Er efri millistéttin hluti af vandamálinu?

Umræðan um vaxandi ójöfnuð í Bandaríkjunum hefur gjarnan beinst að miklum tekjuhækkunum millljarðamæringa. Samkvæmt tveimur fræðimönnum er einangrun efri millistéttarinnar hins vegar aðalvandamálið.

Frá fjármálahverfinu Wall Street í New York.
Frá fjármálahverfinu Wall Street í New York.
Auglýsing

Á und­an­förnum árum hefur athygli almenn­ings á þeim vanda­málum sem tengj­ast ójöfn­uði auk­ist til muna. Alþjóð­legar stofn­anir benda á hættu­lega þróun á Vest­ur­löndum auk þess sem stjórn­mála­menn hafa beint sjónum að gríð­ar­legri tekju­söfnun efsta pró­sents­ins í tekju­dreif­ing­unni eða jafn­vel efsta 0,01 pró­sents­ins. Hins vegar er annar tekju­hóp­ur, sem gjarnan er kölluð efri milli­stétt­in, einnig hluti af vanda­mál­inu að mati tveggja fræði­manna.

9,9 pró­sentin

Hag­fræð­ing­ur­inn Matt­hew ­Stewart ­gerir ójöfnuð í Banda­ríkj­unum að umfjöll­un­ar­efni sínu í jún­í­hefti tíma­rits­ins The Atl­antic. Þar beinir hann augum að þeim þjóð­fé­lags­hópi sem vill kenna sig við efri milli­stétt, eða efstu tekju­tí­und­inni að und­an­skildu hinu rík­asta 0,1 pró­senti þjóð­ar­inn­ar. 

Sam­kvæmt ­Stewart hefur þessi hóp­ur, sem hann kallar 9,9 pró­sent­in,  fest sig í sessi sem ný yfir­stétt í Banda­ríkj­un­um. Hann fari í bestu skól­ana, búi við betri heilsu og fjar­lægist stöðugt hin 90 pró­sentin sem eru fyrir neðan hann í tekj­um.

Auglýsing

Drauma­fang­arar

Pæl­ing­ar ­Stewarts eru ekki nýjar af nál­inni, en breski rit­höf­und­ur­inn Ric­hard Reeves ­skrif­aði einnig um sama mál í bók sinni “Dr­eam Ho­arder­s,“ sem kom út í fyrra. Hér má nálgast u­mjöll­un T­he Economist um bók­ina. Þar tal­ar Reeves um þróun efri milli­stétt­ar­innar sem hluti af vanda­máli ójöfn­uð­ar, skýr lína sé á milli eigna­söfn­un­ar efsta ­tekju­fimmt­ungs­ins og hinna. Á tíma­bil­inu 1979-2013 juk­ust raun­tekjur neðstu 80 pró­sent­anna í Banda­ríkj­unum um 42% á meðan raun­tekjur efsta fimmt­ungs­ins jókst um 70% og rík­asta eina pró­sents­ins um 192%. 

Gler­gólfið

Sam­kvæmt Reeves og ­Stewart liggur meg­in­vanda­mál þess­ar­ar ­þró­un­ar í sjálfs­mynd efri milli­stétt­ar­innar Banda­ríkj­anna sem telur sig hafa kom­ist þangað á eigin verð­leik­um. Auðug börn sem kom­ast í bestu skól­ana kjósi oft að líta fram hjá því að mögu­leikar þeirra til­ ­mennt­un­ar hafi alltaf verið meiri en hjá öðr­um. Sömu sögu má segja um starfs­mögu­leika, sem ræðst af menntun og við­skipta­tengsl­um, og maka­leit. 

Mynd­band úr umfjöllun The Atl­ant­ic.

Afleið­ingar þess­arar sjálfs­myndar er sú að aðgrein­ingin milli efri milli­stétt­ar­innar og allra hinna eykst, þrátt fyrir ímynd margra af Banda­ríkj­unum sem landi mögu­leik­anna. Hreyf­an­leiki milli stétta hefur minnkað til muna þar í landi á síð­ustu ára­tugum og því eru börn lík­legri til að enda í sömu þjóð­fé­lags­stöðu og for­eldrar sín­ir. Með því ein­angr­ast efri milli­stéttin í síauknum mæli þar sem allir með­limir hennar sækj­ast í að við­halda þeirra stöðu.

Báðir höf­und­arnir telja breyt­ingu á skatt­kerf­inu nauð­syn­lega til að stemma stigu við þess­ari þró­un. Skatt­byrði lág­tekju­hópa þurfi að létta, en sam­kvæmt þeim er hún sér­stak­lega þung vest­an­hafs. Meiri­hluti skattaí­viln­ana fer til hátekju­hópa og við­heldur svoköll­uðu „gler­gólfi“ milli auð­ugra og ann­arra. 

Hver er þró­unin á Íslandi?

Besti mæli­kvarði á styrk gler­g­ólfs­ins er stétt­ar­hreyf­an­leiki milli kyn­slóða, þ.e. hversu mikið fram­tíð íbúa ræðst af þjóð­fé­lags­stöðu for­eldra þeirra. Þessi mæli­kvarði breyt­ist hægt milli ára og er því ein­angrun milli­stétt­ar­innar í Banda­ríkj­unum afleið­ing þró­unar sem átt hefur sér stað í marga ára­tugi. Ólík­legt er að svipuð staða muni koma upp á Íslandi á næst­unni, en hér er tekju­jöfn­uður hærri auk þess sem hreyf­an­leiki milli stétta er mun meiri

Hins vegar var útlit fyrir því að Ísland stefndi í sömu átt og Banda­ríkin fyrir hrun, en í kjöl­far fjár­mála­væð­ing­ar­innar sem átti sér stað fyrir rúmum ára­tug síðan jókst ójöfn­uður á Íslandi á ógn­ar­hraða. Þetta eru nið­ur­stöður nýút­gef­innar bókar Stef­áns Ólafs­sonar og Arn­aldar Sölva Krist­jáns­sonar um ójöfnuð á Íslandi. Sam­hliða fjár­mála­væð­ing­unni jókst hlut­deild efstu tekju­tí­und­ar­innar af heild­ar­tekjum þjóð­ar­inn­ar, en árið 2007 náði hún hámarki og var þá orðin mjög lík stöð­unni í Banda­ríkj­un­um. Á sama tíma dróg­ust lægri tekju­hópar aftur úr hátekju­hóp­unum og tóku jafn­framt á sig veru­lega aukna skatt­byrð­i. 

Þessi þróun tók hins vegar u-beygju eftir fjár­mála­hrunið árið 2008 og ójöfn­uður meðal Íslend­inga minnk­að­i ­jafn­hratt og hann jókst fyrir hrun. Hlut­deild efstu tekju­tí­und­ar­innar af þjóð­ar­tekjum lækk­aði sömu­leiðis hratt og er nú tölu­vert frá­brugð­inn þeirri í Banda­ríkj­un­um. 

Ein­angrun efri milli­stétt­ar­innar er afleið­ing lang­tíma­vanda­máls vest­an­hafs þar sem ójöfn­uður hefur vaxið hratt. Með meiri ójöfn­uði minnkar hreyf­an­leiki milli stétta og erf­ið­ara verður fyrir efna­minni að kom­ast í efri tekju­þrep sam­fé­lags­ins. Að mat­i ­Stewart og Reeves er nauð­syn­legt fyrir Banda­ríkin að brjóta upp það gler­gólf sem mynd­ast hefur milli auð­ugra og ann­arra, vilji þau raun­veru­lega vera „land tæki­fær­anna.“

Segir ríkasta hlutann kerfisbundið nýta sér glufur til að borga ekki skatta
Formaður VR segir að grunnstefið í baráttu verkalýðsfélaganna sé að laga stöðu þeirra sem nái ekki endum saman. Það þurfi kerfisbreytingar og hægt sé að búa til svigrúm til aðgerða með því að koma í veg fyrir 100 milljarða króna skattsvik.
Kjarninn 23. febrúar 2019
Hallgerður Hauksdóttir
Óverjandi herferð gegn hvölum
Kjarninn 23. febrúar 2019
Hæfileikar eru alls staðar en tækifærin ekki
Fjöldi alþjóðlegra samtaka og einstaklinga hefur barist fyrir því að auka fjölbreytni og sýnileika minnihlutahópa innan hugbúnaðar- og tæknigeirans. Ein þeirra er Sheree Atcheson en hún hefur vakið athygli á alþjóðlegum vettvangi fyrir frumkvöðlavinnu.
Kjarninn 23. febrúar 2019
Hefur ekki orðið var við mikla eftirspurn eftir íslenskum stjórnendum á alþjóðavettvangi
Ragnar Þór Ingólfsson, formaður VR, segir verkalýðsfélögin geta bent á hinar miklu hækkanir sem ráðamenn og bankastjórar hafi tekið sér þegar þeir ræða við sína félagsmenn um átök á vinnumarkaði.
Kjarninn 23. febrúar 2019
Klikkið
Klikkið
Réttindi fatlaðs fólks - Viðtal við Sigurjón Unnar Sveinsson
Kjarninn 23. febrúar 2019
„Líkamar intersex fólks eru ekki mistök sem þarf að leiðrétta“
Samtökin Amnesty International skora á íslensk stjórnvöld að tryggja og vernda jafna meðferð einstaklinga með ódæmigerð líffræðileg kyneinkenni, bæði í lögum og framkvæmd. Yfir 68 börn fæðast hér á landi með ódæmigerð kyneinkenni á hverju ári.
Kjarninn 23. febrúar 2019
Óútskýrt hvers vegna aðalfundi Íslandspósts var frestað
Íslandspóstur er í eigu ríkisins, en rekstur fyrirtækisins hefur gengið erfiðlega að undanförnu.
Kjarninn 23. febrúar 2019
Viðar Freyr Guðmundsson
Mikill er máttur minnihlutans
Leslistinn 23. febrúar 2019
Meira eftir höfundinnJónas Atli Gunnarsson
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar