Mynd: Samsett

Árið 2019: Neyðarlánið loks útskýrt fyrir almenningi

Seðlabanki Íslands birti í maí skýrslu um veitingu 500 milljón evra neyðarláns til Kaupþings sama dag og neyðarlög voru sett á Íslandi, þann 6. október 2008. Skýrslan hafði verið rúm fjögur ár í vinnslu. Í henni var ekki mikið af nýjum upplýsingum um veitingu lánsins né ráðstöfun þess. Rétt tæplega helmingur lánsins tapaðist.

„Eftir á að hyggja hefði verið betra að veita ekki lán­ið. Það er hins vegar ekki þar með sagt að þetta hafi verið rangt sjón­ar­mið miðað við aðstæð­urnar og þær upp­lýs­ingar sem þá lágu fyr­ir. Allt orkar tví­mælis þá gjört er og ekki er alltaf við­eig­andi að nota ein­ungis mælistikur upp­lýs­inga síð­ari tíma þegar ein­stakar ákvarð­anir eru metn­ar.“

Þetta sagði Már Guð­munds­son, þáver­andi seðla­banka­stjóri, í for­mála 53 blað­síðna skýrslu um 500 milljón evra þraut­ar­vara­lán sem Seðla­banki Íslands veitti Kaup­þingi 6. októ­ber 2008. Skýrslan kom út í maí en hafði þá verið um 

Í henni kom fram að það liggi nú fyrir að ekki muni end­ur­heimt­ast meira af lán­inu en sem nemur 260 millj­ónum evra, sem eru um 36 millj­arðar króna á gengi dags­ins í dag. Það þýðir að af höf­uð­stól láns­ins, reiknað á gengi dags­ins í dag, töp­uð­ust 33,2 millj­arðar króna. Þá á eftir að taka til­lit til vaxta eða ann­arrar ávöxt­unar sem umrædd upp­hæð hefði getað notið ef fjár­mun­unum hefði verið ráð­stafað með öðrum hætti.

Árið 2014 hafði Seðla­banki Íslands gefið það út að um 270 millj­ónir evra myndu end­ur­heimt­ast af lán­inu. Nú er ljóst að sú upp­hæð hefur skroppið sam­an.

Skýrslan hafði verið rúm fjögur ár í vinnslu, en til­kynnt var um gerð hennar í febr­úar 2015. Í for­mál­anum sagði Már að meðal þess sem hafi tafið skýrslu­gerð­ina sé að reynt hafi „verið að fylgja þeirri meg­in­reglu í starfi Seðla­bank­ans á und­an­förnum árum að úr­lausn­ar­efni nút­íðar og framtíðar hafi for­gang umfram málefni fortíð­ar­inn­ar.“  

Skýrslan átti upp­haf­lega ein­ungis að snú­ast um hvernig unn­ist hefði úr danska bank­anum FIH, sem tek­inn var að veði fyrir neyð­ar­lán­inu. Síðar var því bætt við að skoða sér­stak­lega lán­veit­ing­una sjálfa. Það hafi tafið vinn­una.

Í for­mál­anum sagði Már að til­tæk gögn um lán­veit­ing­una væru fátæk­leg og „varð­andi ýmis atriði þurfti að styðj­ast við minni og munn­lega frá­sögn þeirra sem tóku þátt í ferl­inu. Seðla­bank­inn hafði ekki gögn um ráð­stöfun láns­ins fyrr en í kringum síð­ast­liðin ára­mót.“

Seðla­bank­inn bar ábyrgð en starfs­reglum ekki fylgt

Tek­ist hefur verið á um það á und­an­förnum árum hver hafi tekið ákvörðun um að veita neyð­ar­lán­ið. Yfir­lög­fræð­ingur Seðla­bank­ans hefur sagt að Seðla­bank­inn hefði ákveðið að veita lán­ið. Geir H. Haarde sagði í sjón­varps­við­tali í októ­ber 2014 að Seðla­bank­inn hefði haft fulla heim­ild til að veita lán­ið.

Í skýrslu Seðla­banka Íslands sagði að ekki leiki „vafi á að sjálf ákvörð­unin var tekin af banka­stjórn Seðla­bank­ans að höfðu sam­ráði við for­sæt­is­ráð­herra.“ Það voru því banka­stjórar Seðla­bank­ans sem tóku ákvörð­un­ina um að lána Kaup­þingi nær allan lausan nettó gjald­eyr­is­vara­forða þjóð­ar­inn­ar. Ábyrgðin hvíldi á end­anum hjá Seðla­bank­an­um.

Bank­inn hafði enda ótví­ræða heim­ild til að veita þraut­ar­vara­lán án atbeina ann­arra vald­hafa. Þá liggur fyrir að 21. apríl 2008 var sam­þykkt sér­stök banka­stjórn­ar­sam­þykkt, nr. 1167, um við­brögð Seðla­bank­ans við lausa­fjár­vanda banka. Í regl­unum var sér­stak­lega kveðið á um að skipa ætti starfs­hóp innan bank­ans til að takast á við slíkar aðstæður og að gilda ætti ákveðið verk­lag ef aðstæður sem köll­uðu á þraut­ar­vara­lán kæmu upp. Verk­lag­inu var skipt í alls sex þætti. Í sam­þykkt­inni var einnig fjallað um við hvaða skil­yrði lán til þrauta­vara kæmi til greina og í henni var settur fram ákveðin gát­listi vegna mögu­legra aðgerða Seðla­bank­ans við slíkar aðstæð­ur.

Þegar Kaup­þing fékk 500 millj­ónir evra lán­aðar 6. októ­ber 2008 var ekki farið eftir þess­ari banka­stjórn­ar­sam­þykkt.

Í skýrsl­unni seg­ir: „Þegar þrauta­vara­lánið var veitt voru uppi ein­stakar aðstæður sem líkja mátti við stríðs­á­stand á mörk­uðum eins og áður hefur komið fram og því þurfti að bregð­ast fljótt við. Vegna hinnar miklu tíma­pressu við lán­veit­ing­una reynd­ist ekki unnt að fylgja starfs­regl­unum að öllu leyti enda geta slíkar reglur ein­göngu verið leið­bein­andi en ekki bind­andi þar sem ekki er alltaf hægt að sjá fyrir hvernig ástand í fjár­mála­á­falli raun­ger­ist.“

Muna ekki atburða­rás­ina á sama hátt

Ýmsar skýr­ingar hafa einnig verið gefnar á því í gegnum tíð­ina hvað hafi valdið því að Kaup­þingi hafi verið hjálpað en ekki öðrum íslenskum bönk­um. Þá hafa þau sjón­ar­mið einnig ítrekað verið sett fram að það hefðu ekki verið for­sendur til að hjálpa neinum banka, staða þeirra hafi ein­fald­lega verið þannig.

Í skýrsl­unni voru rifjuð upp ummæli Öss­urar Skarp­héð­ins­son­ar, þáver­andi iðn­að­ar­ráð­herra, í skýrslu rann­sókn­ar­nefndar Alþingis sem kom út í apríl 2010. Aðfara­nótt 6. októ­ber, þess dags sem neyð­ar­lög voru sett á Íslandi vegna fjár­mála­hruns­ins, fund­uðu ýmsir íslenskir ráð­herrar með ráð­gjöfum frá banda­ríska bank­anum J.P. Morgan sem komið höfðu til lands­ins dag­inn áður að ósk Seðla­bank­ans. Í skýrslu rann­sókn­ar­nefndar er eft­ir­far­andi haft eftir Öss­uri: „[… full­trúar J.P. Morgan] sögðu: Þetta er bara svona, ykkar banka­kerfi er þannig að það er varla hægt að bjarga því. Og ef það er hægt að bjarga ein­hverju þá er það Kaup­þ…, þá er það KB.“

Sami skiln­ingur virt­ist raunar koma fram hjá Geir H. Haar­de, þá for­sæt­is­ráð­herra, í frægu sím­tali hans við Davíð Odds­son skömmu fyrir hádegi þennan dag, 6. októ­ber 2008. Þar sagði Davíð við Geir: „Þú ert að tala um það að við eigum frekar að reyna að hjálpa Kaup­þing­i.“ Og Geir svar­að­i:“ „Það slær mig þannig, sko, og mér fannst þeir vera líka á þeirri línu í gær­kvöldi alla­vega þessir Morgan-­menn“.

Bankastjórn Seðlabanka Íslands bar ábyrgð á lánveitingunni.
Mynd: Seðlabanki Íslands

Í skýrslu Seðla­bank­ans kom hins vegar fram að í við­tölum við þá sem voru í for­svari fyrir J.P. Morgan þessa örlaga­ríku nótt hafi þeir neitað að þeir hafi gefið til kynna að það væri á það reyn­andi að bjarga Kaup­þingi. Þar var vitnað í við­tal Morg­un­blaðs­ins við Mich­ael Rid­ley, sér­fræð­ing hjá J.P. Morgan, sem var einn þeirra þriggja sem flogið var inn með einka­þotu frá London um kvöld­mat­­ar­­leytið 5. októ­ber 2008 til Reykja­víkur þar sem þeir fóru yfir stöðu banka­­kerf­is­ins með íslenskum ráða­­mönn­­um.

Í við­tal­inu, sem birt var í októ­ber 2018, sagði hann að ekki hafi verið til nægur gjald­eyr­is­vara­­forði til að bjarga neinum íslensku bank­anna sem féllu. Kaup­­þing, Lands­­bank­inn og Glitnir höfðu sótt gríð­­ar­­lega fjár­­muni á erlenda mark­aði þar sem lánsfé var ódýrt og vöxtur þeirra í kjöl­farið gerði það að verkum að bank­­arnir þrír urðu allt of stórir í hlut­­falli við íslenska hag­­kerf­ið. Í ljósi þess að  ekki hafi verið til fjár­­munir til að bakka upp allt banka­­kerfið þá var ekki hægt að bjarga neinum banka.

Engin lána­beiðni og veð­töku var ábóta­vant

Þá var stað­fest í skýrsl­unni að engin lána­beiðni var frá Kaup­þingi í Seðla­banka­bank­an­um, að ekki var gengið frá lána­samn­ingi né form­legri veð­setn­ingu þótt að yfir­lýs­ing um veð­töku í danska FIH bank­anum hafi verið und­ir­rituð og fyrir liggur að Kaup­­þingi var frjálst að ráð­stafa lán­inu að vild. Þetta er allt í sam­ræmi við það sem Hreiðar Már Sig­urðs­son, fyrr­ver­andi for­stjóri Kaup­þings, hélt fram í grein sem hann birti í Frétta­blað­inu í októ­ber 2014, og vakti mikla athygli.

Seðla­­bank­inn svar­aði grein Hreið­­ars Más sam­­dæg­­urs og sagði að hann væri að ekki að segja satt. Í yfir­­lýs­ingu sagði að starfs­­menn bank­ans hefðu strax gengið í „að full­vissa sig um að veðið fyrir lán­inu til Kaup­­þings stæði til reiðu og lög­­­maður Kaup­­þings gerði hlut­hafa­­skrá í Dan­­mörku strax við­vart um að Seðla­­bank­inn væri að taka veð í öllum hlutum FIH-­­bank­ans. Veð­­gern­ing­­ur­inn var full­­klár­aður fyrir lok við­­skipta­­dags og rétt­­ar­vernd veðs­ins hafði þá verð að fullu tryggð. Stjórn­­endur Kaup­­þings und­ir­­rit­uðu gern­ing­inn fyrir lok við­­skipta­­dags 6. októ­ber. Þannig að full­yrð­ingar um að ekki hafi verið gengið frá veð­­setn­ingu fyrr en mörgum dögum seinna eru rang­­ar“.

Davíð Odds­­son skrif­aði í kjöl­farið Reykja­vík­­­ur­bréf í Morg­un­blaðið undir þar sem hann hafn­aði því sem Hreiðar Már hafði sagt í grein sinni. Þar sagði Dav­­íð: „Í gær var birt yfir þvera for­­síðu Frétta­­blaðs­ins lyga­frétt með við­eig­andi myndum um stofnun og raunar ein­stak­l­ing sem öll fjöl­miðla­­sam­­steypan hefur haft veið­i­­­leyfi á síðan ítök núver­andi eig­enda hófust þar, þótt um hríð væri logið til um eign­ar­hald­ið[...]Eitt sím­­tal við við­kom­and­i, ­stofn­un­ina eða ein­stak­l­ing­inn hefð­i ­tryggt að blaðið yrði ekki sér til­ ­skammar með breið­­síðu sinn­i“.

Skýrsla Seðla­bank­ans sýndi að Hreiðar Már var að segja rétt frá í grein sinni. Lánið var greitt út þegar bank­inn hafði fengið upp­lýs­ingar um að eign­ar­hlutur Kaup­þings í FIH væri veð­banda­laus en áður en að frá­gangi veð­yf­ir­lýs­ing­ar­innar var lok­ið.

Í skýrsl­unni stóð að „þótt ekki hafi verið gengið frá láns­samn­ingi hafa til­vist láns­ins og gildi veð­yf­ir­lýs­ing­ar­innar aldrei verið dregin í efa, enda fór svo að Seðla­bank­inn gekk að veð­inu og yfir­tók eign­ar­hlut­inn. Vegna þess hversu langt var liðið á við­skipta­dag­inn í Evr­ópu var haf­ist handa við að und­ir­búa og fram­kvæma útgreiðslu láns­ins um leið og ljóst var að eign­ar­hlutur Kaup­þings í FIH væri veð­banda­laus og að veðið myndi fást, jafn­vel þótt frá­gangi veð­yf­ir­lýs­ing­ar­innar væri ekki lok­ið. Fjár­hæðin var milli­færð á reikn­ing Kaup­þings í Deutsche Bank í Frank­furt. Í greiðslu­fyr­ir­mælum til þeirra erlendu banka sem Seðla­bank­inn tók út af reikn­ingum sínum hjá til að greiða fjár­hæð­ina kom fram að evr­urnar skyldu vera Kaup­þingi til reiðu sam­dæg­ur­s.“

Ekki hægt að draga ein­hlítar álykt­anir um ráð­stöfun

Mikið hefur líka verið deilt um það árum saman í hvað neyð­ar­lánið hafi far­ið. Geir H. Haarde hefur sagt opin­ber­lega að hann hafi talið að pen­ing­arnir sem Kaup­þing fékk að láni hefðu átt að fara til Bret­lands til að mæta kröfum þar­lendra stjórn­valda um aðgengi­legt lausafé fyrir Kaup­þing Sin­ger & Fried­land­er.

Hreiðar Már sagði við rann­sókn­ar­nefnd Alþingis að um 200 millj­ónir evra hefðu farið til sænska seðla­bank­ans, til að tryggja starf­semi bank­ans þar, auk þess sem hluti láns­ins hafi farið til Lúx­em­borg­ar, Finn­lands og Nor­egs þar sem áhlaup var hafið á bank­ann. Rann­sak­endur hafa stað­fest að hluti fjár­ins hafi sann­ar­lega farið til Sví­þjóð­ar.

Í grein Hreið­ars Más frá því í októ­ber 2014 sagði hann að „allt fjár­magnið var nýtt til að tryggja aðgang við­skipta­vina bank­ans í fjöl­mörgum löndum Evr­ópu að banka­inni­stæðum sín­um, tryggja aðgang dótt­ur­banka Kaup­þings í Evr­ópu að lausafé og mæta veð­köllum bank­ans vegna fjár­mögn­unar hans og við­skipta­vina hans á verð­bréfum hjá alþjóð­legum bönkum í Evr­ópu. Með öðrum orðum þá var allt féð notað til að tryggja sem frekast var kostur rekstur og hag Kaup­þings og við­skipta­vina bank­ans.“

Katrín Jakobsdóttir forsætisráðherra fór fram á að fá upplýsingar um ráðstöfun neyðarlánsins.
Mynd: Bára Huld Beck

Í svari Katrínar Jak­obs­dóttur for­­­­sæt­is­ráð­herra við fyr­ir­­­­spurn Jóns Stein­­­­dórs Vald­i­mar­s­­­­son­­­­ar, þing­­­­manns Við­reisn­­­­­­­ar, um neyð­­­­ar­lán­veit­ing­una, sem birt var á vef Alþingis 14. nóv­­­­em­ber 2018, kom fram að hún ætl­­­­aði að óska eftir því að Seðla­­­­banki Íslands myndi óska svara frá Kaup­­­­þingi ehf. um ráð­­­­stöfun neyð­ar­láns­ins og að bank­inn myndi greina frá nið­­­­ur­­­­stöðum þeirra umleit­ana í skýrslu sinni sem birt var í gær.

Að mati Seðla­bank­ans er ekki mögu­legt að draga ein­hlítar álykt­anir um ráð­stöfun þraut­ar­vara­láns Seðla­bank­ans til Kaup­þings á grund­velli þeirra upp­lýs­inga sem hann afl­aði sér. Þær sýni þó að á þessum tíma var verið að inna af hendi greiðslur sem ella hefðu lík­lega leitt til falls bank­ans. Inn á reikn­ing Kaup­þings í Frank­furt streymdu 698 millj­ónir evra til við­bótar við þá 500 sem Seðla­banki Íslands lán­aði frá 6. til 8. októ­ber en staða hans var nei­kvæð upp á 397 millj­ónir evra í byrjun fyrri dags­ins. Þegar Fjár­mála­eft­ir­litið tók yfir Kaup­þing að morgni dags 9. októ­ber höfðu 810 millj­ónir evra flætt út af þeim reikn­ingi. Ekki er farið yfir aðrar ráð­staf­anir á fé eða lán­veit­ingar hjá Kaup­þings­sam­stæð­unni þessa daga í októ­ber­mán­uði 2008 aðrar en þær sem fóru beint út af umræddum reikn­ingi í Deutsche Banki í Frank­furt.

Flest vit­að, annað ekki kannað sér­stak­lega

Lítið nýtt kom fram um hvernig þeim fjár­munum var ráð­staf­að. Hárri upp­hæð var ráð­stafað til að takast á við áhlaup á Edge-inn­láns­reikn­inga Kaup­þings, greiðslur voru inntar af hendi til nor­rænna seðla­banka og tveggja evr­ópskra banka vegna veð­kalla i tengslum við end­ur­kaupa­samn­ing og umtals­verðri fjár­hæð var ráð­stafað vegna gjald­eyr­is­við­skipta. Þá voru um 400-500 greiðslur sem voru undir tíu millj­ónum evra, alls upp á 114,5 millj­ónir evra, greiddar út.

Auk þess var stað­fest að tvær greiðslur vegna hinna svoköll­uðu CLN-við­skipta fóru út af reikn­ingi Kaup­þings í Frank­furt eftir að neyð­ar­lánið var veitt. CLN-við­skipt­in, sem unnin voru að und­ir­lagi Deutsche Bank, snér­ust um að frá 29. ágúst til 8. októ­ber 2008 lán­aði Kaup­­þing á Íslandi alls 510 millj­­ónir evra í slíka gjörn­inga, sem jafn­gilti nálægt 70 millj­örðum króna miðað við gengi evru 7. októ­ber 2008. Um var að ræða láns­hæf­istengd skulda­bréf sem voru orðin verð­laus í lok ofan­greinds tíma­bils. Á nokkrum vikum hafði rúm­lega hálfur millj­arður evra tap­ast og eftir stóð ekk­ert nema risa­skuld eign­ar­lausra aflands­fé­laga við Kaup­þing.

Greiðslur frá Kaup­þingi vegna veð­kalla frá Deutsche Bank hófust 22. sept­em­ber, sama dag og til­kynnt var að Sheikh Al Thani hefði keypt stóran hlut í bank­an­um. Þorri greiðsln­anna fór fram eftir að Glitnir hafði verið þjóð­nýttur og síð­ustu tvær, sam­tals upp á 50 millj­ónir evra, voru milli­færðar 7. októ­ber 2008, dag­inn eftir að Kaup­þing fékk neyð­ar­lán frá Seðla­banka Íslands og tveimur dögum áður en bank­inn fór á haus­inn. Þær greiðslur eru stað­festar í skýrslu Seðla­bank­ans.

Þar segir að færsl­urnar beri með sér að „áhlaup er í gangi á inn­stæður og önnur fjár­mögnun er að verða erf­ið­ari sem lýsir sér í veð­köllum sem vænt­an­lega tengj­ast veð- og end­ur­kaupa­samn­ing­um. Sam­tals nema greiðslur til nor­ræns seðla­banka, útstreymi á inn­stæðum og greiðslur vegna veð­kalla 442 millj­ónum evra. Vegna greiðslna í tengslum við CLN skulda­bréfið má nefna að málið er ennþá til með­ferðar hjá dóm­stól­um. Ekki er heldur hægt að draga miklar álykt­anir af upp­lýs­ingum um fjár­hæð gjald­eyr­is­við­skipta og mót­að­ila í þeim við­skipt­um. Gera má ráð fyrir að þær færslur hafi þegar verið skoð­aðar af þar til bærum aðil­u­m.“

Már Guð­munds­son sagði í Morg­un­blað­inu í kjöl­far þess að skýrslan var birt að bank­inn hefði hvorki skoðað sak­næmi þeirra ráð­staf­ana sem gripið var til né til hverra stór hlut­i fjár­mun­ana ­fór, til að mynda sá hluti sem skil­greindur er sem gjald­eyr­is­við­skipti eða smærri við­skipti. „Aðrir gæt­u nátt­úr­lega ­sagt að það var líka að koma þarna inn ann­að ­fé, 698 [millj­ón­ir ­evr­a]. Í hvað var það nýtt? Það var þarna út­streymi á öðrum liðum eins og gjald­eyr­is­við­skiptum og við vitum ekk­ert nákvæm­lega hvað var á bak við það en það ætti að vera eðli­legt að lita þannig á að ef þeir sem voru að rann­saka þessi mál töld­u eitt­hvað óeðli­leg­t þá hefðu þeir átt að skoða það og kannski var það gert.“

Upp­lýs­ingar sem hafa legið fyrir í níu ár

Ekk­ert er þó farið yfir aðrar ráð­staf­anir sem gerðar voru innan Kaup­þingsam­stæð­unnar dag­anna eftir að neyð­ar­lánið var veitt, og þangað til að bank­inn féll. Skoðun Seðla­bank­ans ein­skorð­að­ist við að fara yfir það sem fór inn og út af reikn­ingi bank­ans í Frank­furt þessa daga. Þar er um að ræða upp­lýs­ingar sem legið hafa fyrir hjá þrota­búi Kaup­þings frá árinu 2010, eða í níu ár, en aðilar máls hafa ekki beðið um fyrr en um síð­ustu ára­mót.

Ýmis­legt hefur verið rann­sakað um það hvernig Kaup­þing ráð­staf­aði fé þessa daga í byrjun októ­ber 2008. Þar ber helst að nefna lán Kaup­þings til félags sem hét Lindsor Hold­ing upp á 171 milljón evra og er dag­sett 6. októ­ber 2008. Lindsor var, sam­kvæmt gögnum rann­sak­enda hjá emb­ætti sér­staks sak­sókn­ara og Fjár­mála­eft­ir­lit­inu og yfir­heyrslum yfir þeim sem að mál­inu komu, stýrt af stjórn­endum Kaup­þings. Í skýrslu Seðla­banka Íslands er ekk­ert nýtt sett fram um þá lán­veit­ingu en greint frá því að um hana hafi verið fjallað í fjöl­miðlum og í gæslu­varð­halds­úr­skurði sem greint hafi verið frá opin­ber­lega.

Hægt er að lesa meira um Lindsor-­málið hér.

Styrkir þú Kjarnann?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og býður almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Ef þú ert nú þegar styrkjandi leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Meira eftir höfundinnÞórður Snær Júlíusson
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar