sem byggði á útflutn­ingi á inn­lendu hug­viti. Sumar af til­lög­unum komst til fram­kvæmda, aðrar ekki eins og geng­ur.

Nú nýverið var ég að und­ir­búa mig fyrir við­tal við erlendan blaða­mann. Ég leit því á tölur um þróun útflutn­ings. Þarna trón­uðu turn­arnir þrír, sjáv­ar­út­veg­ur, áliðn­aður og ferða­þjón­usta, eins og búast mátti við. Yfir­lit um þróun útflutn­ings má sjá á mynd 1.

Mynd 1. Valdir liðir útflutnings vöru og þjónustu 2013-2021 (Heimild: Hagstofa Íslands).

Athygl­is­vert er að skoða lið­inn „ann­að“, lið sem ekki ratar í frétt­ir. Þessi sak­lausi liður „ann­að“ er nefni­lega, í fyrsta skipti, stærsta útflutn­ings­at­vinnu­grein Íslands á und­an­gengnum árs­fjórð­ung­um. Hvað er þetta ann­að?

Fram­setn­ing hagtalna byggir á sögu­legum ákvörð­un­um. Þannig heldur Hag­stofa Íslands afar nákvæmar skýrslur um útflutn­ing á sjáv­ar­fangi, frá blaut­verk­uðum salt­fiski til salt­aðra hrogna (alls rúm­lega 300 lið­ir). Sund­ur­liðun ann­arra nýlegri atvinnu­greina er ekki eins ýtar­leg, en þó til stað­ar. Svo ég sett­ist niður og fór að rýna.

Íslend­ingar hafa flutt út alls­konar aðra hluti en fisk, ál og upp­lif­anir fyrir ferða­menn. Til er annar iðn­aður en áliðn­að­ur. Fluttar eru út land­bún­að­ar­af­urðir og möl, sæl­gæti og brota­járn. Þessir liðir eru þó aðeins brot af liðnum ann­að, og ekki það sem hefur verið að lyfta honum upp í efsta sæti. Fisk­eldi hefur lagt til aukn­ing­ar­innar en hluti þess í heild­ar­vext­inum er þó ekki nema um 25% frá árinu 2013 til 2020.

Stærslu vaxt­ar­lið­irnir eru nefni­lega á sviði útflutn­ings á sér­fræði­þjón­ustu, tækni, hug­viti og hug­verk­um. Sam­an­lagt hafa þessir liðir vaxið um 78% frá 2013 til 2020 meðan t.d. sjáv­ar­út­veg­ur, áliðn­aður og ferða­þjón­usta (sem þó er ekki alveg að marka vegna COVID) hafa allir dreg­ist sam­an. Fjórða stoðin er mætt á svæð­ið. Hún hefur vaxið á und­an­förnum árum um að með­al­tali 9% á ári. Mestur hefur vöxt­ur­inn verið und­an­farin þrjú ár.

Fjórða stoðin er afar eft­ir­sókn­ar­verð fyrir sam­fé­lag­ið. Hún eykur við stöð­ug­leika fábreyttra útflutn­ings­at­vinnu­vega. Í henni eru alls­konar fyr­ir­tæki í alls­konar starf­semi sem selja alls­konar vöru og þjón­ustu. Fjórða stoðin er því lík­legri til að leiða til stöð­ug­leika en t.d. ferða­þjón­usta. Hún skapar fjöl­breytt vel launuð störf fyrir alls­konar sér­fræð­inga og hæfi­leika­fólk. Hún hvetur til enn frek­ari nýsköp­unar og vaxtar með því að dýpka vinnu­markað og skapa hvata sem draga hingað hæfi­leika. Að þessum vexti þarf að hlúa.

Þessi geiri á þó við ákveð­inn vanda að etja. Hann er minna sýni­legur en eins­leitar atvinnu­grein­ar. Hags­munir og þarfir þeirra sem innan hans vinna eru mis­jafn­ir. Þess vegna er enn mik­il­væg­ara að stjórn­mála­menn taki frum­kvæði í að styðja þessa þró­un. Ýmis­legt hefur verið gert. Aukið hefur verið við fram­lög í sjóði sem styrkja nýsköp­un. Íslenskir háskólar standa sterkt. Og ekki skortir heldur á hugmyda­auðgina.

Auglýsing

Vanda­málið er að kom­ast frá hug­mynd að þátt­töku á alþjóða­mark­aði. Það skref er gríð­ar­stórt og kostn­að­ar­samt og því fylgir að jafn­aði mikil áhætta. Áhætt­una má minnka með því að stjórn­völd leggi áherslu á stöðug rekstr­ar­skil­yrði. Svo þarf fjár­magn. Opin­berir sjóðir eru ágætir í að styðja við þróun hug­myndar að vöru. Allt ann­ars konar og meira fjár­magn þarf til að kom­ast frá vöru að veltu, skala upp umfang þannig að það eigi mögu­leika á alþjóða­mark­aði. Þar þarf áhættu­fjár­magn. Það hefur hingað til verið tak­markað á Íslandi.

Nú er ekki eins og það skorti fjár­magn hér á landi. Íslenskir líf­eyr­is­sjóðir eru orðnir mjög stórir og öfl­ug­ir. Þeir eru hins vegar illa í stakk búnir til að taka þátt í áhættu­fjár­fest­ing­un­um. Til þess þarf sér­hæfða aðila. Leita þarf leiða til þess að gera líf­eyr­is­sjóð­unum kleift að taka þátt í fjár­mögnun nýsköp­un­ar­fyr­ir­tækja. Reynsla af slíkum fjár­fest­ing­um, bæði hér á landi og erlend­is, er að þær skili mik­illi ávöxt­un, sé áhætt­unni vel stýrt og henni dreift nægi­lega, þ.e. fjár­fest í nægi­lega mörgum verk­efnum og með nægi­legu aðhaldi. Hér er því til mik­ils að vinna fyrir sjóð­ina, bæði hvað varðar ávöxtun eigna en einnig stuðn­ing við hag­sæld og stöð­ug­leika. Lausn á þessu er því verð­ugt verk­efni.

„Þetta reddast“ mætti kalla þjóð­ar­mottó Íslend­inga. Það lýsir æðru­leysi sem kemur af búsetu í harð­býlu landi. Bank­arnir hrynja og ferða­þjón­ustan redd­ar. Í núver­andi kreppu hefur „ann­að“ komið til bjarg­ar. Styðja þarf þennan geira þannig að hlutur hans geti vaxið enn frek­ar. Mik­il­vægt er að stjórn­völd leggi áherslu á stöðug rekstr­ar­skil­yrði og að leitað verði leiða til að þessi fyr­ir­tæki hafi aðgang að áhættu­fjár­magni. Þannig virkjum við kraft­inn sem býr í þessum geira og auð­veldum honum að vaxa enn frek­ar.

Kannski hag­stofan fari núna að sund­ur­liða „ann­að“.

Höf­undur er vara­for­maður Við­reisnar og pró­fessor í hag­fræði við Háskóla Íslands.

Við þurfum á þínu framlagi að halda

Þú getur tekið beinan þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Við sem vinnum á ritstjórn Kjarnans viljum hvetja þig til að vera með okkur í liði og leggja okkar góða fjölmiðli til mánaðarlegt framlag svo við getum haldið áfram að vinna fyrir lesendur, fyrir fólkið í landinu.

Kjarninn varð níu ára í sumar. Þegar hann hóf að taka við frjálsum framlögum þá varð slagorðið „Frjáls fjölmiðill fyrir andvirði kaffibolla“ til og lesendur voru hvattir til að leggja fram í það minnsta upphæð eins kaffibolla á mánuði.

Mikið vatn hefur runnið til sjávar á þeim níu árum sem Kjarninn hefur lifað. Í huga okkar á Kjarnanum hefur þörfin fyrir fjölmiðla sem veita raunverulegt aðhald og taka hlutverk sitt alvarlega aukist til muna.

Við trúum því að Kjarninn skipti máli fyrir samfélagið.

Við trúum því að sjálfstæð og vönduð blaðamennska skipti máli.

Ef þú trúir því sama þá endilega hugsaðu hvort Kjarninn er ekki allavega nokkurra kaffibolla virði á mánuði.

Vertu með okkur í liði. Þitt framlag skiptir máli.

Ritstjórn Kjarnans: Sunna Ósk Logadóttir, Þórður Snær Júlíusson, Erla María Markúsdóttir, Arnar Þór Ingólfsson, Eyrún Magnúsdóttir og Grétar Þór Sigurðsson.


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Helstu eigendur Samherja Holding eru Kristján Vilhelmsson og Þorsteinn Már Baldvinsson, forstjóri Samherja.
Samherjasamstæðan átti eigið fé upp á tæpa 160 milljarða króna um síðustu áramót
Endurskoðendur Samherja Holding gera ekki lengur fyrirvara við ársreikningi félagsins vegna óvissu um „mála­rekstur vegna fjár­hags­legra uppgjöra sem tengj­ast rekstr­inum í Namib­íu.“ Félagið hagnaðist um 7,9 milljarða króna í fyrra.
Kjarninn 30. nóvember 2022
Ari Trausti Guðmundsson
Flugaska eða gjóska?
Kjarninn 30. nóvember 2022
Vilhjálmur Birgisson er formaður Starfsgreinasambands Íslands.
Samningar við Starfsgreinasambandið langt komnir – Reynt að fá VR um borð
Verið er að reyna að klára gerð kjarasamninga við Starfsgreinasambandið um 20 til 40 þúsund króna launahækkanir, auknar starfsþrepagreiðslur og flýtingu á útgreiðslu hagvaxtarauka. Samningar eiga að gilda út janúar 2024.
Kjarninn 30. nóvember 2022
Bjarni Bjarnason er forstjóri Orkuveitu Reykjavíkur.
Vindorkuver um land allt yrðu mesta umhverfisslys Íslandssögunnar
Forstjóri Orkuveitunnar segir að ef þúsund vindmyllur yrðu reistar um landið líkt og vindorkufyrirtæki áforma „ættum við engu umhverfisslysi til að jafna úr Íslandssögunni. Hér væri reyndar ekki um slys að ræða því myllurnar yrðu reistar af ásetningi.“
Kjarninn 30. nóvember 2022
Halla Hrund Logadóttir orkumálastjóri.
„Matseðill möguleika“ ef stjórnvöld „vilja raunverulega setja orkuskipti í forgang“
Langtímaorkusamningar um annað en orkuskipti geta tafið þau fram yfir sett loftlagsmarkmið Íslands, segir orkumálastjóri. „Þótt stjórnvöld séu með markmið þá eru það orkufyrirtækin sem í raun og veru ákveða í hvað orkan fer.“
Kjarninn 30. nóvember 2022
Katrín Jakobsdóttir, formaður Vinstri grænna og forsætisráðherra, á fundi stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar í morgun.
„Það var mjög óheppilegt að náinn ættingi hafi verið í þessum kaupendahópi“
Forsætisráðherra segir að ekki hafi verið ákveðið hvenær Bankasýsla ríkisins verði lögð niður og hvaða fyrirkomulag taki við þegar selja á hlut í ríkisbanka. Hún hafði ekki séð það fyrir að faðir Bjarna Benediktssonar yrði á meðal kaupenda í ríkisbanka.
Kjarninn 30. nóvember 2022
Á meðal eigna Bríetar er þetta fjölbýlishús á Selfossi.
Leigufélagið Bríet gefur 30 prósent afslátt af leigu í desember
Félag í opinberri eigu sem á um 250 leiguíbúðir um allt land og er ekki rekið með hagnaðarsjónarmið að leiðarljósi ætlar að lækka leigu allra leigutaka frá og með næstu áramótum.
Kjarninn 30. nóvember 2022
Lárus Welding þegar hann var stýrði Glitni.
Lárus Welding, fyrrverandi forstjóri Glitnis, gefur út bókina „Uppgjör bankamanns“
Fyrrverandi forstjóri Glitnis gefur í lok viku út bók þar sem hann gerir upp rúmlega áratuga langa baráttu sína við réttarkerfið á Íslandi. Hann var ákærður í fjórum málum og sakfelldur í tveimur þeirra.
Kjarninn 30. nóvember 2022
Meira úr sama flokkiÁlit