Mynd: Bára Huld Beck

Árið 2019: Ráðherra vill styðja flesta einkarekna fjölmiðla en nokkrir Sjálfstæðismenn á móti

Mennta- og menningarmálaráðherra lagði loks fram frumvarp um stuðningskerfi við einkarekna fjölmiðla snemma árs, en aðgerðirnar hafa verið í undirbúningi frá lokum árs 2016. Málið er erfitt innan ríkisstjórnarflokkanna og illa gekk að mæla fyrir því. Það tókst 16. desember.

Lilja D. Alfreðs­dótt­ir, mennta- og menn­ing­­ar­­mála­ráð­herra, kynnti þann 31. jan­úar drög að frum­varpi um breyt­ingar á fjöl­miðla­lög­­um.

Meg­in­efni frum­varps­ins snerist um að veita stjórn­­völdum heim­ild til að styðja við rekstur einka­rek­inna fjöl­miðla í formi end­­ur­greiðslu á allt að 25 pró­­sent af til­­­teknum hluta ­rit­­stjórn­­­ar­­kostn­að einka­rek­inna fjöl­miðla. Skil­yrði fyrir styrknum áttu að vera að við­tak­endur upp­­­fylltu ýmis skil­yrði fjöl­miðla­laga, efni þeirra væri fjöl­breytt og fyrir allan almenn­ing og bygg­ðist á frétt­um, frétta­tengdu efni og sam­­fé­lags­um­ræðu í víðum skiln­ing­i. 

Lagt var til að lögin tækju gildi 1. jan­úar 2020 og end­­ur­greiðslur myndu miðast við rekstrarárið 2019.

Gert var ráð fyrir end­­ur­greiðslu­hæfur kostn­aður yrði bund­inn við beinan launa­­kostnað blaða- og frétta­­manna, rit­­stjóra og aðstoð­­ar­­rit­­stjóra, mynda­­töku­­manna, ljós­­mynd­­ara og próf­­arka­­les­­ara auk verk­taka­greiðslna fyrir sömu störf, í frum­varps­drög­un­­um. 

Hlut­fall end­­ur­greiðslu yrði að hámarki 25 pró­­sent af kostn­aði við fram­an­­greint, þó ekki hærri en 50 millj­­ón­ir til hvers umsækj­anda vegna síð­­ast­lið­ins árs. Jafn­­framt kom fram í frum­varps­drög­unum að heim­ild væri til að veita stað­bundnum fjöl­miðlum við­­bótar end­­ur­greiðslu.

Í frumvarpsdrögunum var lagt til að framlag ríkisins yrði um 350 milljónir króna vegna þessa. 

Miklar breytingar á skömmum tíma

Ástæða þess að ráðist var í þessa vegferð var sú að rekstrarumhverfi fjölmiðla hefur kúvenst vegna tækni- og upp­­lýs­inga­­bylt­ing­­ar­innar sem hefur ger­breytt neyt­enda­hegðun og gengið nán­­ast frá hefð­bundnum tekju­­mó­d­elum fjöl­miðla. Fyrir vikið vilja færri greið fyrir fréttir og frétta­vinnslu og hefur gert það að verkum að nýjar teg­undir miðla, sér­­­stak­­­lega sam­­­fé­lags­mið­l­­­ar, eru farnir að taka til sín sífellt stærri sneið af tekjum sem áður runnu til íslenskra miðla.

Í skýrslu nefndar um rekstr­­ar­um­hverfi einka­rek­inna fjöl­miðla hér á landi, sem skipuð var í lok árs 2016 kom fram að rekstur einka­rek­inna fjöl­miðla sé svo erf­iður að það gefi stjórn­­völdum til­­efni til að stuðla að bættu rekstr­­ar­um­hverfi þeirra.

Björgvin Guðmundsson, sem var formaður nefndarinnar sem skoðaði rekstrarumhverfi fjölmiðla, afhendir ráðherra skýrslu nefndarinnar.
Mynd. Aðsend

Það rekstr­ar­um­hverfi sem íslenskum einka­reknum fjöl­miðlum er sniðið er auk þess í and­stöðu við það sem tíðkast víð­ast hvar í Evr­ópu. Þannig eru beinir rík­is­styrkir til einka­rek­inna fjöl­miðla á öllum Norð­ur­lönd­un­um, í Frakk­landi, Lúxemborg, Lett­landi og Ítal­íu.

Á hinum Norð­ur­lönd­un­um, sem eru þau sam­fé­lög sem Ísland ber sig mest saman við, má rekja rekstr­ar­stuðn­ing hins opin­bera til einka­rek­inna fjöl­miðla aftur til árs­ins 1990. Í Nor­egi og Sví­þjóð hefur stuðn­ing­ur­inn verið auk­inn umtals­vert und­an­farin miss­eri. Dönsk stjórn­völd kynntu einnig aðgerðir til að bregð­ast við rekstr­ar­stöðu fjöl­miðla í fyrra, sem fólust meðal ann­ars í því að draga saman umfang DR, danska rík­is­sjón­varps­ins.

Undirliggjandi var að tryggja að gagn­rýnin umræða, aðhald, fjöl­breyttar skoð­anir og sjón­ar­mið, menn­ing­ar­leg fjöl­breytni, rann­sókn­ar­blaða­mennska séu grund­völlur hvers lýð­ræð­is­rík­is. Til þess að ná því mark­miði þurfa fjöl­miðlar að vera fjöl­breyttir og í eigu ólíkra aðila.

Gagn­rýnendur þess að ríkið styrki einka­rekna fjöl­miðla halda því fram að slíkir styrkir geti grafið undan sjálf­stæði fjöl­miðl­anna. Að þeir muni ekki bíta hend­ina sem fóðrar þá og þar af leið­andi muni þeir ekki sinna aðhalds­hlut­verki sínu nægi­lega vel.

Sagði stjórnarmeirihluta fyrir málinu

Frum­varpið var kynnt í sam­ráðs­gátt stjórn­valda í jan­úar og fjöl­margar athuga­semdir bár­ust við það, meðal ann­ars frá flest öllum fjöl­miðlum lands­ins. Margar voru jákvæðar en athygli vakti að tvö af stærstu fjöl­miðla­fyr­ir­tækjum lands­ins, Torg sem gefur út Frétta­blað­ið, og Árvakur sem gefur m.a. út Morg­un­blað­ið, gerðu miklar athuga­semdir við að stærri fjöl­miðlar fengu ekki meira og vildu að minni miðlar fengu ekk­ert.

Lilja sagði í sjón­varps­þætt­inum 21 á Hring­braut í mars síð­ast­liðnum að það væri stjórn­ar­meiri­hluti fyrir frum­varp­inu þrátt fyrir að það hefði verið gagn­rýnt úr ýmsum átt­um, meðal ann­ars af hluta þing­manna Sjálf­stæð­is­flokks.[

Eftir samráðsferlið voru gerðar breytingar á frumvarpinu og meðal annars bætt við stuðningi sem næmi allt að 5,15 pró­sent af launum starfs­fólks á rit­stjórn sem  fellur undir lægra skatt­þrep tekju­skatts­stofna. Kostn­aður við það er met­inn um 170 millj­ón­ir, en við end­ur­greiðsl­urnar áfram um 350 millj­ón­ir, sam­tals um 520 millj­ónir á árs­grund­velli.

Langstærstur hlut­inn af heild­ar­upp­hæð­inni myndi renna til stærstu fjöl­miðla­fyr­ir­tækja lands­ins, Sýn­ar, sem skráð er á mark­að, Árvak­urs, útgáfu­fé­lags Morg­un­blaðs­ins, og síðan Torgs ehf., sem gefur út Frétta­blað­ið og ýmsa aðra miðla. 

Nú útgáfa af fjöl­miðla­frum­varpinu var kynnt á rík­is­stjórn­ar­fund­i í byrjun maí. Frum­varp­inu var dreift á Alþingi þann 20 maí en það komst þó ekki til umræðu á Alþingi áður en þingið fór í sum­ar­leyf­i. Meginástæða þess var mikil andstaða hluta þingmanna Sjálfstæðisflokksins, sem vildu miklar breytingar á því þrátt fyrir að ráðherrar flokksins hefðu þegar afgreitt málið út af borði ríkisstjórnarinnar. 

Málið frestast vegna ósættis

Í haust stóð til að mæla fyrir málinu í september en því var sífellt frestað vegna óróa um málið milli stjórnarflokkanna. Í lok nóvember spurðist út að óiánægjuöflin í Sjálfstæðisflokknum hefðu fengið það í gegn að endurgreiðsluhlutfallið yrði lækkað í 20 prósent en í byrjun desember kom í ljós, þegar breytt frumvarp var lagt fram, að það hefði verið lækkað enn meira. Endurgreiðslan samkvæmt því verður 18 prósent og hinn sér­staki viðbótarstuðn­ingur, sem nemur allt að fjórum pró­sentum af þeim hluta af launum launa­manna fjöl­mið­ils sem falla undir lægra skatt­þrep tekju­skatts­stofns, lækkar úr 5,15 pró­sentum í upp­haf­legu frum­varpi Lilju í fjögur pró­sent. Kostnaðurinn við frumvarpið var takmarkaður við þær 400 milljónir króna sem þegar hefur verið tryggðar til málaflokksins á fjárlögum, sem samþykkt voru í desember 2019. 

Lilja náði loks að mæla fyrir frumvarpinu, eftir mikil átök bak við tjöldin, 16. desember síðastliðinn. Á sama tíma lögðu fjórir þingmenn Sjálfstæðisflokksins, fram eigið frumvarp um hvernig stuðningur við einkarekna fjölmiðla ætti að vera. Samkvæmt því yrði hann allur í gegnum afnám tryggingargjalds á fjölmiðla. Engin kostnaðargreining fylgir frumvarpinu en viðmælendur Kjarnans telja að það myndi kosta umtalsvert meira en frumvarp Lilju og að þeir peningar myndu að nánast öllu leyti enda hjá þremur stærstu fjölmiðlasamsteypum landsins: Torgi, Árvakri og Sýn. 

Frumvarp Lilju er nú til meðferðar hjá allsherjar- og menntamálanefnd sem hefur kallað eftir umsögnum fyrir 10. janúar næstkomandi.

Ert þú í Kjarnasamfélaginu?

Kjarninn er opinn vefur en líflínan okkar eru frjáls framlög frá lesendum, Kjarnasamfélagið. Sú stoð undir reksturinn er okkur afar mikilvæg.

Með því að skrá þig í Kjarnasamfélagið gerir þú okkur kleift að halda áfram að vinna í þágu almennings og birta vandaðar fréttaskýringar, djúpar greiningar á efnahagsmálum og annað fréttatengt gæðaefni. 

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur undanfarin sjö ár og við ætlum okkur að standa vaktina áfram. 

Fyrir þá sem nú þegar eru stoltir styrkjendur Kjarnans þá leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka mánaðarlega framlagið með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar