Mynd: Birgir Þór Harðarson

Hrunið: Lagt til að ríkið keypti öll þjóðhagslega mikilvæg fyrirtæki í vanda

Rúmlega ⅔ hlutar íslensks atvinnulífs þurfti á endurskipulagninu að halda eftir bankahrunið. Ýmsar hugmyndir voru uppi um hvernig ætti að fara að því.

Íslenska efna­hags­kerfið er ekki fyrsta ríkið sem farið hefur á hlið­ina, þótt það hafi lík­lega gert það með meiri stæl og umfangi miðað við höfða­tölu en nokk­urt annað ríki. Þegar hið risa­stóra verk­efni að end­ur­skipu­leggja hag­kerfið lá fyrir var því hægt að horfa á reynslu og árangur ýmissa ann­arra ríkja til að finna upp­skriftir að vel­gengni eða víti til varn­að­ar.

Margir sér­fræð­ingar litu til Norð­ur­landa­þjóð­anna, einkum Finna og Svía, og hvernig þær höfðu brugð­ist við sinni banka­kreppu snemma á tíunda ára­tugn­um.

Vítið til varn­aðar sem oft­ast er notað er Jap­an, þar sem mikil banka­kreppa geis­aði í upp­hafi tíunda ára­tug­ar­ins. Sá ára­tugur er iðu­lega kall­aður „týndi ára­tug­ur­inn“ þar í landi. Ástæðan er sú að bankar lok­uðu ekki á fyr­ir­tæki sem voru í van­skilum né end­ur­skipu­lögðu þau heldur lengdu ein­fald­lega í lán­unum og veittu ný. Þau fyr­ir­tæki sem svo var ástatt um eru kölluð „upp­vakn­ing­ar“ (e. zombie firms).

Um tíma, framan af árinu 2009, bjóst rík­is­stjórnin við því að fá fleiri fyr­ir­tæki í fang­ið. Þess vegna var meðal ann­ars und­ir­búin stofnun svo­kall­aðs eigna­um­sýslu­fé­lags rík­is­ins, sem átti að geta tekið við slíkum fyr­ir­tækj­um. Ljóst var að nokkur þjóð­hags­lega mik­il­væg fyr­ir­tæki myndu ekki fá að fara á von­ar­völ af neinu tagi. Á meðal fyr­ir­tækja sem skil­greind voru sem slík voru flutn­ings­fyr­ir­tæki og fjar­skipta­fyr­ir­tæki. Efst á þeim lista var Icelanda­ir. Það hefði aldrei komið til greina að láta það fyr­ir­tæki lenda í vand­ræðum vegna mik­il­vægis þess fyrir flutn­inga á fólki og vörum til og frá land­inu. Rík­is­stjórnin hafði gert sér vonir um að ferða­þjón­usta gæti orðið ein af vaxta­grein­unum eftir hrun sem myndi hjálpa til við efna­hags­batann. Aukn­ing innan hennar var ómögu­leg án Icelanda­ir.

Önnur fyr­ir­tæki sem raun­veru­lega var rætt um að ríkið myndi taka yfir var Míla. Ríkið átti þá þegar Lands­net og þurfti síðar að setja mikið fé í Farice, sem rekur sæstrengi til lands­ins. Hug­myndin var þá að setja Mílu, sem er félag utan um grunn­fjar­skipta­net­ið, ásamt Lands­neti og Farice inn í eitt stórt og öfl­ugt flutn­ings- og fjar­skipta­fé­lag í eigu rík­is­ins.

Hug­myndin um opin­bert eigna­um­sýslu­fé­lag er oft­ast kennd við Sví­ann Mats Jos­efs­son. Hann kom hingað til lands fyrir til­stuðlan Alþjóða­gjald­eyr­is­sjóðs­ins og hafði ára­tuga reynslu af end­ur­skipu­lagn­ing­ar­störf­um, meðal ann­ars í banka­krepp­unni í Sví­þjóð eftir árið 1990. Jos­efs­son setti strax fram ákveðnar hug­myndir um hvernig ætti að end­ur­reisa atvinnu­lífið eftir hrun­ið. Það skyldi gert á grund­velli þess að vernda sam­keppni ann­ars vegar og síðan þjóð­hags­lega mik­il­væg fyr­ir­tæki hins veg­ar. Jos­efs­son lagði til að öll þjóð­hags­lega mik­il­væg fyr­ir­tæki sem stæðu höllum fæti yrðu sett í sér­stakt eigna­um­sýslu­fé­lag í opin­berri eigu, í það minnsta fyrst um sinn. Með þjóð­hags­lega mik­il­vægum fyr­ir­tækjum var átt við rekstur sem hag­kerfið þurfti nauð­syn­lega á að halda, svo sem rekstur á sviði skipa­flutn­inga, flug­sam­gangna og fjar­skipta.



Jos­efs­son kynnti þessar hug­myndir í umboði Alþjóða­gjald­eyr­is­sjóðs­ins og taldi að þær væru best til þess fallnar að end­ur­heimta traust, fljótt og vel. Hann var for­maður nefndar um end­ur­reisn fjár­mála­kerf­is­ins, sem rík­is­stjórnin og Alþjóða­gjald­eyr­is­sjóð­ur­inn komu sér saman um að skipa, og hafði það meg­in­mark­mið að sam­ræma aðgerðir stjórn­valda, eft­ir­lits­stofn­ana og bank­anna við þá vinnu fyrstu mán­uð­ina eftir að nýtt banka­kerfi varð til í kjöl­far neyð­ar­lag­anna.

Nýir bankar voru endurreistir á grunni hinna gömlu. Þeir fengu stór hlutverk í endurskipulagningunni. Einn þeirra var nýi Kaupþing en nafni hans var síðar breytt í Arion banki.
Mynd: Birgir Þór Harðarson
Strax var ljóst að mikil and­staða var til staðar innan end­ur­reistu bank­anna og hags­muna­sam­taka atvinnu­lífs­ins, sér­stak­lega Sam­taka atvinnu­lífs­ins og Sam­taka iðn­að­ar­ins, við þær hug­myndir sem Jos­efs­son boð­aði. And­staðan var einkum gagn­vart hug­mynd­inni um stofnun eigna­um­sýslu­fé­lags á vegum rík­is­ins. Margir ótt­uð­ust póli­tíska spill­ingu við stjórn félags­ins og einnig að arð­sem­is­sjón­ar­mið fengju ekki að ráða för í rekstri, þ.e. að póli­tísk stefna yrði að ein­hverju leyti ráð­andi við ákvarð­ana­töku innan fyr­ir­tækj­anna sem yrðu í félag­inu. Horft var til ýmissa fyr­ir­tækja sem gætu farið inn í þetta félag, svo sem Eim­skips, Icelandair Group og Skipta, móð­ur­fé­lags Sím­ans.



And­staðan við hug­myndir Jos­efs­son magn­að­ist eftir því sem leið á end­ur­reisn­ar­starfið og varð brátt hávær innan stjórn­ar­flokk­anna. Þar var komin upp óánægja með störf Jos­efs­son í upp­hafi árs 2009 þegar nefndin sem hann stýrði hafði aðeins starfað í nokkra mán­uði.



Í maí­mán­uði það ár dró til tíð­inda. Þá snöggreidd­ist Jos­efs­son á fundi með stjórn­völdum og hót­aði að hætta störfum þegar í stað. Morg­un­blaðið greindi frá þessu á for­síðu 25. maí 2009. Jóhanna Sig­urð­ar­dóttir for­sæt­is­ráð­herra stað­festi í umræðum á þing­inu sam­dæg­urs að Jos­efs­son hefði hótað að hætta. Ástæðan fyrir reiði­kasti Jos­efs­son og hót­unum hans í kjöl­farið var að hann taldi end­ur­reisn bank­anna ekki ganga nógu hratt. Var hann sér­stak­lega pirr­aður yfir því að bank­arnir væru ekki að leggja nógu mikið af mörkum við að greina eigna­söfn sín og taka á vanda fyr­ir­tækj­anna. Innan end­ur­reistu bank­anna horfðu málin öðru­vísi við og var þeim sjón­ar­miðum marg­sinnis komið skýrt á fram­færi að hug­myndir Jos­efs­son væru á skjön við það sem stjórn­endur og starfs­fólk bank­anna teldu rétt­ast. Þeim hugn­að­ist ekki stofnun eigna­um­sýslu­fé­lags­ins og töldu skyn­sam­leg­ast að vandi fyr­ir­tækja, einnig þeirra sem væru þjóð­hags­lega mik­il­væg, yrði fyrst og fremst í höndum bank­anna og hann yrði leystur sér­tækt en samt á grund­velli almennra laga og reglna.

Eygló Harð­ar­dótt­ir, þáver­andi þing­kona Fram­sókn­ar­flokks­ins, spurði for­sæt­is­ráð­herra sér­stak­lega út í það hvers vegna Mats Jos­efs­son hefði hótað að hætta störfum og hvaða skil­yrði hann hefði sett fyrir áfram­hald­andi störfum fyrir stjórn­völd.

Fyr­ir­spurn Eyglóar var svohljóð­andi:

Hvaða skil­yrði setti Mats Jos­efs­son fyrir áfram­hald­andi starfi í sam­ræm­ing­ar­nefnd um end­ur­reisn banka­kerf­is­ins þegar hann hót­aði að hætta sem for­maður nefnd­ar­innar vegna megnrar óánægju með hæga­gang við end­ur­skipu­lagn­ingu bank­anna?



Í svari Jóhönnu við fyr­ir­spurn­inni sagði að Jos­efs­son hefði komið þeirri skoðun sinni „skýrt á fram­færi“ við stjórn­völd að end­ur­reisn banka­kerf­is­ins hefði verið tíma­frek­ari en að hefði verið stefnt.



„Frá lokum árs­ins 2008 hefur verið starf­andi svo­nefnd sam­ræm­ing­ar­nefnd í banka­málum sem Mats Jos­efs­son hefur stýrt og hefur sú nefnd haldið viku­lega fundi. Í þess­ari nefnd hafa setið auk Mats full­trúar for­sæt­is­ráðu­neyt­is, fjár­mála­ráðu­neyt­is, við­skipta­ráðu­neyt­is, utan­rík­is­ráðu­neyt­is, Fjár­mála­eft­ir­lits­ins og Seðla­banka Íslands. Í síð­asta mán­uði var ákveðið í fullu sam­ráði við Mats Jos­efs­son að breyta fyr­ir­komu­lagi þess­ara mála á þann hátt að í stað sam­ræm­ing­ar­nefnd­ar­innar yrði sett á lagg­irnar tíma­bund­inn stýri­hópur um end­ur­reisn banka­kerf­is­ins. Meg­in­til­gangur þess­arar breyt­ingar er að styrkja fram­kvæmd end­ur­reisn­ar­starfs­ins enn frekar nú þegar nær dregur þeim tíma­punkti að ríkið leggi nýju bönk­unum til nýtt eigið fé þegar samn­ingum við kröfu­hafa gömlu bank­anna lýk­ur. Stýri­hóp­ur­inn hefur fundað mjög ört og að jafn­aði þrisvar til fjórum sinnum í viku. Í stýri­hópnum sitja, auk Mats Jos­efs­son­ar, seðlabanka­stjóri, sem stýrir starfi nefnd­ar­inn­ar, full­trúi for­sæt­is­ráðu­neytis og fjár­mála­ráðu­neytis auk aðstoð­ar­manna for­sæt­is-, fjár­mála- og við­skipta­ráð­herra.

Eygló Harðardóttir spurði út í afstöðu Mats Josefssonar.
Mynd: Birgir Þór Harðarson

Mats Jos­efs­son hefur því ekki sett nein skil­yrði fyrir áfram­hald­andi starfi en hann hefur komið þeirri skoðun sinni skýrt á fram­færi við stjórn­völd að það fyr­ir­komu­lag sem upp­haf­lega var sett upp varð­andi end­ur­upp­bygg­ing­ar­starfið í banka­málum hafi ekki verið eins skil­virkt og stefnt var að. Með nýju fyr­ir­komu­lagi í þessum málum er brugð­ist við þessum ábend­ingum Mats Jos­efs­son­ar,“ sagði í svari for­sæt­is­ráð­herra.



Eftir því sem leið á vinn­una við end­ur­skipu­lagn­ingu banka­kerf­is­ins og stærstu fyr­ir­tækj­anna var ljóst að Mats Jos­efs­son var ekki að ráða för og inn­takið í hans hug­myndum fékk ekki hljóm­grunn hjá stjórn­völdum eða innan end­ur­reistu bank­anna. Á fundum sem hann sat með emb­ætt­is­mönnum og starfs­fólki úr bönk­unum kom marg­sinnis fram í hans máli að hann hefði litla trú á íslensku fag­fólki og helst vildi hann fá erlenda ráð­gjafa hingað til lands­ins til að stýra eigna­um­sýslu­fé­lag­inu. Aðeins þannig væri hægt að tryggja fag­lega stjórn yfir hinum þjóð­hags­lega mik­il­vægu fyr­ir­tækj­um.

Virkjun eigna­um­sýslu­fé­lags­ins reynd­ist óþörf eftir að bank­arnir voru orðnir starf­hæf­ir. Þá gátu þeir sjálfir tekið á vand­ræðum atvinnu­lífs­ins. Það er hins vegar ljóst að hug­myndin um eigna­um­sýslu­fé­lag rík­is­ins, sem hefði fært eign­ar­hald margra fyr­ir­tækja til hins opin­bera, var hótun sem virk­aði ágæt­lega gagn­vart bönk­un­um. Hún var hvati til að drífa þá af stað. Jos­efs­son hætti störfum árið 2011. Hug­myndir hans fengu aldrei neitt braut­ar­gengi hjá íslenskum stjórn­völd­um.

Frétta­skýr­ingin byggir að hluta til á efni sem birt­ist áður í bók­inni Ísland ehf - Auð­menn og áhrif eftir hrun eftir Magnús Hall­dórs­son og Þórð Snæ Júl­í­us­son.

Styrkir þú Kjarnann?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og býður almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Ef þú ert nú þegar styrkjandi leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar