Afmælisbarn dagsins: Karl Marx

Í dag eru liðin 200 ár frá fæðingu Karl Marx. Hver er arfleifð eins umdeildasta heimspekings síðari ára?

Auglýsing
Karl Marx.
Karl Marx.

Fáir fræði­menn hafa verið jafn­á­hrifa­miklir á Vest­ur­löndum og Karl Marx. Hversu við­eig­andi eru kenn­ingar hans í dag, einni og hálfri öld eftir að þær litu fyrst dags­ins ljós?

„Eitr­uð“ gjöf

Í smá­borg­inni Tri­er í Suð­ur­-Þýska­landi var blásið til mik­illa hátíð­ar­halda í dag. Ástæða þeirra er 200 ára afmæli heim­spek­ings­ins Karl Marx, fræg­asta íbúa borg­ar­inn­ar, sem fædd­ist þar þann 5. maí árið 1818. Í til­efni dags­ins hefur borgin einnig fengið að gjöf 5,5 metra háa brons­styttu af fræði­mann­inum frá kín­verskum stjórn­völdum sem virð­ing­ar­vott við fram­lög Marx til komm­ún­íska hug­mynda­fræði alþýðu­lýð­veld­is­ins. 

Brons­styttan nýja og jafn­vel hátíð­ar­höldin sjálf eru ekki óum­deild, en mörg sam­tök hafa harð­lega gagn­rýnt hvers kyns dýrkun á hug­mynda­fræði sem ein­ræð­is­ríki hafa byggt til­veru sína á. Ulrich Deli­us, for­maður mann­rétt­inda­sam­tak­anna GfBV, kall­aði stytt­una „eitr­aða,“ bæði vegna þess hver lægi að baki henni og vegna hug­mynda­fræð­innar sem hún stæði fyr­ir. 

Auglýsing

Algjör­lega rétt?

Tri­er er ekki eini stað­ur­inn þar sem fæð­ing­u Marx var fagn­að, en fjölda­margir við­burðir voru einnig skipu­lagð­ir, t.d. á Englandi og í Argent­ínu. Þar að auki var  tvegga aldar afmæli heim­spek­ings­ins þýska fagnað ræki­lega í Kína í gær, en þar sagði for­seti lands­ins, X­i J­in­p­ing, komm­ún­ista­flokk­inn halda sér við hug­mynda­fræð­i Marx þar sem hún væri „al­gjör­lega rétt.“ 

En hvaða kenn­ingar eru þetta og hversu réttar telj­ast þær í dag? Hefur þessi hug­mynda­fræði fyrst og fremst leitt til stofn­unar ein­ræð­is­ríkja líkt og Kína eða má einnig sjá áhrif hennar í  menn­ingu og stjórn­kerfi frjálsra lýð­ræð­is­ríkja í Evr­ópu? Umræddar spurn­ingar hafa verið bit­bein fræð­i-og ­stjórn­mála­manna síð­ustu ára­tug­ina, en þær virð­ast enn vera jafn­við­eig­andi í dag og þær voru fyrir hund­rað árum síð­an.

Marx­ismi

Meg­in­inn­tak hug­mynda­fræð­i Marx, eða Marx­is­ma, liggur í gagn­rýni á hinu kap­ít­al­íska stjórn­kerfi þar sem hægt sé að græða pen­inga með því eina skil­yrði að maður eigi pen­inga. Eina leiðin sem fjár­magns­eig­endur ná að græða sé með arðráni frá laun­þeg­um, sem sjá um að skapa öll verð­mæti í sam­fé­lag­inu. Þannig safn­ast pen­ingar og fjár­magn á æ færri hend­ur, á meðan verka­fólki er haldið í skefjum með launum sem ráð­ast á sam­keppn­is­mark­að­i. 

Stikla úr nýrri mynd um æskuár Marx.

Þessar kenn­ingar lagð­i Marx fram um miðja 19. öld á Englandi, þar sem iðn­bylt­ingin var í hámarki og stór­eigna­menn grædd­u á tá og fingri á meðan meiri­hluti verka­manna bjuggu við ömur­legar aðstæð­ur. Reyndar spáð­i Marx því að slíkt kerfi væri ósjálf­bært og að hrun kap­ít­al­ism­ans væri yfir­vof­andi. Sam­fé­lags­breyt­ing gegn ráð­andi valda­stéttum væri óhjá­kvæmi­leg og sam­kvæmt honum gæti slíkt aðeins gerst með bylt­ing­u. 

Afleið­ingar Marx­isma

Í nafni þess­arar kenn­ingar hafa fjöl­margar bylt­ingar átt sér stað á síð­ustu 150 árum, með mis­jöfnum afleið­ing­um. Þekktastar eru þær sem háðar voru undir merkjum komm­ún­ista, en margar þeirra end­uðu illa, til að mynda upp­reisnir Bol­sé­víka í Rúss­landi árið 1917 og komm­ún­ista í Kína árið 1949. Báðar upp­reisn­irnar leiddu til ára­tuga ógn­ar­stjórnar og kost­uðu millj­ónir manns­lífa. 

Hvers vegna er þá Marx­isma enn fagnað ef afleið­ingar upp­reisna sem háðar voru í hans nafni eru svona hörmu­leg­ar? Svarið við því virð­ist ekki liggja í ein­ræð­is­stjórn­unum sjálf­um, heldur í þeim straum­hvörfum sem Marx olli á sviði heim­spek­inn­ar, félags­fræð­innar og hag­fræð­inn­ar. 

Sam­kvæmt sagn­fræð­ingn­um Ja­ne Hump­hries og rit­höf­und­inum Ric­hard Seymor liggja höf­uð­fram­lög Marx í grein­ingum hans á því hvernig kap­ít­al­ismi mótar þjóð­fé­lagið allt og hvers vegna átök væru nauð­syn­leg til þess að breyta valda­kerf­um. Sömu­leiðis segir Ottó Más­son, heim­spek­ing­ur, ógn­ar­stjórnir Sov­ét­ríkj­anna og Kína ganga þvert á það sem Marx hafði í hyggju. 

Í nýlegri skoð­ana­grein í New York Ti­mes er tekið í sama streng: Marx­ismi hefur hjálpað til við að útskýra kerf­is­bundna kúgun sem fund­ist hefur víða í sam­fé­lagi manna. Þannig eru nýlegar bylt­ing­ar, líkt og #MeToo og Black Li­ves Matt­er, sprottnar upp úr sama hug­mynda­fræði­lega brunni og bylt­ingar komm­ún­ista fyrr á 20. öld en ná jafn­framt að knýja fram jákvæðar sam­fé­lags­breyt­ing­ar.

Áhrif Karl Marx ­gætir því víða um allan heim, tveimur öldum eftir fæð­ingu hans. Þótt spá hans um yfir­vof­andi hrun kap­ít­al­ism­ans hafi ekki gengið upp hafa aðrir hlutar kenn­ingar hans náð að koma sér fyrir í nútíma­sam­fé­lagi. Hvort hug­mynda­fræði hans telst „al­gjör­lega rétt“ er hins vegar umdeild­ari spurn­ing. 

Ásta Höllu Halldórsdóttir
Tvær víddir í sama höfðinu
Kjarninn 18. júní 2018
Ægissíða 123, verðandi húsnæði Chido
Opna mexíkóskan stað í húsnæði Borðsins
Nýr mexíkóskur veitingastaður mun opna á Ægissíðu 123, í gamla húsnæði Borðsins sem lokaði fyrr í þessum mánuði.
Kjarninn 18. júní 2018
Samtal við samfélagið
Samtal við samfélagið
Samtal við samfélagið – Svarti svanurinn á HM
Kjarninn 18. júní 2018
Þegar Celine Dion drap staðalímyndir og Ísland sigraði besta leikmann í heimi
Íslenska landsliðið er gott í fótbolta, kvikmyndagerðarmenn geta varið víti frá snillingum, leigubílstjórar með áferð leigumorðingja geta búið yfir mýkri hlið, Moskva er stórkostleg og Rússar eru bæði vinalegir og hamingjusamir.
Kjarninn 18. júní 2018
Una Jónsdóttir
Hvað er eðlileg leiga?
Kjarninn 18. júní 2018
Norwegian hefur staðið í nokkrum rekstrarörðugleikum undanfarin misseri.
Sameiningaralda yfirvofandi í evrópskum flugfélögum
Hlutabréfaverð á norska lággjaldaflugfélaginu Norwegian hefur hækkað töluvert það sem af er degi eftir að fréttir bárust um að Lufthansa hefði áhuga að kaupa í það. Forstjóri Lufthansa segir sameiningaröldu yfirvofandi í evrópskum flugfélögum.
Kjarninn 18. júní 2018
Eva Heiða Önnudóttir, doktor við Stjórnmálafræðideild Háskóla Íslands
Sýna minni tryggð við stjórnmálaflokka
Á síðustu þremur áratugum hefur hlutfall tryggra kjósenda stjórnmálaflokka lækkað töluvert, samkvæmt nýbirtri fræðigrein Evu H. Önnudóttur og Ólafs Þ. Harðarsonar.
Kjarninn 18. júní 2018
Þriðji hver doktorsnemi á Íslandi hefur erlent ríkisfang
Fjöldi erlendra doktorsnema hefur tvöfaldast frá árinu 2011 en doktorsnemum hefur fjölgað á öllum almennum námssviðum.
Kjarninn 18. júní 2018
Meira eftir höfundinnJónas Atli Gunnarsson
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar