Er efri millistéttin hluti af vandamálinu?

Umræðan um vaxandi ójöfnuð í Bandaríkjunum hefur gjarnan beinst að miklum tekjuhækkunum millljarðamæringa. Samkvæmt tveimur fræðimönnum er einangrun efri millistéttarinnar hins vegar aðalvandamálið.

Frá fjármálahverfinu Wall Street í New York.
Frá fjármálahverfinu Wall Street í New York.
Auglýsing

Á und­an­förnum árum hefur athygli almenn­ings á þeim vanda­málum sem tengj­ast ójöfn­uði auk­ist til muna. Alþjóð­legar stofn­anir benda á hættu­lega þróun á Vest­ur­löndum auk þess sem stjórn­mála­menn hafa beint sjónum að gríð­ar­legri tekju­söfnun efsta pró­sents­ins í tekju­dreif­ing­unni eða jafn­vel efsta 0,01 pró­sents­ins. Hins vegar er annar tekju­hóp­ur, sem gjarnan er kölluð efri milli­stétt­in, einnig hluti af vanda­mál­inu að mati tveggja fræði­manna.

9,9 pró­sentin

Hag­fræð­ing­ur­inn Matt­hew ­Stewart ­gerir ójöfnuð í Banda­ríkj­unum að umfjöll­un­ar­efni sínu í jún­í­hefti tíma­rits­ins The Atl­antic. Þar beinir hann augum að þeim þjóð­fé­lags­hópi sem vill kenna sig við efri milli­stétt, eða efstu tekju­tí­und­inni að und­an­skildu hinu rík­asta 0,1 pró­senti þjóð­ar­inn­ar. 

Sam­kvæmt ­Stewart hefur þessi hóp­ur, sem hann kallar 9,9 pró­sent­in,  fest sig í sessi sem ný yfir­stétt í Banda­ríkj­un­um. Hann fari í bestu skól­ana, búi við betri heilsu og fjar­lægist stöðugt hin 90 pró­sentin sem eru fyrir neðan hann í tekj­um.

Auglýsing

Drauma­fang­arar

Pæl­ing­ar ­Stewarts eru ekki nýjar af nál­inni, en breski rit­höf­und­ur­inn Ric­hard Reeves ­skrif­aði einnig um sama mál í bók sinni “Dr­eam Ho­arder­s,“ sem kom út í fyrra. Hér má nálgast u­mjöll­un T­he Economist um bók­ina. Þar tal­ar Reeves um þróun efri milli­stétt­ar­innar sem hluti af vanda­máli ójöfn­uð­ar, skýr lína sé á milli eigna­söfn­un­ar efsta ­tekju­fimmt­ungs­ins og hinna. Á tíma­bil­inu 1979-2013 juk­ust raun­tekjur neðstu 80 pró­sent­anna í Banda­ríkj­unum um 42% á meðan raun­tekjur efsta fimmt­ungs­ins jókst um 70% og rík­asta eina pró­sents­ins um 192%. 

Gler­gólfið

Sam­kvæmt Reeves og ­Stewart liggur meg­in­vanda­mál þess­ar­ar ­þró­un­ar í sjálfs­mynd efri milli­stétt­ar­innar Banda­ríkj­anna sem telur sig hafa kom­ist þangað á eigin verð­leik­um. Auðug börn sem kom­ast í bestu skól­ana kjósi oft að líta fram hjá því að mögu­leikar þeirra til­ ­mennt­un­ar hafi alltaf verið meiri en hjá öðr­um. Sömu sögu má segja um starfs­mögu­leika, sem ræðst af menntun og við­skipta­tengsl­um, og maka­leit. 

Mynd­band úr umfjöllun The Atl­ant­ic.

Afleið­ingar þess­arar sjálfs­myndar er sú að aðgrein­ingin milli efri milli­stétt­ar­innar og allra hinna eykst, þrátt fyrir ímynd margra af Banda­ríkj­unum sem landi mögu­leik­anna. Hreyf­an­leiki milli stétta hefur minnkað til muna þar í landi á síð­ustu ára­tugum og því eru börn lík­legri til að enda í sömu þjóð­fé­lags­stöðu og for­eldrar sín­ir. Með því ein­angr­ast efri milli­stéttin í síauknum mæli þar sem allir með­limir hennar sækj­ast í að við­halda þeirra stöðu.

Báðir höf­und­arnir telja breyt­ingu á skatt­kerf­inu nauð­syn­lega til að stemma stigu við þess­ari þró­un. Skatt­byrði lág­tekju­hópa þurfi að létta, en sam­kvæmt þeim er hún sér­stak­lega þung vest­an­hafs. Meiri­hluti skattaí­viln­ana fer til hátekju­hópa og við­heldur svoköll­uðu „gler­gólfi“ milli auð­ugra og ann­arra. 

Hver er þró­unin á Íslandi?

Besti mæli­kvarði á styrk gler­g­ólfs­ins er stétt­ar­hreyf­an­leiki milli kyn­slóða, þ.e. hversu mikið fram­tíð íbúa ræðst af þjóð­fé­lags­stöðu for­eldra þeirra. Þessi mæli­kvarði breyt­ist hægt milli ára og er því ein­angrun milli­stétt­ar­innar í Banda­ríkj­unum afleið­ing þró­unar sem átt hefur sér stað í marga ára­tugi. Ólík­legt er að svipuð staða muni koma upp á Íslandi á næst­unni, en hér er tekju­jöfn­uður hærri auk þess sem hreyf­an­leiki milli stétta er mun meiri

Hins vegar var útlit fyrir því að Ísland stefndi í sömu átt og Banda­ríkin fyrir hrun, en í kjöl­far fjár­mála­væð­ing­ar­innar sem átti sér stað fyrir rúmum ára­tug síðan jókst ójöfn­uður á Íslandi á ógn­ar­hraða. Þetta eru nið­ur­stöður nýút­gef­innar bókar Stef­áns Ólafs­sonar og Arn­aldar Sölva Krist­jáns­sonar um ójöfnuð á Íslandi. Sam­hliða fjár­mála­væð­ing­unni jókst hlut­deild efstu tekju­tí­und­ar­innar af heild­ar­tekjum þjóð­ar­inn­ar, en árið 2007 náði hún hámarki og var þá orðin mjög lík stöð­unni í Banda­ríkj­un­um. Á sama tíma dróg­ust lægri tekju­hópar aftur úr hátekju­hóp­unum og tóku jafn­framt á sig veru­lega aukna skatt­byrð­i. 

Þessi þróun tók hins vegar u-beygju eftir fjár­mála­hrunið árið 2008 og ójöfn­uður meðal Íslend­inga minnk­að­i ­jafn­hratt og hann jókst fyrir hrun. Hlut­deild efstu tekju­tí­und­ar­innar af þjóð­ar­tekjum lækk­aði sömu­leiðis hratt og er nú tölu­vert frá­brugð­inn þeirri í Banda­ríkj­un­um. 

Ein­angrun efri milli­stétt­ar­innar er afleið­ing lang­tíma­vanda­máls vest­an­hafs þar sem ójöfn­uður hefur vaxið hratt. Með meiri ójöfn­uði minnkar hreyf­an­leiki milli stétta og erf­ið­ara verður fyrir efna­minni að kom­ast í efri tekju­þrep sam­fé­lags­ins. Að mat­i ­Stewart og Reeves er nauð­syn­legt fyrir Banda­ríkin að brjóta upp það gler­gólf sem mynd­ast hefur milli auð­ugra og ann­arra, vilji þau raun­veru­lega vera „land tæki­fær­anna.“

Kanntu vel við Kjarnann?

Frjáls framlög lesenda eru mikilvægur þáttur í rekstri Kjarnans. Þau gera okkur kleift að halda áfram að taka þátt í umræðunni á vitrænan hátt og greina kjarnann frá hisminu fyrir lesendur. 

Kjarninn er fjölmiðill sem leggur sig fram við að upplýsa og skýra út það sem á sér stað í samfélaginu með áherslu á gæði og dýpt. 

Okkar tryggð er aðeins við lesendur. Við erum skuldbundin ykkur og værum þakklát ef þið vilduð vera með í að gera Kjarnann enn sterkari. 

Ef þú kannt vel við það efni sem þú lest á Kjarnanum viljum við hvetja þig til að styrkja okkur. Þinn styrkur er okkar styrkur.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Jóhannes: Þeim er velkomið að reyna að villa um fyrir fólki
Jóhannes Stefánsson, fyrrverandi starfsmaður Samherja og uppljóstrari í málum fyrirtækisins í Namibíu, var í viðtali við Kastljós í kvöld.
Kjarninn 11. desember 2019
Molar
Molar
Molar – 2020 verði ár tollastríðsins
Kjarninn 11. desember 2019
Jóhannes Stefánsson
Rannsaka ítrekaðar tilraunir til að ráða Jóhannes af dögum
Lögreglan í Namibíu rannsakar nú ítrekaðar tilraunir til að ráða Jóhannes Stefánsson uppljóstrara í Samherjamálinu af dögum.
Kjarninn 11. desember 2019
Þórhildur Fjóla Kristjánsdóttir
Jörðum jarðefnaeldsneytið 2035 og verum fyrirmynd
Kjarninn 11. desember 2019
Oddný Harðardóttir
Vilja að embætti skattrannsóknarstjóra verði veitt ákæruvald
Lögð hefur verið fram þingsályktunartillaga þar sem lagðar eru til breyt­ingar á emb­ætti skatt­rann­sókn­ar­stjóra rík­is­ins í þá veru að emb­ætt­inu verði veitt ákæru­vald og heim­ild til sak­sóknar í þeim málum sem það rann­sak­ar.
Kjarninn 11. desember 2019
Greta Thunberg manneskja ársins hjá TIME
Tímaritið TIME Magazine hefur valið manneskju ársins frá árinu 1927 og þetta árið varð loftslagsaktívistinn Greta Thunberg fyrir valinu.
Kjarninn 11. desember 2019
Herdís sótti um að verða næsti útvarpsstjóri
Fyrrverandi forsetaframbjóðandinn Herdís Kjerulf Þorgeirsdóttir er á meðal þeirra 41 sem sóttu um stöðu útvarpsstjóra RÚV.
Kjarninn 11. desember 2019
Íslandi gert að breyta skilyrðum um búsetu framkvæmdastjóra og stjórnarmanna
Samkvæmt Eftirlitsstofnun EFTA þarf Ísland að breyta reglum sem skylda stjórnarmenn og framkvæmdastjórn félaga til þess að vera ríkisborgarar eða búsettir í EES ríki.
Kjarninn 11. desember 2019
Meira eftir höfundinnJónas Atli Gunnarsson
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar