Afmælisbarn dagsins: Karl Marx

Í dag eru liðin 200 ár frá fæðingu Karl Marx. Hver er arfleifð eins umdeildasta heimspekings síðari ára?

Auglýsing
Karl Marx.
Karl Marx.

Fáir fræði­menn hafa verið jafn­á­hrifa­miklir á Vest­ur­löndum og Karl Marx. Hversu við­eig­andi eru kenn­ingar hans í dag, einni og hálfri öld eftir að þær litu fyrst dags­ins ljós?

„Eitr­uð“ gjöf

Í smá­borg­inni Tri­er í Suð­ur­-Þýska­landi var blásið til mik­illa hátíð­ar­halda í dag. Ástæða þeirra er 200 ára afmæli heim­spek­ings­ins Karl Marx, fræg­asta íbúa borg­ar­inn­ar, sem fædd­ist þar þann 5. maí árið 1818. Í til­efni dags­ins hefur borgin einnig fengið að gjöf 5,5 metra háa brons­styttu af fræði­mann­inum frá kín­verskum stjórn­völdum sem virð­ing­ar­vott við fram­lög Marx til komm­ún­íska hug­mynda­fræði alþýðu­lýð­veld­is­ins. 

Brons­styttan nýja og jafn­vel hátíð­ar­höldin sjálf eru ekki óum­deild, en mörg sam­tök hafa harð­lega gagn­rýnt hvers kyns dýrkun á hug­mynda­fræði sem ein­ræð­is­ríki hafa byggt til­veru sína á. Ulrich Deli­us, for­maður mann­rétt­inda­sam­tak­anna GfBV, kall­aði stytt­una „eitr­aða,“ bæði vegna þess hver lægi að baki henni og vegna hug­mynda­fræð­innar sem hún stæði fyr­ir. 

Auglýsing

Algjör­lega rétt?

Tri­er er ekki eini stað­ur­inn þar sem fæð­ing­u Marx var fagn­að, en fjölda­margir við­burðir voru einnig skipu­lagð­ir, t.d. á Englandi og í Argent­ínu. Þar að auki var  tvegga aldar afmæli heim­spek­ings­ins þýska fagnað ræki­lega í Kína í gær, en þar sagði for­seti lands­ins, X­i J­in­p­ing, komm­ún­ista­flokk­inn halda sér við hug­mynda­fræð­i Marx þar sem hún væri „al­gjör­lega rétt.“ 

En hvaða kenn­ingar eru þetta og hversu réttar telj­ast þær í dag? Hefur þessi hug­mynda­fræði fyrst og fremst leitt til stofn­unar ein­ræð­is­ríkja líkt og Kína eða má einnig sjá áhrif hennar í  menn­ingu og stjórn­kerfi frjálsra lýð­ræð­is­ríkja í Evr­ópu? Umræddar spurn­ingar hafa verið bit­bein fræð­i-og ­stjórn­mála­manna síð­ustu ára­tug­ina, en þær virð­ast enn vera jafn­við­eig­andi í dag og þær voru fyrir hund­rað árum síð­an.

Marx­ismi

Meg­in­inn­tak hug­mynda­fræð­i Marx, eða Marx­is­ma, liggur í gagn­rýni á hinu kap­ít­al­íska stjórn­kerfi þar sem hægt sé að græða pen­inga með því eina skil­yrði að maður eigi pen­inga. Eina leiðin sem fjár­magns­eig­endur ná að græða sé með arðráni frá laun­þeg­um, sem sjá um að skapa öll verð­mæti í sam­fé­lag­inu. Þannig safn­ast pen­ingar og fjár­magn á æ færri hend­ur, á meðan verka­fólki er haldið í skefjum með launum sem ráð­ast á sam­keppn­is­mark­að­i. 

Stikla úr nýrri mynd um æskuár Marx.

Þessar kenn­ingar lagð­i Marx fram um miðja 19. öld á Englandi, þar sem iðn­bylt­ingin var í hámarki og stór­eigna­menn grædd­u á tá og fingri á meðan meiri­hluti verka­manna bjuggu við ömur­legar aðstæð­ur. Reyndar spáð­i Marx því að slíkt kerfi væri ósjálf­bært og að hrun kap­ít­al­ism­ans væri yfir­vof­andi. Sam­fé­lags­breyt­ing gegn ráð­andi valda­stéttum væri óhjá­kvæmi­leg og sam­kvæmt honum gæti slíkt aðeins gerst með bylt­ing­u. 

Afleið­ingar Marx­isma

Í nafni þess­arar kenn­ingar hafa fjöl­margar bylt­ingar átt sér stað á síð­ustu 150 árum, með mis­jöfnum afleið­ing­um. Þekktastar eru þær sem háðar voru undir merkjum komm­ún­ista, en margar þeirra end­uðu illa, til að mynda upp­reisnir Bol­sé­víka í Rúss­landi árið 1917 og komm­ún­ista í Kína árið 1949. Báðar upp­reisn­irnar leiddu til ára­tuga ógn­ar­stjórnar og kost­uðu millj­ónir manns­lífa. 

Hvers vegna er þá Marx­isma enn fagnað ef afleið­ingar upp­reisna sem háðar voru í hans nafni eru svona hörmu­leg­ar? Svarið við því virð­ist ekki liggja í ein­ræð­is­stjórn­unum sjálf­um, heldur í þeim straum­hvörfum sem Marx olli á sviði heim­spek­inn­ar, félags­fræð­innar og hag­fræð­inn­ar. 

Sam­kvæmt sagn­fræð­ingn­um Ja­ne Hump­hries og rit­höf­und­inum Ric­hard Seymor liggja höf­uð­fram­lög Marx í grein­ingum hans á því hvernig kap­ít­al­ismi mótar þjóð­fé­lagið allt og hvers vegna átök væru nauð­syn­leg til þess að breyta valda­kerf­um. Sömu­leiðis segir Ottó Más­son, heim­spek­ing­ur, ógn­ar­stjórnir Sov­ét­ríkj­anna og Kína ganga þvert á það sem Marx hafði í hyggju. 

Í nýlegri skoð­ana­grein í New York Ti­mes er tekið í sama streng: Marx­ismi hefur hjálpað til við að útskýra kerf­is­bundna kúgun sem fund­ist hefur víða í sam­fé­lagi manna. Þannig eru nýlegar bylt­ing­ar, líkt og #MeToo og Black Li­ves Matt­er, sprottnar upp úr sama hug­mynda­fræði­lega brunni og bylt­ingar komm­ún­ista fyrr á 20. öld en ná jafn­framt að knýja fram jákvæðar sam­fé­lags­breyt­ing­ar.

Áhrif Karl Marx ­gætir því víða um allan heim, tveimur öldum eftir fæð­ingu hans. Þótt spá hans um yfir­vof­andi hrun kap­ít­al­ism­ans hafi ekki gengið upp hafa aðrir hlutar kenn­ingar hans náð að koma sér fyrir í nútíma­sam­fé­lagi. Hvort hug­mynda­fræði hans telst „al­gjör­lega rétt“ er hins vegar umdeild­ari spurn­ing. 

Skiptir Kjarninn þig máli?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Við erum til staðar fyrir lesendur og fjöllum um það sem skiptir máli.

Ef Kjarninn skiptir þig máli þá máttu endilega vera með okkur í liði.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Ingrid Kuhlman
Að hlakka til einhvers er næstum jafn gott og að upplifa það
Kjarninn 25. júní 2022
Niðurhal Íslendinga stóreykst milli ára
Íslendingar notuðu 25 prósent meira gagnamagn á farsímaneti í fyrra en árið áður og 21 prósent meira gagnamagn í gegnum fastanet. Tæplega 76 prósent notenda á fastaneti eru nú með ljósleiðaratengingu, en þeir voru þriðjungur 2016.
Kjarninn 25. júní 2022
Af kosningavöku Framsóknarflokksins í fyrrahaust.
Framsókn hirti kjósendur í stórum stíl frá hinum stjórnarflokkunum og Miðflokki
Fylgisaukning Framsóknar í síðustu kosningum var tekin frá samstarfsflokkunum í ríkisstjórn og klofningsflokki. Átta hverjum tíu kjósendum Sjálfstæðisflokks voru úr kjarnafylginu. Framboð Sósíalista hafði neikvæð áhrif á fylgi Vinstri græna og Pírata.
Kjarninn 25. júní 2022
Hraðtíska nær nýjum hæðum með tilkomu tískurisans Shein
Kínverska fatafyrirtækið Shein hefur vaxið gríðarlega á undanförnum árum og er í dag eitt stærsta tískuvörufyrirtæki í heimi. Umhverfissinnar benda á að fötin séu úr svo litlum gæðum að oft séu þau aðeins notuð í eitt skipti áður en þau enda í ruslinu.
Kjarninn 25. júní 2022
Auður Önnu Magnúsdóttir
Af hverju nýta Íslendingar raforkuna sína svo illa?
Kjarninn 25. júní 2022
Sjö molar um seðlabankavexti úti í heimi
Verðbólga veldur því að vaxtalækkanir faraldursins eru að ganga til baka, víðar en hér á Íslandi. Kjarninn tók saman nokkra fróðleiksmola um þróun mála í ríkjum bæði nær og fjær.
Kjarninn 25. júní 2022
Flokkur Sigurðar Inga Jóhannssonar andar ofan í hálsmál flokks Bjarna Benediktssonar samkvæmt síðustu könnunum.
Framsókn mælist næstum jafn stór og Sjálfstæðisflokkurinn
Stjórnarflokkarnir hafa tapað umtalsverðu fylgi á kjörtímabilinu. Sjálfstæðisflokkurinn nær mun verr til fólks undir fertugu en annarra á meðan að Framsókn nýtur mikilla vinsælda þar. Vinstri græn mælast með þriðjungi minna fylgi en í síðustu kosningum.
Kjarninn 24. júní 2022
Samkeppniseftirlitið ekki haft aðkomu að rannsókn á dótturfélagi Eimskips í Danmörku
Dönsk samkeppnisyfirvöld staðfesta að húsleit hafi farið fram hjá dótturfélagi Eimskips í Danmörku en vilja að öðru leyti ekki tjá sig um rannsókn málsins. Ekki hefur verið óskað eftir aðstoð Samkeppniseftirlitsins hér á landi við rannsóknina.
Kjarninn 24. júní 2022
Meira eftir höfundinnJónas Atli Gunnarsson
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar