Er efri millistéttin hluti af vandamálinu?

Umræðan um vaxandi ójöfnuð í Bandaríkjunum hefur gjarnan beinst að miklum tekjuhækkunum millljarðamæringa. Samkvæmt tveimur fræðimönnum er einangrun efri millistéttarinnar hins vegar aðalvandamálið.

Frá fjármálahverfinu Wall Street í New York.
Frá fjármálahverfinu Wall Street í New York.
Auglýsing

Á und­an­förnum árum hefur athygli almenn­ings á þeim vanda­málum sem tengj­ast ójöfn­uði auk­ist til muna. Alþjóð­legar stofn­anir benda á hættu­lega þróun á Vest­ur­löndum auk þess sem stjórn­mála­menn hafa beint sjónum að gríð­ar­legri tekju­söfnun efsta pró­sents­ins í tekju­dreif­ing­unni eða jafn­vel efsta 0,01 pró­sents­ins. Hins vegar er annar tekju­hóp­ur, sem gjarnan er kölluð efri milli­stétt­in, einnig hluti af vanda­mál­inu að mati tveggja fræði­manna.

9,9 pró­sentin

Hag­fræð­ing­ur­inn Matt­hew ­Stewart ­gerir ójöfnuð í Banda­ríkj­unum að umfjöll­un­ar­efni sínu í jún­í­hefti tíma­rits­ins The Atl­antic. Þar beinir hann augum að þeim þjóð­fé­lags­hópi sem vill kenna sig við efri milli­stétt, eða efstu tekju­tí­und­inni að und­an­skildu hinu rík­asta 0,1 pró­senti þjóð­ar­inn­ar. 

Sam­kvæmt ­Stewart hefur þessi hóp­ur, sem hann kallar 9,9 pró­sent­in,  fest sig í sessi sem ný yfir­stétt í Banda­ríkj­un­um. Hann fari í bestu skól­ana, búi við betri heilsu og fjar­lægist stöðugt hin 90 pró­sentin sem eru fyrir neðan hann í tekj­um.

Auglýsing

Drauma­fang­arar

Pæl­ing­ar ­Stewarts eru ekki nýjar af nál­inni, en breski rit­höf­und­ur­inn Ric­hard Reeves ­skrif­aði einnig um sama mál í bók sinni “Dr­eam Ho­arder­s,“ sem kom út í fyrra. Hér má nálgast u­mjöll­un T­he Economist um bók­ina. Þar tal­ar Reeves um þróun efri milli­stétt­ar­innar sem hluti af vanda­máli ójöfn­uð­ar, skýr lína sé á milli eigna­söfn­un­ar efsta ­tekju­fimmt­ungs­ins og hinna. Á tíma­bil­inu 1979-2013 juk­ust raun­tekjur neðstu 80 pró­sent­anna í Banda­ríkj­unum um 42% á meðan raun­tekjur efsta fimmt­ungs­ins jókst um 70% og rík­asta eina pró­sents­ins um 192%. 

Gler­gólfið

Sam­kvæmt Reeves og ­Stewart liggur meg­in­vanda­mál þess­ar­ar ­þró­un­ar í sjálfs­mynd efri milli­stétt­ar­innar Banda­ríkj­anna sem telur sig hafa kom­ist þangað á eigin verð­leik­um. Auðug börn sem kom­ast í bestu skól­ana kjósi oft að líta fram hjá því að mögu­leikar þeirra til­ ­mennt­un­ar hafi alltaf verið meiri en hjá öðr­um. Sömu sögu má segja um starfs­mögu­leika, sem ræðst af menntun og við­skipta­tengsl­um, og maka­leit. 

Mynd­band úr umfjöllun The Atl­ant­ic.

Afleið­ingar þess­arar sjálfs­myndar er sú að aðgrein­ingin milli efri milli­stétt­ar­innar og allra hinna eykst, þrátt fyrir ímynd margra af Banda­ríkj­unum sem landi mögu­leik­anna. Hreyf­an­leiki milli stétta hefur minnkað til muna þar í landi á síð­ustu ára­tugum og því eru börn lík­legri til að enda í sömu þjóð­fé­lags­stöðu og for­eldrar sín­ir. Með því ein­angr­ast efri milli­stéttin í síauknum mæli þar sem allir með­limir hennar sækj­ast í að við­halda þeirra stöðu.

Báðir höf­und­arnir telja breyt­ingu á skatt­kerf­inu nauð­syn­lega til að stemma stigu við þess­ari þró­un. Skatt­byrði lág­tekju­hópa þurfi að létta, en sam­kvæmt þeim er hún sér­stak­lega þung vest­an­hafs. Meiri­hluti skattaí­viln­ana fer til hátekju­hópa og við­heldur svoköll­uðu „gler­gólfi“ milli auð­ugra og ann­arra. 

Hver er þró­unin á Íslandi?

Besti mæli­kvarði á styrk gler­g­ólfs­ins er stétt­ar­hreyf­an­leiki milli kyn­slóða, þ.e. hversu mikið fram­tíð íbúa ræðst af þjóð­fé­lags­stöðu for­eldra þeirra. Þessi mæli­kvarði breyt­ist hægt milli ára og er því ein­angrun milli­stétt­ar­innar í Banda­ríkj­unum afleið­ing þró­unar sem átt hefur sér stað í marga ára­tugi. Ólík­legt er að svipuð staða muni koma upp á Íslandi á næst­unni, en hér er tekju­jöfn­uður hærri auk þess sem hreyf­an­leiki milli stétta er mun meiri

Hins vegar var útlit fyrir því að Ísland stefndi í sömu átt og Banda­ríkin fyrir hrun, en í kjöl­far fjár­mála­væð­ing­ar­innar sem átti sér stað fyrir rúmum ára­tug síðan jókst ójöfn­uður á Íslandi á ógn­ar­hraða. Þetta eru nið­ur­stöður nýút­gef­innar bókar Stef­áns Ólafs­sonar og Arn­aldar Sölva Krist­jáns­sonar um ójöfnuð á Íslandi. Sam­hliða fjár­mála­væð­ing­unni jókst hlut­deild efstu tekju­tí­und­ar­innar af heild­ar­tekjum þjóð­ar­inn­ar, en árið 2007 náði hún hámarki og var þá orðin mjög lík stöð­unni í Banda­ríkj­un­um. Á sama tíma dróg­ust lægri tekju­hópar aftur úr hátekju­hóp­unum og tóku jafn­framt á sig veru­lega aukna skatt­byrð­i. 

Þessi þróun tók hins vegar u-beygju eftir fjár­mála­hrunið árið 2008 og ójöfn­uður meðal Íslend­inga minnk­að­i ­jafn­hratt og hann jókst fyrir hrun. Hlut­deild efstu tekju­tí­und­ar­innar af þjóð­ar­tekjum lækk­aði sömu­leiðis hratt og er nú tölu­vert frá­brugð­inn þeirri í Banda­ríkj­un­um. 

Ein­angrun efri milli­stétt­ar­innar er afleið­ing lang­tíma­vanda­máls vest­an­hafs þar sem ójöfn­uður hefur vaxið hratt. Með meiri ójöfn­uði minnkar hreyf­an­leiki milli stétta og erf­ið­ara verður fyrir efna­minni að kom­ast í efri tekju­þrep sam­fé­lags­ins. Að mat­i ­Stewart og Reeves er nauð­syn­legt fyrir Banda­ríkin að brjóta upp það gler­gólf sem mynd­ast hefur milli auð­ugra og ann­arra, vilji þau raun­veru­lega vera „land tæki­fær­anna.“

Origo selur hlut í Tempo fyrir 4,3 milljarða
Söluhagnaður Origo er um þrír milljarðar og hækkar virði eftirstandandi hlutar félagsins í Tempo um tvo milljarða í bókum félagsins.
Kjarninn 19. nóvember 2018
Bjarni Már Júlíusson
Bjarni Már: Uppsögn mín úr starfi framkvæmdastjóra óverðskulduð og meiðandi
Fyrrverandi framkvæmdastjóri Orku náttúrunnar segist hafa fengið kaldar kveðjur eftir 6 ára farsæl störf í þágu OR og Orku náttúrunnar.
Kjarninn 19. nóvember 2018
Uppsögn Áslaugar Thelmu talin réttmæt
Uppsögn Áslaugar Thelmu Einarsdóttur, fyrrverandi forstöðumanns Orku Náttúrunnar, var réttmæt að mati innri endurskoðunar Reykjavíkurborgar.
Kjarninn 19. nóvember 2018
Öll 12 mánaða gömul börn eiga að fá tryggt leikskólapláss fyrir lok 2023
Reykjavíkurborg ætlar að ráðast í 5,2 milljarða króna fjárfestingu á næstu fimm árum til að fjölga leikskólaplássum um 700-750. Nýir leikskólar verða meðal annars byggðir. Framkvæmdirnar eiga að brúa bilið milli fæðingarorlofs og leikskólavistar.
Kjarninn 19. nóvember 2018
Íslendingar henda fjórfalt meira rusli í klósettið en Svíar
Alþjóðlegi klósettdagurinn er í dag, 19. nóvember, og er þema ársins 2018 salernislausnir í anda náttúrunnar, samkvæmt Sameinuðu þjóðunum.
Kjarninn 19. nóvember 2018
Ari Skúlason
Hvernig kostnaði við einkavæðingu er velt á bankagjaldkera
Kjarninn 19. nóvember 2018
Samtal við samfélagið
Samtal við samfélagið
Samtal við samfélagið – Norræn félagsfræði
Kjarninn 19. nóvember 2018
Valdimar Ármann, forstjóri GAMMA.
Kvika kaupir GAMMA - Kaupverðið lækkað umtalsvert frá því í júní
Kaupverð Kviku á GAMMA hefur lækkað mikið frá því að viljayfirlýsing um kaupin var undirrituð í júní. Hluti kaupverðsins er greiddur með hlutdeildarskírteinum í sjóðum GAMMA.
Kjarninn 19. nóvember 2018
Meira eftir höfundinnJónas Atli Gunnarsson
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar