Mynd: Pixabay.com

Handsprengjum sífellt kastað inn í kjaraviðræður

Lengi hefur blasað við að mjög viðkvæm staða væri uppi á vinnumarkaði. Vegna þess voru stjórnir ríkisfyrirtækja beðnar um að sýna hófsemi í launahækkunum forstjóra sinna þegar vald yfir þeim var fært aftur til þeirra. Þær hunsuðu þau tilmæli og laun flestra forstjóra, sem voru þegar mjög há í öllum samanburði, voru hækkuð um tugi prósenta.

Íslenska ríkið á tvo af þremur stóru við­skipta­bönk­un­um, Lands­bank­ann og Íslands­banka. Nýleg rann­sókn sem gerð var fyrir starfs­hóp sem vann Hvít­bók um fjár­mála­kerfið sýndi að 61,2 pró­sent lands­manna eru jákvæðir gagn­vart því að íslenska ríkið sé eig­andi þeirra.

Sama rann­sókn sýndi að ein­ungis 16 pró­sent treysta bönk­um. Ástæð­una fyrir traust­leys­inu er ekki ein­ungis að finna í banka­hrun­inu sem varð fyrir rúmum ára­tug, og afleið­ingum þess. Þvert á móti voru þau orð sem flestum Íslend­ingum datt í hug þegar lýsa átti banka­kerf­inu orð eins og háir vext­ir, dýrt, okur, glæp­a­starf­semi, spill­ing og græðgi. Þar á eftir komu orð á borð við og van­traust, há laun, bónusar og eig­in­hags­muna­semi.

Óánægja almenn­ings með bank­anna sína snýr því ekki að eign­ar­haldi þeirra, heldur þeirri þjón­ustu sem þeir veita og þeirri menn­ingu sem þeir virð­ast end­ur­spegla. Menn­ingu græðgi og spill­ing­ar, sam­kvæmt nið­ur­stöðu rann­sókn­ar­inn­ar.

Gylfi Zoega, pró­fessor í hag­fræði sem situr í pen­inga­stefnu­nefnd Seðla­banka Íslands, kom inn á þetta í erindi sem hann hélt á morg­un­verð­ar­fundi Fjár­mála­eft­ir­lits­ins síð­ast­lið­inn þriðju­dag. Þar spurði hann meðal ann­ars af hverju nokkur ætti að treysta banka­kerf­inu? „Til að fólk treysti manni þarf maður að vera traust­vekj­andi og það skortir tölu­vert upp á það.“

Gylfi sagði bank­ana vilj­andi seta verð­skrá sína fram með flóknum og óskýrum hætti þannig að neyt­endur ættu ekki mögu­leika á því að bera þær sam­an. Þetta, og önnur óskýr starf­semi bank­anna, skili rentu sem sé ekki notuð til að bæta kjör til almenn­ings heldur til að greiða há laun til starfs­fólks fjár­mála­fyr­ir­tækja, skila miklum hagn­aði og til að byggja nýjar bygg­ing­ar. Þar vís­aði hann til áætl­ana um að byggja nýjar höf­uð­stöðvar Lands­bank­ans við hlið Hörpu sem eiga að kosta að minnsta kosti níu millj­arða króna, og nettó sjö millj­arða króna þegar búið er að selja aðrar fast­eignir bank­ans upp í kostn­að­inn. „Lands­banka­húsið er tíu sinnum dýr­ara fyrir Ísland heldur en múr­inn við landa­mæri Mexíkó sem Banda­ríkja­for­seti vill byggja. Af hverju? Þetta eru pen­ingar almenn­ings­,“ ­spurði Gylfi.

Gylfi Zoega, prófessor í hagfræði, hélt eldmessu um bankana á morgunverðarfundi Fjármálaeftirlitsins í vikunni.
Mynd: Skjáskot

Sam­bæri­leg skila­boð hafa komið ann­ars staðar frá. Sig­urður Hann­es­son, fram­kvæmda­stjóri Sam­taka iðn­að­ar­ins, skrif­aði blaða­grein í des­em­ber 2018 með fyr­ir­sögn­inni „Ríkið getur lækkað vext­i“. Þar sagði Sig­urður að í Hvít­bók­inni hafi komið fram að  með­­al­vextir útlána íslensku bank­anna hafi verið 5,8 pró­sent á árinu 2017 en með­­al­vextir skulda bank­anna 3,2 pró­sent. „Á því ári var því 2,6 pró­­sent­u­­stiga munur á með­­al­tals­vöxtum vaxta­ber­andi eigna og skulda íslenskra banka. M.ö.o var álagn­ing íslensku bank­anna 45 pró­sent[...]Háir vextir útlána bank­anna skýr­­ast því að mjög stórum hluta af þess­­ari háu álagn­ingu þeirra.“

Sig­urður sagði að það væri íslenska rík­is­ins að hag­ræða í banka­kerf­inu, bæta þannig kjör, stuðla að meiri skil­virkni og auka verð­mæta­sköp­un. Það yrði gert með því að minnka rekstr­ar­kostn­að. Og um það bil helm­ingur hans er launa­kostn­að­ur.

Öllum ljóst við­kvæmni kjara­deilna

Nú standa yfir ein­hverjar við­kvæm­ustu kjara­við­ræður sem átt hafa sér stað í ára­tugi á Íslandi. Í kröfu­gerð­um, sem félags­menn sam­þykktu, var til að mynda farið fram á að lág­marks­laun yrði hækkuð úr 300 þús­und krónum í 425 þús­und krónur á nokkrum árum. Ef verka­lýðs­hreyf­ingin á að víkja frá þessum kröfum þá þurfa stjórn­völd að koma að borð­inu með til­lögur sem skili skjól­stæð­ingum hennar nægi­legum kjara­bót­um. Með öðrum orðum verður ríkið að borga fyrir kjara­bætur launa­fólks, ekki atvinnu­líf­ið. Það þarf ríkið að gera með skatt­kerf­is­breyt­ingum sem færa skatt­byrði af lág- og milli­tekju­hópum og eykur jöfn­un­ar­hlut­verk skatt­kerf­is­ins, meðal ann­ars með auknum milli­færslum í gegnum bóta­kerfi. Að end­ingu er farið fram á sér­tækar aðgerðir til að rétta hlut þeirra sem hafa farið hall­oka á hús­næð­is­mark­aði á síð­ustu árum. Allir sem koma að kjara­við­ræðum gera sér grein fyrir því að svona er staðan og að lausnin á hinni erf­iðu stöðu felst í mála­miðlun á þessum for­send­um.

Drífa Snædal, for­seti Alþýðu­sam­bands Íslands, ræddi þessa stöðu meðal ann­ars í þætt­inum 21 á Hring­braut nýver­ið.

  En það er fleira sem verka­lýðs­hreyf­ing­in, og raunar þorri almenn­ings, fór fram á. Að hópar sem hafa mun hærri laun en flestir lands­menn fari ekki fram úr sér í launa­hækk­unum heldur beri skyn­bragð á það sem sé að ger­ast í sam­fé­lag­inu.

Það virð­ist hins vegar vera erfitt fyrir þá sem hafa vald til slíkra ákvarð­ana, að bera slíkt skyn­bragð og ganga í takt við kröfur þorra almenn­ings.

Til­mæli ráð­herra hunsuð

Það má segja að fyrsta sprengjan sem kastað var inn á vinnu­mark­að­inn hafi verið 44,3 pró­sent hækkun á launum þing­manna, og tug­pró­senta­hækkun á launum æðstu ráða­manna, sem ákveðin var af kjara­ráði og gerð opin­ber á kjör­dag 2016. Skömmu áður höfðu aðstoð­ar­menn ráð­herra verið hækk­aðir um allt að 35 pró­sent.

Við ský­lausri kröfu verka­lýðs­hreyf­ing­ar­innar um að það yrði undið ofan af þessum hækk­un­um, til að tryggja sátt­ar­grund­völl um laun á vinnu­mark­aði, hefur ekki verið orð­ið. Þess í stað var ákveðið að færa ýmsa undan kjara­ráði og á end­anum að leggja fyr­ir­bærið nið­ur, en leyfa ráða­mönnum að halda hinum miklu hækk­un­um.

Í árs­lok 2016, þegar enn var stjórn­ar­kreppa í land­inu og ekki hafði tek­ist að mynda rík­is­stjórn, var ákveðið að færa ákvarð­anir um laun for­stjóra rík­is­fyr­ir­tækja frá kjara­ráði til stjórna fyr­ir­tækj­anna sjálfra. Bene­dikt Jóhann­es­son tók síðan við sem fjár­mála- og efna­hags­mála­ráð­herra í jan­úar 2017 og eitt af hans fyrstu verkum var að senda bréf á stjórnir allra rík­is­fyr­ir­tækja. Í bréf­inu beindi Bene­dikt þeim til­mælum til stjórn­anna að þær myndu stilla öllum launa­hækk­unum í hóf eftir að þær myndu fá ákvörð­un­ar­vald yfir launum for­stjóra um mitt ár 2017. Í bréf­inu stóð að ástæða hafi verið til þess að „vekja sér­­staka athygli á mik­il­vægi þess að stjórnir hafi í huga áhrif launa­á­kvarð­ana á stöð­ug­­leika á vinn­u­­mark­aði og ábyrgð félag­anna í því sam­­bandi. Æski­­legt er að launa­á­kvarð­­anir séu var­kár­­ar, að forð­­ast sé að ákvarða miklar launa­breyt­ingar á stuttu tíma­bili en þess í stað gætt að laun séu hækkuð með reglu­bundnum hætti til sam­ræmis við almenna launa­­þró­un.“

Afrit af bréf­inu var svo sent aftur til allra stjórn­anna dag­inn áður en að launa­á­kvörð­un­ar­valdið var fært til þeirra. Auk þess fund­aði Bene­dikt með for­mönnum stjórna stærstu rík­is­fyr­ir­tækj­anna þann 10. ágúst 2017 og fór þá enn yfir efni bréfs­ins.

Benedikt Jóhannesson sendi skýr tilmæli til stjórna ríkisfyrirtækja. Þau voru hunsuð.
Mynd: Birgir Þór Harðarson

Stjórnir flesta stærstu fyr­ir­tækj­anna í rík­­i­s­eigu huns­uðu til­­­mælin og hækk­­uðu laun for­­stjóra sinna langt umfram almenna launa­­þró­un. Bene­dikt sagði í við­tali við Kast­ljós í vik­unni að hans mestu mis­tök sem ráð­herra hafi verið þau að hafa ekki rekið þær stjórnir sem það gerðu.

Sumir gengu á lag­ið...

Þegar árs­reikn­ingar rík­is­fyr­ir­tækja vegna árs­ins 2017 fóru að birt­ast á fyrstu mán­uðum árs­ins 2018 kom í ljós að stjórnir þeirra höfðu gengið á lag­ið. For­stjóri Lands­virkj­un­ar, Hörður Arn­ar­son, hækk­aði til að mynda úr tveimur millj­ónum króna í tæpar 3,3 millj­ónir króna á mán­uði eftir að launa­á­kvörð­un­ar­valdið var fært til stjórnar fyr­ir­tæk­is­ins.

Stjórn­ar­for­maður Lands­virkj­unar er Jónas Þór Guð­munds­son, til­nefndur af fjár­mála- og efna­hags­ráð­herra. Hann er líka í starfs­kjara­nefnd stjórnar fyr­ir­tæk­is­ins og var for­maður kjara­ráðs sem full­trúi Sjálf­stæð­is­flokks. Laun stjórn­ar­manna Lands­virkj­unn­ar, sem allir eru póli­tískt skip­að­ir, hækk­uðu líka um tæp 50 pró­sent sam­kvæmt ákvörðun starfs­kjara­nefnd­ar.

Laun for­stjóra Íslands­pósts, Ingi­mundar Sig­ur­páls­son­ar, hækk­uðu líka gríð­ar­lega mik­ið, eða um 25 pró­sent, við til­færsl­una. Hann var með um 1,8 milljón króna á mán­uði eftir hana.

Þetta gerð­ist þrátt fyrir að Íslands­póstur hafi glímt við gríð­ar­legan rekstr­ar­vanda að und­an­förnu sem birt­ist meðal ann­ars í því að fyr­ir­tækið þyrfti að fá 500 milljón króna neyð­ar­lán frá rík­inu til að bregð­ast við lausa­fjár­skorti í lok síð­asta árs, sem alls óvíst er að hægt verði að greiða til baka.

Stjórnin sjálf hefur einnig hækkað vel sín eigin laun. Alls hafa stjórn­ar­laun hækkað um 65 pró­sent frá árinu 2014. Í fyrra var ákveðið að almenn laun stjórn­­­ar­­manna myndu hækka úr 140 þús­und krónum á mán­uði í 165 þús­und krón­­ur. Laun for­­manns stjórn­ar, Bjarna Jóns­son­ar, eru tvö­­­föld laun stjórn­­­ar­­manns og fór hann því úr 280 þús­und krónum á mán­uði og upp í 330 þús­und krón­­ur. Hækk­­unin nam því tæpum 18 pró­­sent­u­m. Þetta sýna fund­­ar­­gerðir stjórnar sem Frétta­­blaðið greindi frá fyrr í febr­ú­ar. Vara­for­maður stjórnar Íslands­pósts er Svan­hildur Hólm Vals­dótt­ir, aðstoð­ar­maður Bjarna Bene­dikts­son­ar, fjár­mála- og efna­hags­mála­ráð­herra.

...Og þá gengu allir á lagið

Annar for­­stjóri sem færð­ist undan kjara­ráði á árinu 2017 er Guð­­mundur Ingi Ásmunds­­son, for­­stjóri Lands­­nets. Laun hans hækk­­uðu um tvær millj­­ónir króna árinu 2017 og námu heild­­ar­­laun hans á árs­grund­velli 21,7 millj­­ónum króna, eða um 1,8 millj­­ónum króna á mán­uði. Það var hækkun um rúm tíu pró­­sent.

Fjölgað var í stjórn Lands­nets úr þremur í fimm á árinu 2017. Sam­hliða jókst launa­kostn­aður vegna stjórn­ar­starfa um tæp 53 pró­sent. Með­al­kostn­aður á hvern stjórn­ar­mann á mán­uði var um 200 þús­und krón­ur. Sig­rún Björn Jak­obs­dótt­ir, fyrr­ver­andi bæj­ar­stjóri Sjálf­stæð­is­flokks­ins á Akur­eyri, er stjórn­ar­for­maður Lands­nets.

Fleiri rík­is­for­stjórar hafa hækkað umtals­vert í laun­um. Laun Magn­úsar Geirs Þórð­ar­sonar útvarps­­­stjóra RÚV hækk­­uðu um 16 pró­­­­sent í 1,8 millj­­­­ónir króna á mán­uði á árinu 2017. Kostn­aður vegna stjórn­ar­launa hækk­aði að sama skapi um 21 pró­sent. Stjórn­ar­form­rður RÚV á því ári var Ragn­heiður Rík­harðs­dótt­ir, fyrr­ver­andi þing­maður Sjálf­stæð­is­flokks­ins. Á aðal­fundi í fyrra var Kári Jón­as­son,­fyrr­ver­andi frétta­stjóri hjá RÚV og rit­stjóri Frétta­blaðs­ins, kjör­inn for­mað­ur.

Laun for­stjóra Isa­via, Björns Óla Hauks­son­ar, hækk­uðu um 36 pró­sent við það að ákvörðun um laun rík­is­for­stjóra voru flutt til stjórna. Laun hans eftir breyt­ing­una voru tæp­lega 2,4 millj­ónir króna á mán­uði.

Ingimundur Sigurpálsson hækkaði í launum á tveimur vígstöðum, annars vegar sem forstjóri Íslandspósts og hins vegar sem stjórnarformaður Isavia.
Mynd: Skjáskot

Stjórn­ar­for­maður Isa­via er Ingi­mundur Sig­ur­páls­son, for­stjóri Íslands­pósts. Mán­að­ar­laun hans fyrir það auka­starf voru 360 þús­und krónur á árinu 2017 og höfðu þá hækkað um rúm­lega 30 pró­sent frá árinu 2014.

Bless­aðir bank­arnir

En mesta úlfúðin hefur verið vegna launa­kjara þeirra sem stýra rík­is­bönk­unum tveim­ur, Lands­bank­anum og Íslands­banka. Banka­sýsla rík­is­ins fer með eign­ar­hlut rík­is­ins í þeim. Stjórn­ar­for­maður hennar er Lárus Blön­dal, sem leiddi líka starfs­hóp­inn sem vann Hvít­bók­ina um fjár­mála­kerf­ið. Það var Bjarni Bene­dikts­son, fjár­mála- og efna­hags­mála­ráð­herra, sem skip­aði hann í bæði hlut­verk­in.

Í árs­reikn­ingi Lands­bank­ans fyrir árið 2018, sem birtur var fyrir rúmri viku, kom fram að laun banka­stjór­ans, Lilju Bjarkar Ein­ars­dótt­ur, hefðu verið hækkuð í 3,8 millj­­ónir króna á mán­uði, sem þýðir að laun hennar hafa hækkað um tæp­lega 82 pró­­sent á um tveimur árum, en þau voru tæp­lega 2,1 milljón króna áður en að ákvörðun um laun hennar var færð undan kjara­ráði.

Til við­bótar hafa kjör banka­ráðs­ins líka hækkað umtals­vert og fram yfir almenna launa­þró­un. Þannig hækk­uðu til að mynda heild­ar­laun for­manns banka­ráðs, Helgu Bjarkar Eiríks­dótt­ur, úr 800 þús­und krónum í 925 þús­und krónur milli áranna 2016 og 2017. Á árinu 2018 hækk­uðu heild­ar­laun hennar svo aftur og hún var að með­al­tali með 966 þús­und krónur í laun í fyrra sam­kvæmt nýbirtum árs­reikn­ingi.

Íslands­banki færð­ist aftur í rík­i­s­eigu eftir að stöð­ug­leika­samn­ingar voru gerðir við kröfu­hafa föllnu bank­anna. Við það urðu starfs­menn bank­ans allir rík­is­starfs­menn og ákvörðun um laun banka­stjór­ans, Birnu Ein­ars­dótt­ur, færð­ist undir kjara­ráð. Birna var með alls um 4,8 millj­ónir króna í laun og árang­urstengdar greiðslur að með­al­tali á mán­uði á árinu 2016.

Í jan­úar 2017 úrskurð­aði kjara­ráð að lækka ætti laun hennar í rúm­lega tvær millj­ónir króna á mán­uði. Sú launa­lækkun kom þó aldrei til fram­kvæmda þar sem Birna var með tólf mán­aða upp­sagn­ar­frest. Ákvörðun um launa­kjör hennar færð­ist svo aftur til stjórnar Íslands­banka um mitt ár 2017.

Birna var einnig með 4,8 millj­ónir króna í laun á árinu 2017. Til við­bótar fékk hún eina milljón króna á mán­uði í mót­fram­lag atvinnu­rek­anda í líf­eyr­is­sjóð.

Birna Einarsdóttir og Friðrik Sophusson stýra Íslandsbanka.
Mynd: Íslandsbanki

Í vik­unni sendi Íslands­­­­­banki frá sér til­­­kynn­ingu þar sem fram kom að Birna hefði óskað eftir því í nóv­­­em­ber síð­­­ast­liðnum að laun hennar yrðu lækkuð og að þau séu nú 4,2 millj­­­ónir króna á mán­uði. Sú tala er þó ekki tæm­andi fyrir heild­ar­kjör hennar heldur tekur ein­ungis mið af laun­um. Ef bif­reið­ar­hlunn­indi og áætl­aður kaup­auki á þessu ári eru reiknuð með verða með­al­tals­laun Birnu á mán­uði á árinu 2019 um 4,8 millj­ónir króna. Sú kjara­breyt­ing tók gildi 1. jan­úar síð­ast­lið­inn.

Í fyrra, á árinu 2018, hækk­uðu heild­ar­laun hennar hins vegar umtals­vert. Þá námu laun, bif­reið­ar­hlunn­indi og kaup­auki að með­al­tali 5,3 millj­ónum króna á mán­uði.

Frið­rik Soph­us­son, fyrr­ver­andi fjár­mála­ráð­herra og þing­maður Sjálf­stæð­is­flokks­ins, er stjórn­ar­for­maður Íslands­banka. Hann fékk alls um 883 þús­und krónur mán­að­­ar­­lega í laun á árinu 2017. Þau laun hækk­­uðu um 14,5 pró­­sent á milli 2016 og 2017. Launin hækk­uðu svo aftur í fyrra, um 6,6 pró­sent. Þá námu með­al­laun Frið­riks 942 þús­und krónum á mán­uði.

Bankaráðið telur launahækkunina hóflega

Það tók nokkurn tíma að fá viðbrögð frá þeim sem bera ábyrgð á rekstri Landsbankans eftir að greint var frá hinum miklu launahækkunum bankastjóra hans, Lilju Bjarkar Einarsdóttur, með birtingu ársreiknings í lok síðustu viku.

Bankaráð Landsbankans, sem er ábyrgð fyrir því að skammta bankastjóranum laun, sendi þó frá sér tilkynningu á mánudag þar sem það sagði að hækkunin væri í samræmi við starfskjarastefnu bankans. Laun hennar hafi verið lægri en laun æðstu stjórnenda hjá öðrum stórum fjármálafyrirtækjum og því hefði þurft að hækka þau til að starfskjör Lilju Bjarkar væru samkeppnishæf.

Á þriðjudag komu svo fram viðbrögð Bankasýslu ríkisins. Í þeim fólst að senda stjórnum bæði Landsbankans og Íslandsbanka bréf þar sem óskað var eftir upplýsingum um launamál bankastjóranna og þess óskað að svör berist fyrir 19. febrúar næstkomandi.

Bjarni Benediktsson, fjármála- og efnahagsráðherra, sendi einnig bréf sama dag þar sem óskað var eftir „því að stjórnir og Banka­sýsla rík­is­ins upp­lýsi fjár­mála- og efna­hags­ráðu­neytið um það hvernig brugð­ist hafi verið við þeim til­mæl­unum sem beint var til þeirra með bréfi ráðu­neyt­is­ins frá jan­úar 2017, sem síðar var ítrek­að, og í hvaða mæli þau hafa verið höfð til hlið­sjónar við ákvörðun launa fram­kvæmda­stjóra. Hafi stjórnir ákvarðað fram­kvæmda­stjórum launa­hækk­anir umfram almenna launa­þró­un, er óskað eftir því að þær færi rök fyrir þeim ákvörð­unum með til­vís­unar til eig­anda­stefnu.“

Bjarni sagðist „óhress“ með launahækkun forstjóra Landsbankans í viðtali við Morgunútvarp Rásar 2 á miðvikudag og að það væri ekki annað að sjá en að tilmælin sem send voru í upphafi árs 2017 hefði verið höfð að engu.

Skiptir Kjarninn þig máli?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Við erum til staðar fyrir lesendur og fjöllum um það sem skiptir máli.

Ef Kjarninn skiptir þig máli þá máttu endilega vera með okkur í liði.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Meira eftir höfundinnÞórður Snær Júlíusson
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar