Blátt flauel eldist vel: súrrealíska veislan þrjátíu ára

Kvikmyndahús út um allan heim hafa sýnt kvikmyndina Blue Velvet í tilefni þrjátíu ára afmælis hennar á árinu. Kjarninn rifjaði upp hvað gerði hana svona sérstaka og af hverju fólk muni eftir henni enn í dag.

Veggspjaldið fyrir þrjátíu ára afmælisútgáfu Blue Velvet.
Veggspjaldið fyrir þrjátíu ára afmælisútgáfu Blue Velvet.
Auglýsing

Kvik­mynda­gerð getur oft verið list­form og upp­lifunin að vera áhorf­andi á það til að hreyfa við fólki og opna augu þess fyrir öðrum hliðum veru­leik­ans. Blue Vel­vet er ein þess­ara mynda sem kemur á óvart og kallar á að áhorf­and­inn vinni sjálfur úr reynsl­unni og túlki sjálf­ur. Hann er ekki mat­aður á hefð­bund­inn hátt, heldur þarf að hann að vinna úr því sem fyrir augu ber á eigin veg­um. 

Blue Vel­vet varð strax mjög umdeild þegar hún kom út og fékk hún ekki góða dóma til að byrja með. Sumir gagn­rýndu mynd­ina og töldu hana spila á lægstu hvatir manns­ins, hvatir kyn­lífs og ofbeld­is. En þegar á leið og fólk fór að átta sig betur á mynd­inni fóru að heyr­ast aðrar raddir sem lofsungu hana og talað var um hana sem meist­ara­stykki. Hún er í dag til að mynda númer átta á lista Amer­ican Film Institute yfir bestu kvik­myndir kenndar við ráð­gát­u. 

En hvað sem fólki finnst um þessa sér­stöku kvik­mynd þá verður ekki deilt um vin­sældir hennar og sjá má á þessu þrjá­tíu ára afmæli að enn er til fólk sem sæk­ist eftir þeirri reynslu sem áhorf hennar er. Ryt­minn og and­rúms­loftið sem leik­stjór­inn, David Lynch, skapar í Blue Vel­vet er ein­stakt og ein­kenn­andi fyrir öll hans síð­ari verk. 

Auglýsing

Hug­myndin að mynd­inni kemur frá lag­inu Blue Vel­vet með Bobby Vinton frá árinu 1963. Lynch sagði að við það að hlusta á lagið hefði hann fengið fjöl­mörg brot hug­mynda sem að lokum púsl­uð­ust saman í eina heild. Ferlið tók langan tíma og gerði hann fjögur upp­köst að hand­riti áður en kvik­myndin fór í fram­leiðslu.





Eyra úti á víða­vangi

Sögu­sviðið er lít­ill bær í Banda­ríkj­unum sem ber nafnið Lum­berton. Jef­frey Beaumont snýr aftur heim til að sinna veikum föður sínum eftir heila­blóð­fall. Dag einn finnur Jef­frey eyra á afskekktri göngu­leið og fer með það til lög­regl­unn­ar. Þá upp­hefst atburða­rás þar sem hann kynn­ist dóttur lög­reglu­for­ingj­ans, Sandy Willi­ams, og byrja þau að rann­saka upp á eigin spýtur þetta und­ar­lega mál. 

Rann­sóknin leiðir þau í væg­ast sagt furðu­lega atburða­rás þar sem Jef­frey brýst inn í íbúð konu að nafni Dorothy Val­lens sem þau telja tengj­ast mál­inu. Hann kemst að því að eig­in­manni hennar og syni hafi verið rænt og að hún sé nú kyn­lífs­fangi ill­menn­is­ins Franks Booth, sem svo eft­ir­minni­lega er leik­inn af Dennis Hopp­er. Þó má segja að sögu­þráð­ur­inn sjálfur skipti ekki höf­uð­máli heldur stemn­ing­in, mynda­takan og ekki síst tón­listin sem er sköpuð fyrir áhorf­and­ann. Myndin endar síðan á ein­hvers konar upp­gjöri milli Jef­freys og Franks. 

Ein einkennismynd Blue Velvet.

Mis­jafnir dómar

Eins og fyrr segir fékk kvik­myndin ekki góða dóma til að byrja með. Hún var sér­stak­lega gagn­rýnd fyrir eitt atriðið þar sem karakt­er­inn Dorothy Val­les birt­ist nakin og blóðug úti á götu. Ekki þótti það sæma leikkon­unni Isa­bellu Rossell­ini en greini hún sjálf frá því í við­tali að hún hafi kennt sjálfri sér um hvernig fyrstu dómar voru.

En þrátt fyrir harða dóma vest­an­hafs þá virð­ast íslenskir gagn­rýnendur hafa tekið kvik­mynd­inni mun bet­ur. Fjallað var um mynd­ina hér á landi en hún kom ekki til sýn­ingar fyrr en árið 1987 og í umfjöllun um mynd­ina í DV í febr­úar sama ár segir að hand­rit og leik­stjórn gefi mynd­inni sér­stakan blæ sem stundum virð­ist út úr fasa við raun­veru­leik­ann. Þar er farið fögrum orðum um leik­stjór­ann og þessa nýju teg­und af kvik­mynda­gerð.

Í umfjöll­un­inni er tölu­vert gert úr því að Isa­bella Rossell­ini sé dóttir Ingrid Berg­man, kvik­mynda­leikkonu, en myndin opn­aði ýmsar dyr tæki­færa fyrir leikkon­una eftir frammi­stöð­una í Blue Vel­vet. Þetta var ein­ungis þriðja kvik­myndin sem hún lék í og í við­tölum hefur hún sagt frá þeirri van­mátt­ar­kennd sem hún fann fyrir vegna reynslu­leys­is. Hún sagð­ist einnig hafa lært mikið af leik­stjór­an­um, enda átti hún eftir að leika í fjölda kvik­mynda og þátta eftir þetta.



Isabella Rossellini, Kyle MacLachlan, Laura Dern og Dennis Hopper. Myndir: EPA



Byrj­endur verða að stjörnum

Kyle MacLachlan, sem leikur Jef­frey Beaumont, öðl­að­ist frægð fyrir hlut­verkin í kvik­myndum Dav­ids Lynch, Dune og Blue Vel­vet. Ekki má heldur gleyma einu minni­stæð­asta hlut­verki hans sem Dale Cooper í Twin Peaks en fyrir þann leik vann hann til Golden Globe verð­launa árið 1991. Hann hefur einnig leikið í þáttum á borð við Sex and the City, Desperate Hou­sewi­ves og How I Met Your Mother. 

Isa­bella Rossell­ini er hvað þekkt­ust fyrir að vera dóttir leikkon­unnar Ingrid Berg­man og leik­stjór­ans Roberto Rossell­ini. Hún starf­aði sem fyr­ir­sæta og leik­kona en hún vakti fyrst athygli fyrir að leika hlut­verk Dorothy Val­lens í þrátt­nefndri Blue Vel­vet. Hún hefur leikið í mörgum kvik­myndum og þátta­röðum síðan þá, gefið út bækur og gerst aðgerð­ar­sinn­i. 

Dennis Hopper og Isabella Rossellini í Blue Velvet.

Fræg­asti leik­ar­inn í Blue Vel­vet á þessum tíma var Dennis nokkur Hopp­er. Hann vakti fyrst athygli fyrir hlut­verk sitt í Easy Rider árið 1969 og fylgdi hann henni eftir með eft­ir­minni­legu hlut­verki sínu í Apocalypse Now. Frammi­staða hans sem vit­firr­ing­ur­inn Frank Booth í Blue Vel­vet fór ekki fram hjá þeim sem á horfðu og var honum veitt ýmis verð­laun fyrir hana. Hopper sagð­ist hafa verið þakk­látur Lynch fyrir tæki­færið, þar sem hann var nýkom­inn úr með­ferð á þessum tíma og búinn að brenna margar brýr í kvik­mynda­iðn­að­in­um. Blue Vel­vet kom honum aftur á kortið og átti hann eftir að leika í fjöl­mörgum myndum eftir það. Hann lést árið 2010 úr krabba­meini aðeins 74 ára að aldri.

Síð­ast en ekki síst er vert að fjalla aðeins um Lauru Dern en hún túlk­aði Sandy Willi­ams í Blue Vel­vet. Hún hefur leikið í ógrynni kvik­mynda og þátta síð­an, til að mynda Wild at Heart, Jurassic Park, I am Sam og núna síð­ast vakti hún sér­staka athygli fyrir hlut­verk sitt í þátta­röð­inni Enlightened frá árinum 2011-2013. Hún var einnig til­nefnd til Ósk­arsverð­launa fyrir leik sinn í kvik­mynd­inni Rambling Rose. Skemmti­legt er að greina frá því að Dern og Lynch munu enn og aftur leiða saman hesta sína því hún fer með eitt hlut­verkið í þriðju þátta­röð Twin Peaks sem mun koma út á næsta ári. 

Öðru­vísi leik­stjóri

David LynchEkki er hægt að fjalla um Blue Vel­vet án þess að gefa gaum að leik­stjór­anum sjálf­um, David Lynch. Hann fædd­ist í bænum Mis­soula í Mont­ana-­fylki í Banda­ríkj­unum árið 1946. Hann lærði mynd­list sem ungur maður en snéri sér fljót­lega að kvik­mynda­gerð. Hann byrj­aði að fram­leiða stutt­myndir en öðl­að­ist frægð þegar hann leik­stýrði kvik­mynd­inni Elephant Man árið 1980 með Ant­ony Hop­k­ins og John Hurt. 

Ætla má að hann sé einna frægastur á Íslandi fyrir költ-þátta­röð sína, Twin Peaks, sem sýnd var á RÚV á fyrri hluta 10. ára­tugar síð­ustu aldar við miklar vin­sæld­ir, ekki síst fyrir þær sakir að Öxar við ána hljómar svo eft­ir­minni­lega í einum þætt­in­um. Hann hélt áfram að skrifa og leik­stýra súr­r­eal­ískum kvik­myndum á 9. og 10. ára­tugnum á borð við Lost Hig­hway og Mul­hol­land Dri­ve. Hann hefur þrisvar sinnum verið til­nefndur til Ósk­arsverð­launa fyrir leik­stjórn og unnið til verð­launa um allan heim. 

Lynch er þekktur fyrir áhuga sinn á and­legum mál­efnum en hann kom til Íslands árið 2009 til að halda fyr­ir­lestur um inn­hverfa íhugun en hann taldi að slík hug­leiðsla myndi meðal ann­ars hjálpa Íslend­ingum eftir efna­hags­hrunið árið áður.

Mikil eft­ir­vænt­ing ríkir fyrir nýjasta verk­efni Lynch. Til stendur að þriðja þátta­röð Twin Peaks líti dags­ins ljós á næsta ári. Orðrómur hefur verið um gerð nýrra þátta um þó nokkurn tíma en nú er það stað­fest að hún muni koma út. Margir leik­arar snúa aftur í þess­ari þriðju þátta­röð. Sem dæmi má nefna Kyle MacLachlan sem lék lög­reglu­mann­inn Dale Cooper og Sher­ilyn Fenn sem túlk­aði Audrey Horne dóttur hót­el­eig­and­ans. Margir nýir munu bæt­ast í leik­ara­hóp­inn, til að mynda Laura Dern og Ashley Judd.

Hér fyrir neðan er áhuga­verð heim­ilda­mynd um gerð Blue Vel­vet frá árinu 2002, þar sem not­ast er við gömul við­töl við Lynch, auk þess sem tekin eru við­töl við leik­ar­ana og aðra sem komu að gerð mynd­ar­inn­ar.







Styrkir þú Kjarnann?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og býður almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Ef þú ert nú þegar styrkjandi leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Þorsteinn Vilhjálmsson
Sprautur, siður og réttur
Kjarninn 26. febrúar 2021
Símon Sigvaldason
Dómsmálaráðherra gerir tillögu um að skipa Símon Sigvaldason í Landsrétt
Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir vill að Símon Sigvaldason verði skipaður í eina lausa stöðu við Landsrétt. Það þýðir að Jón Finnbjörnsson, sem er í leyfi og sótti um endurskipun, fær hana ekki.
Kjarninn 26. febrúar 2021
Magnús Ragnarsson framkvæmdastjóri hjá Símanum.
Býst við að Viaplay hækki verðið þegar íþróttapakkinn stækkar
Magnús Ragnarsson framkvæmdastjóri hjá Símanum býst við því að Viaplay hækki verðið á áskriftum sínum þegar íþróttapakkinn þeirra stækkar. „Annað væri bara skaðleg undirverðlagning,“ sagði Magnús í nýjum þætti af Tæknivarpinu.
Kjarninn 26. febrúar 2021
Sambærilegum smáhýsum hefur þegar verið komið upp í Gufunesi.
Smáhýsi fyrir heimilislausa í Laugardalnum þokast nær
Áform um smáhýsi fyrir heimilislausa á borgarlandi milli Suðurlandsbrautar og Fjölskyldu- og húsdýragarðsins hafa verið samþykkt í skipulags- og samgönguráði. Íþróttafélög, fasteignafélagið Reitir og fleiri lögðust gegn þessari staðsetningu smáhýsanna.
Kjarninn 26. febrúar 2021
Einkaneysla Íslendinga dróst lítið saman, þrátt fyrir samkomutakmarkanir
Minni samdráttur í fyrra en áður var áætlað
Landsframleiðsla dróst saman um 6,6 prósent í fyrra samkvæmt nýútgefnum þjóðhagsreikningum Hagstofu. Þetta er nokkuð minni samdráttur en Seðlabankinn og Íslandsbankinn höfðu áætlað.
Kjarninn 26. febrúar 2021
Katrín Jakobsdóttir, formaður Vinstri grænna og forsætisráðherra.
Einn hefur skráð sig sem hagsmunavörð
Þrátt fyrir að lög sem kveða á um skráningu hagsmunavarða hafi tekið gildi í byrjun árs hefur einungis einn skráð sig hjá hinu opinbera. Vinna við sérstakt vefsvæði, þar sem upplýsingar um skráða hagsmunaverði verða aðgengilegar, er á lokastigi.
Kjarninn 26. febrúar 2021
Tæknivarpið
Tæknivarpið
Tæknivarpið – Maggi Ragg um framtíð sjónvarps á Íslandi
Kjarninn 26. febrúar 2021
Ursula von der Leyen, framkvæmdastjóri Evrópusambandsins.
Samræmd bólusetningavottorð innan ESB gætu litið dagsins ljós eftir þrjá mánuði
Framkvæmdastjóri Evrópusambandsins sagði eftir fund leiðtoga þess í gær að það myndi taka „að minnsta kosti“ þrjá mánuði að þróa tæknilega útfærslu samræmdra bólusetningavottorða.
Kjarninn 26. febrúar 2021
Meira eftir höfundinnBára Huld Beck
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar
None