Fjórflokkurinn formenn myndrit

Er fjórflokkurinn hruninn?

Tveir þriðju hlutar kjósenda ætla að kjósa einhvern fulltrúa fjórflokksins í kosningum eftir eina viku. Fjórflokkurinn hefur að jafnaði fengið 87% í Alþingiskosningum síðan 1963.

Í sögu­legu sam­hengi hafa það einkum verið fjórir flokkar sem deilt hafa völdum hér á landi. Þessir flokk­ar, sem oft­ast eru einu nafni kall­aðir „fjór­flokk­ur­inn“ eru jafn­framt grunn­ur­inn af því sem hefur ein­kennt íslenska flokka­skipan frá stofnun lýð­veld­is­ins.

Sjálf­stæð­is­flokk­ur­inn hefur jafnan verið stærstur og yfir­leitt átt auð­velt með að taka Fram­sókn­ar­flokk­inn með sér í stjórn­ar­sam­starf. Ef kosn­inga­úr­slitin hafa hins vegar þótt Fram­sókn­ar­flokknum í vil hefur for­mað­ur­inn oft­ast hringt í kollega sinn í Val­höll. Ef mál­efna­á­grein­ingur kom upp milli þess­ara flokka varð oft stjórn­ar­kreppa.

Hinir flokk­arnir í fjór­flokknum eru tveir vinstri­flokk­ar. Saga þeirra er mun flókn­ari en saga Sjálf­stæð­is­flokks­ins og Fram­sókn­ar­flokks­ins og hafa þeir gengið undir ýmsum nöfn­um. Síðan um alda­mótin hafa þessir flokkar heitið Sam­fylk­ingin og Vinstri hreyf­ingin - grænt fram­boð. Í öllum kosn­ingum og skoð­ana­könn­unum á síð­ari hluta 20. aldar og á fyrsta ára­tug þeirrar 21. hefur fjór­flokk­ur­inn vegið þyngst og átt hið póli­tíska svið út af fyrir sig, nema þegar fimmti auka­leik­ar­inn hefur troðið sér inn í sen­urnar og jafn­vel valdið nokkrum usla áður en áhorf­endur púa hann niður af svið­inu.

Auglýsing

Á árunum sem liðin eru frá banka­hruni hafa æ fleiri fram­boð rutt sér inn á sviðið til þess að verða þessi fimmti leik­ari. Mörgum flokkum hefur mistekist að halda í stuðning sinn eftir kosningar og fallið af sviði stjórnmálanna. Önnur framboð hafa þá rutt sér fram á sviðið og gert sig gildandi.

Fyrir kosningarnar í ár eru fimm „viðbótarframboð“ við hinn hefðbundna fjórflokk. Eftir stærðaröð í kosningaspánni eru það Píratar, Miðflokkurinn, Viðreisn, Flokkur fólksins og Björt framtíð. Önnur framboð sem ekki eru tiltekin í kosningaspánni eru Alþýðufylkingin og Dögun.

Fjórflokkurinn ekki eins vinsæll

Á undanförnum áratugum hefur stuðningur við fjórflokkinn, þe. einn af þessum fjórum framboðum, minnkað nokkuð. Í Alþingiskosningum 1963 fékk fjórflokkurinn nærri því öll atkvæðin. Í Alþingiskosningum það sem eftir lifði öldinni fengu Sjálfstæðisflokkurinn og Framsóknarflokkurinn yfirleitt meira en helming atkvæða.

Fjórflokkurinn í kosningum
Myndritið sýnir hlutdeild fjórflokksins í kosningum frá 1963 og innbyrðis skiptingu atkvæða milli flokkanna. Síðasti gagnapunkturinn eru niðurstöður kosningaspárinnar 18. október 2017.
Alþýðuflokkurinnn Framsóknarflokkurinn Sjálfstæðisflokkurinn
Alþýðubandalagið Samfylkingin Vinstri græn

Sam­tals voru flokk­arnir með tæp­lega 70 pró­sent atkvæða í kosn­ing­unum 1963. Árið 1999 var það hlut­fall tæp­lega 60 pró­sent. Ára­tug síðar hlutu þessir flokkar ein­ungis 38,5 pró­sent atkvæða sam­an­lagt en fengu svo aftur meiri­hluta fjórum árum síð­ar. Sig­mundur Davíð Gunn­laugs­son og Bjarni Bene­dikts­son hringd­ust þess vegna á eins og svo oft áður.

Í kosningaspá Kjarnans og Baldurs Héðinssonar sem gerð hefur verið í aðdraganda Alþingiskosninganna 28. október í ár, kemur í ljós að stuðningur við fjórflokkinn svokallaða virðist hafa vaxið á milli ára. Í kosningunum í fyrra fengu flokkarnir fjórir 62,1 prósent atkvæða. Í kosningaspánni ár hafa flokkarnir haft samanlagt á bilinu 64 til 69 prósent stuðning.

Hvert hefur restin farið?

Rannsóknir hafa sýnt að á undanförnum árum hefur flokkshollusta á Íslandi minnkað. Það þýðir að færri samsama sig við einhvern einn stjórnmálaflokk en gerðu áður. Fylgi stjórnmálaflokka er þess vegna kvikara en það var áður, reiðubúið til þess að styðja aðra flokka en þessa hefðbundnu.

Niðurstöður kosningaspár 18. október 2017
Kosningaspáin var gerð 18. október 2017. Sjá nánari niðurstöður í kosningamiðstöð Kjarnans.

Um leið dreifist fylgið á fleiri stjórnmálaöfl. Nú eru fimm stjórnmálaflokkar til viðbótar við fjórflokkinn sem bjóða fram til Alþingis sem fá meira en tvö prósent stuðning í kosningaspánni. Fjögur viðbótarframboð fengu meira en fimm prósent stuðning í kosningaspánni 18. október.

Hrun flokkakerfisins

Flokka­kerfið – sem við höfum hingað til kallað fjór­flokk­inn – virð­ist vera á und­an­haldi. Á fáeinum árum hafa vin­sældir rót­grónu stjórn­mála­flokk­anna fallið. Stuðningur við þessa flokka hefur aldrei verið minni en í kosningunum 2016. Núna ári síðar er fylgi við Sjálf­stæð­is­flokk­inn í lægstu lægðum, Fram­sókn­ar­flokk­ur­inn er klofinn, Vinstri flokkarnir mælast með samtals 37 prósent stuðning. Dreifing stuðningsins hefur sjaldan verið jafn jöfn.

Sam­an­burður á nið­ur­stöðum kosn­inga við kosn­inga­spána 18. október 2017 renna stoðum undir þá tilgátu að hið hefðbundna flokkakerfi sé að líða undir lok. Árið 1963 fengu flokk­arnir sem þá skip­uðu fjór­flokk­inn sam­tals 99,8 pró­sent atkvæða. Árið 1987, þegar einn vin­sæl­asti fimmti leik­ar­inn, Borg­ara­flokk­ur­inn, steig fram á sviðið hlaut fjór­flokk­ur­inn 74,6 pró­sent atkvæða. Í kosn­ing­unum árið 2009, fáeinum mán­uðum eftir banka­hrun­ið, hlaut fjór­flokk­ur­inn 90 pró­sent atkvæða. Sam­kvæmt kosn­inga­spánni í dag mun fjór­flokk­ur­inn hins vegar ein­ungis fá 66,2 pró­sent atkvæða.

Nýir flokkar hafa átt erfitt með að fóta sig í íslensku flokkalandslagi í lengri tíma en kannski tvö kjörtímabil. Áhugavert er að líta á Pírata út frá þessu. Pírataflokkurinn var fyrst kjörinn á þing í kosningunum 2013. Flokkurinn fékk þá 5,1 prósent atkvæða og þrjá þingmenn. Í kosningunum í fyrra fengu Píratar svo 14,5 prósent atkvæða og 10 þingmenn kjörna.

Píratar fengu góða kosningu til Alþingis í fyrra. Fulltrúar flokksins brugðust skemmtilega við þegar fyrstu tölur bárust laugardagskvöldið 29. október 2016.
Mynd: Birgir Þór

Í kosningaspánni eru Píratar nú með stuðning um og yfir 10 prósent kjósenda. Þetta verða þriðju þingkosningarnar sem Píratar gefa kost á sér. Öll kjörtímabilin sem flokkurinn hefur setið hafa verið skert, svo það er erfitt að meta hvort „fimmtaflokksáhrifin“ eigi eftir að ná tökum á flokknum. Þangað til styður dæmið um Pírata þá kenningu að fjórflokkakerfið sé á undanhaldi.

Áhrifin virðast hins vegar hafa heltekið Bjarta framtíð sem hefur mælst með mjög lítinn stuðning undanfarið. Björt framtíð var stofnuð árið 2012 og bauð fram í fyrsta sinn til Alþingis árið 2013, eins og Píratar. Björt framtíð fékk þá 8,6 prósent atkvæða og sex þingmenn. Í næstu kosningum árið 2016 fékk flokkurinn færri atkvæði, 7,2 prósent þeirra féllu til Bjartar framtíðar, og fyrir vikið fékk Björt framtíð aðeins fjóra þingmenn. Nú lítur allt út fyrir að flokkurinn nái engum á þing.

Þessi umfjöllun er byggð á umfjöllun um fjórflokkinn sem gerð var í aðdraganda Alþingiskosninganna í fyrra.

Kanntu vel við Kjarnann?

Frjáls framlög lesenda eru mikilvægur þáttur í rekstri Kjarnans. Þau gera okkur kleift að halda áfram að taka þátt í umræðunni á vitrænan hátt og greina kjarnann frá hisminu fyrir lesendur. 

Kjarninn er fjölmiðill sem leggur sig fram við að upplýsa og skýra út það sem á sér stað í samfélaginu með áherslu á gæði og dýpt. 

Okkar tryggð er aðeins við lesendur. Við erum skuldbundin ykkur og værum þakklát ef þið vilduð vera með í að gera Kjarnann enn sterkari. 

Ef þú kannt vel við það efni sem þú lest á Kjarnanum viljum við hvetja þig til að styrkja okkur. Þinn styrkur er okkar styrkur.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Meira eftir höfundinnBirgir Þór Harðarson
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar