„Líkamar intersex fólks eru ekki mistök sem þarf að leiðrétta“

Samtökin Amnesty International skora á íslensk stjórnvöld að tryggja og vernda jafna meðferð einstaklinga með ódæmigerð líffræðileg kyneinkenni, bæði í lögum og framkvæmd. Yfir 68 börn fæðast hér á landi með ódæmigerð kyneinkenni á hverju ári.

Intersex
Auglýsing

Ein­stak­lingar sem fæð­ast með líf­fræði­leg kynein­kenni sem ekki eru dæmi­gerð fyrir karl­menn eða konur sæta hindr­unum í aðgengi að full­nægj­andi heil­brigð­is­þjón­ustu á Íslandi, sam­kvæmt nýrri skýrslu Am­nesty Internationa­l. Laura Carter ­rann­sak­andi hjá sam­tök­unum segir að litið sé á inter­sex ­börn og full­orðna sem vanda­mál sem þurfi að laga og segir að það skorti heil­brigð­is­þjón­ustu sem tekur mið af mann­rétt­indum þeirra hér á landi. Hún segir að sá skortur stofni lík­am­legri og and­legri heilsu þeirra í hætt­u. 

For­sæt­is­ráð­herra kynnti drög að frum­varpi til laga um kyn­rænt sjálf­ræði á rík­is­stjórn­ar­fundi í byrjun febr­ú­ar. Með frum­varp­inu er rík­is­stjórnin að fram­fylgja stjórn­ar­sátt­mála ­rík­is­stjórn­ar­inn­ar en þar er tekið fram að mark­mið frum­varps­ins sé að koma Íslandi í fremstu röð í mál­efnum hinsegin fólks og upp­fylla nýút­komin til­mæli Evr­ópu­ráðs­ins vegna mann­rétt­inda inter­sex ­fólks. ­Sam­tök­in Inter­sex Ís­land hafa hins veg­ar ­gagn­rýnt frum­varpið og segja að laga­breyt­ing­arnar sem lagðar séu til í frum­varp­inu muni ekki hafa nein áhrif á líf og rétt­ind­i inter­sex ­fólks.

68 börn fæð­ast á ári með ódæmi­gerð líf­fræði­leg kynein­kenni

Sumir ein­stak­lingar með ódæmi­gerð líf­fræði­leg kynein­kenni fæð­ast með kynein­kenni sem telj­ast ekki algjör­lega karl- eða kven­kyns, eru sam­bland af karl- og kven­kyns ein­kenn­um, eða eru hvorki karl- né kven­kyns. Margt fólk með ódæmi­gerð líf­fræði­leg kynein­kenni kýs að kalla sig inter­sex, aðrir vilja hins vegar ekki nota það hug­tak.

Áætlað er að í kringum 68 börn fæð­ist með ódæmi­gerð líf­fræði­leg kynein­kenni á hverju ári á Íslandi, þ.e. horm­óna­starf­semi, kyn­kirtla, kyn­litn­inga eða kyn- og æxl­un­ar­færi sem eru með ein­hverju móti öðru­vísi en hjá flestum konum og körlum sem þýðir að heild­ar­fjöldi ein­stak­linga með ódæmi­gerð kynein­kenni er um 6000 manns.

Auglýsing

Í nýrri skýrslu sam­tak­anna Am­nesty international um stöðu inter­sex fólks á Íslandi kemur fram að ein­stak­lingar með ódæmi­gerð líf­fræði­leg kynein­kenni og fjöl­skyldur þeirra eigi erfitt með að nálg­ast heil­brigð­is­þjón­ustu sem tekur mið af mann­rétt­indum þeirra hér á land­i. Ein­stak­lingar sem Am­nesty Internationa­l ræddi við, við gerð skýrsl­unn­ar, segja að skortur sé á við­eig­andi með­ferð hafi haft skað­leg áhrif á lífs­gæði þeirra til margra ára. Í sumum til­vikum var um að ræða erf­ið­leika við að nálg­ast lækna­skýrslur og skort á upp­lýs­ingum um hvað hafi verið gert við lík­ama þeirra.

„Heil­brigð­is­þjón­usta fyr­ir­ inter­sex ­fólk er alls ekki nægi­lega góð því það er litið á okkur sem frá­vik sem þarf að laga […] ­stór hluti heilsu­far­s­vand­ans er vegna lækn­is­með­ferðar sem við hlutum sem börn. Það væru ekki öll þessi dæmi um bein­þynn­ingu eða bein­rýrð ef við hefðum ekki verið látin sæta kyn­kirtla­töku sem börn og ófull­nægj­andi horm­óna­með­ferð sem ung­ling­ar,” seg­ir Kitty, stofn­andi og for­maður sam­tak­anna Inter­sex Ís­land. 

Kitty

Kitt­y ­segir jafn­framt að hún vilji sjá að þessi breyti­leiki þyki jafn eðli­legur og hvað ann­að. „Ég vil ekki að fólk þurfi að fara í felur eða skamm­ast sín. Ég vil ekki að fólk þurfi að fara í felur eða skamm­ast sín. Ég vil sjá skiln­ing og við­ur­kenn­ingu á fjöl­breyti­leik­an­um, að hann sé af hinu góða.“

Kysu frekar að grípa til þess að lag­færa lík­ama inter­sex ein­stak­linga

Sam­tök­in Am­nesty Internationa­l standa því nú fyrir átaki þar sem þrýst er á íslensk stjórn­völd að koma á mann­rétt­inda­mið­uðu verk­lagi innan heil­brigð­is­þjón­ust­unn­ar og tryggja ein­stak­lingum með ódæmi­gerð kynein­kenni þeirrar þjón­ustu sem þeir þurfa á að halda.  „Ís­land er þekkt fyrir jafn­rétti kynj­anna. Engu að síður veldur það miklum áhyggjum hvernig heil­brigð­is­kerfið á Íslandi sinn­ir inter­sex ­fólki. Litið er á inter­sex ­börn og full­orðna sem vanda­mál sem þurfi að laga og sú stað­reynd að þau skortir heil­brigð­is­þjón­ustu sem tekur mið af mann­rétt­indum þeirra, getur valdið lík­am­legri og and­legri þján­ingu, lífið á enda,“ seg­ir Laura Carter ­rann­sak­andi innan deildar sem sinnir mál­efnum er varða kyn­hneigð og kyn­vit­und hjá aðal­stöðv­um Am­nesty International.

Laura Carter. Mynd: Amnesty International.„Við­mæl­endur okkar greindu frá því að þeim fynd­ist sem læknar hlust­uðu ekki á hvað þeir vildu fyrir sjálfa sig eða börnin sín heldur kysu frekar að grípa til þess að lag­færa lík­ama inter­sex ein­stak­linga með skurð­að­gerð eða horm­óna­með­ferð.“

Í skýrsl­unni segir að á  síð­ustu árum hefur orðið mikil vit­und­ar­vakn­ing um þessi mál, sem fyrst og síð­ast sé að þakka þrot­lausri vinn­u inter­sex að­gerða­sinna en þar sem vill­andi upp­lýs­ingar og for­dómar eru enn við lýði verð­ur­ inter­sex ­fólk enn fyrir skaða.

Frum­varpið ekki í sam­ræmi við stjórn­ar­sátt­mála rík­is­stjórn­ar­innar

Frum­varp til laga um kyn­rænt sjálf­ræði, sem áætlað er að lagt verði fyrir Alþingi í febr­ú­ar, ætti að skapa tæki­færi til að vernda rétt­ind­i inter­sex ­barna og full­orð­inna en í núver­andi drögum að frum­varp­inu er vöntun á mik­il­vægri vernd fyr­ir­ inter­sex ­börn. Þá sér­stak­lega hvað varðar ákvæði til að koma í veg fyrir ónauð­syn­leg­ar, óaft­ur­kræfar og inn­grips­miklar aðgerðar á börnum sem fæð­ast með ódæmi­gerð líf­fræði­leg kynein­kenn­i, ­sam­kvæmt Amnesty International og Inter­sex á Íslandi.

Katrín Jakobsdóttir, forsætisráðherra.

For­sæt­is­ráð­herra kynnti frum­varps­drög  á rík­is­stjórn­ar­fundi í byrjun febr­ú­ar. Í frum­varps­drög­unum er lagt til að stað­festur verði með lögum réttur ein­stak­lings til að breyta kyn­skrán­ingu sinni í sam­ræmi við eigin upp­lifun og án þess að þurfa að sæta þar um skil­yrðum líkt og núgild­andi lög gera. Í drög­un­um ­segir að frum­varpið miði þannig að því að virða og styrkja sjálfs­á­kvörð­un­ar­rétt hvers ein­stak­lings þar sem eigin skiln­ingur á kyn­vit­und er lagður til grund­vallar ákvarð­ana­töku varð­andi opin­bera skrán­ingu, enda séu aðrir ekki betur til þess bær­ir. Einnig er lög­unum ætlað að standa vörð um rétt ein­stak­linga til lík­am­legrar frið­helg­i. Drögin hafa verið birt í sam­ráðs­gátt­inni þar sem almenn­ingi og hags­muna­að­ilum gefst kostur á að senda inn umsögn við efni frum­varps­ins.

Yfir­ ­þrjá­tíu um­sagnir hafa verið sendar inn um frum­varpið en þar á meðal er umsögn frá sam­tök­un­um Inter­sex Ís­land. Í umsögn sam­tak­anna segir að laga­breyt­ingar sem lagðar eru til í frum­varp­inu muni engin áhrif hafa á líf og rétt­ind­i inter­sex ­fólks. Sam­tökin lýsa yfir áhyggjum um að ekki sé verið að upp­fylla ­stjórn­ar­sátt­mála nú­ver­andi rík­is­stjórnar þar sem fram kemur að rík­is­stjórnin vilji koma Íslandi í fremstu röð í mál­efnum hinsegin fólks með metn­að­ar­fullri lög­gjöf um kyn­rænt sjálf­ræði í sam­ræmi við nýút­komin til­mæli Evr­ópu­ráðs­ins vegna mann­rétt­inda inter­sex-­fólks. „Í þeim lög­­um skyldi kveðið á um að ein­stak­l­ing­ar megi sjálf­ir ákveða kyn sitt, kyn­vit­und þeirra njóti við­ur­­­kenn­ing­­ar, ein­stak­l­ing­ar njóti lík­­am­­legr­ar frið­helgi og jafn­­rétt­is fyr­ir lög­­um óháð kyn­hneigð, kyn­vit­und, kyn­ein­­kenn­um og kyntján­ing­u.“

Trans fáninn. Mynd:EPA

Sam­tökin taka það jafn­framt fram í umsögn sinni að sam­tökin fangi því að ráðu­neytið leggi fram þetta metn­að­ar­fulla frum­varp fram til Alþing­is. „Staða trans fólks mun stór bæt­ast við þessa laga­setn­ingu og hluti inter­sex fólks sem einnig skil­greinir sig sem trans mun einnig njóta góðs af breyttu lagaum­hverfi. Meiri­hluti inter­sex fólks er hins vegar ekki trans og munu því þessar laga­breyt­ingar engin áhrif hafa á líf of rétt­indi þeirra,“ segir í umsögn­inni.

Vöntun á mik­il­vægri vernd fyrir inter­sex börn í nýju frum­varpi

Sam­tökin telja það þó fagn­að­ar­efni að réttur ein­stak­linga eldri en 16 ára til lík­am­legrar frið­helgi verði lög­festur og að ekki megi lengur gera lækn­is­fræði­legar með­ferðir að skil­yrði fyrir breyt­ingu á kynskrán­ingu. Sam­tökin telja það þó mjög alvar­legt að réttur barna til líkam­legrar frið­helgi njóti ekki verndar undir þessu frum­varpi. „Mark­mið þessa frum­varps er að standa vörð um rétt sér­hvers ein­stak­lings til þess að taka eigin ákvarð­anir um hvað sé gert við kynein­kenni þeirra. Það orkar tví­mælis að ein­göngu sé tryggður réttur þeirra sem náð hafa 16 ára aldri en ekki barna. Flest brot á líkam­legri frið­helgi þegar kemur að kynein­kennum eiga sér stað þegar ein­stak­ling­arnir eru á barns­aldri og því er ljóst að nær öll brot á líkam­legri frið­helgi verða enn­þá leyfi­leg ef þessi drög verða að veru­leika.“

Í umsögn­in­inni segir að sam­tök­inni sjái ekki hvernig hægt sé að telja að núver­andi drög upp­fylli þingsá­lyktun Evr­óp­uráðs­ins þar sem börnum verður ekki tryggð vernd fyrir lækn­is­fræði­legum inn­gripum sem mæta ekki brýnni heilsu­fars­legri nauð­syn. „Að tryggja ein­göngu líkam­lega frið­helgi fyrir ein­stak­linga eldri en 16 ára, en ekki börn, er skýr mis­munun á grund­velli ald­urs. Inter­sex Ís­land gerir því ský­lausa kröfu að bætt verði við ákvæði sem tryggir börnum sömu vernd.“

Auk þess benda sam­tökin á í núver­andi drögum sé ekki ráð fyrir að inn­grip á kynein­kennum barna verði skráð. Inter­sex Ís­land sér engin hald­bær rök fyrir því að fresta lög­bundna skrán­ingu á inn­gripum í kynein­kennum barna. Engin töl­fræði er til á Ís­landi yfir umfang slíkra inn­gripa og teljum við algjöra lág­marks­kröfu að sá hluti til­mæla Evr­óp­uráðs­ins verði upp­fylltur með þess­ari löggjöf. Auk þess leggja sam­tökin til breyt­inga um ákvæði um sam­setn­ingu starfs­hóps og skrán­ing hefj­ist á breyt­ingu á kynein­kennum barna hér á landi.

Skora á íslensk stjórn­völd

Í til­kynn­ingu frá Íslands­deild Amnesty International segir að sam­tökin fagni þeim skrefum sem rík­is­stjórn Íslands er nú að taka í átt að því að koma Íslandi í fremstu röð í mál­efnum hinsegin fólks með lög­gjöf um kyn­rænt sjálf­ræði í sam­ræmi við nýút­komin til­mæli Evr­ópu­ráðs­ins vegna mann­rétt­inda inter­sex fólks. Sam­tökin skora hins vegar á  ­ís­lensk yfir­völd að tryggja og vernda jafna með­ferð ein­stak­linga með ódæmi­gerð líf­fræði­leg kynein­kenni bæði í lögum og fram­kvæmd. 

„Fyr­ir­liggj­andi frum­varp um kyn­rænt sjálf­ræði veitir tæki­færi til þess að takast á við þessa áskorun en eins og drögin líta út í dag er tæki­færið ekki nýtt til þess að koma í veg fyrir ónauð­syn­leg lækn­is­fræði­leg inn­grip sem miða að því að laga lík­ama barna að stöðl­uðum kynja­hug­myndum með skurð­að­gerð­um, ófrjó­sem­is­að­gerðum og öðrum með­ferðum á inter­sex börnum án upp­lýsts sam­þykkis þeirra, án þess að fela í sér hegn­ing­ar­á­kvæð­i.“

Amnesty International skor­ar  því á íslensk stjórn­völd að koma á sér­hæfðri og þver­fag­legri nálgun á með­ferð ein­stak­linga með ódæmi­gerð líf­fræði­leg kynein­kenni og móta og inn­leiða skýrt mann­rétt­inda­miðað verk­lag til að tryggja að börn og full­orðnir með ódæmi­gerð líf­fræði­leg kynein­kenni njóti mann­rétt­inda­verndar sem tryggir frið­helgi lík­ama þeirra, sjálf­ræði og sjálfs­á­kvörð­un­ar­rétt. Í áskor­un­inni segir að yfir­völd skulu tryggja að ekk­ert barn með ódæmi­gerð líf­fræði­leg kynein­kenni sæti skað­leg­um, óaft­ur­kræfum og ónauð­syn­legum inn­gripum í lík­ama þeirra.

Styrkir þú Kjarnann?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og býður almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Ef þú ert nú þegar styrkjandi leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Yfirlitsmynd af öllum fyrirhuguðum landfyllingum og dýpkunarsvæði.
Vilja dýpka Viðeyjarsund og losa efni við Engey
Til að dýpka Viðeyjarsund í 10 og 12,5 metra, líkt og Faxaflóahafnir stefna að, þarf að fjarlægja rúmlega þrjár milljónir rúmmetra af efni af hafsbotni. Hluta efnisins á að nýta í landfyllingar en varpa afganginum í hafið við Engey.
Kjarninn 19. janúar 2021
Andrés Ingi Jónsson, þingmaður utan flokka.
Sérstakur transskattur „ósanngjarn og óréttlátur“
Þingmaður gagnrýndi á þingi í dag gjald sem Þjóðskrá rukkar fólk sem vill breyta skráningu á kyni sínu. „Þingið þarf að viðurkenna að þarna varð okkur á í messunni, leiðrétta mistökin og afnema transskattinn strax.“
Kjarninn 19. janúar 2021
Rósa Björk Brynjólfsdóttir er fyrsti flutningsmaður frumvarpsins, sem myndi gera afneitun helfararinnar refsiverða á Íslandi.
Vilja gera það refsivert að afneita helförinni
Tveggja ára fangelsi gæti legið við því að afneita eða gera gróflega lítið úr helförinni gegn gyðingum í seinni heimstyrjöldinni, ef nýtt frumvarp sem lagt hefur verið fram á þingi nær fram að ganga.
Kjarninn 19. janúar 2021
Bjarni Benediktsson, fjármála- og efnahagsráðherra og formaður Sjálfstæðisflokksins.
Enn reynt að banna verðtryggð lán án þess að banna þau að fullu
Fjármála- og efnahagsráðherra hefur lagt fram frumvarp sem á að banna veitingu 40 ára verðtryggðra jafngreiðslulána til flestra. Þeir sem eru undanskildir eru hóparnir sem líklegastir eru til að taka lánin. Íslendingar hafa flúið verðtryggingu á methraða.
Kjarninn 19. janúar 2021
Sveinbjörn Indriðason forstjóri Isavia segir hlutafjáraukninguna gera Isavia kleift að ráðast í framkvæmdir til að auka samkeppnishæfni Keflavíkurflugvallar.
Ríkið spýtir fimmtán milljörðum inn í Isavia
Hlutafé í opinbera hlutafélaginu Isavia hefur verið aukið um 15 milljarða króna. Þetta er gert til að mæta tapi vegna áhrifa COVID-faraldursins og svo hægt verði að ráðast í framkvæmdir á Keflavíkurflugvelli, sem eiga að skapa störf strax á þessu ári.
Kjarninn 19. janúar 2021
Boeing 737 MAX-vélar hafa ekki mátt fljúga í evrópskri lofthelgi frá því í mars 2019.
Evrópsk flugmálayfirvöld ætla að hleypa MAX-vélunum í loftið í næstu viku
Stjórnandi Flugöryggisstofnunar Evrópu boðaði á blaðamannafundi í morgun að Boeing 737 MAX-vélarnar, sem hafa verið kyrrsettar frá því í mars 2019, fái heimild til flugs í evrópskri lofthelgi í næstu viku.
Kjarninn 19. janúar 2021
Nafn Joe Manchin verður það fyrsta sem flýgur upp í huga fréttamanna þegar umdeild þingmál eru lögð fyrir öldungadeild Bandaríkjaþings. Íhaldssamasti demókratinn mun hafa mikið um að segja hvort þau komist í gegn.
Maðurinn sem Biden þarf að semja við
Sá þingmaður sem talinn er verða með mest ítök í öldungadeild Bandaríkjaþings á komandi misserum er demókratinn Joe Manchin frá Vestur-Virginíu. Ætli demókratar að ná 51 atkvæði með sínum málum þarf að komast að samkomulagi við hann.
Kjarninn 19. janúar 2021
Þjóðhættir
Þjóðhættir
Þjóðhættir – „Hvað hefurðu eiginlega á móti lestri?“
Kjarninn 19. janúar 2021
Meira eftir höfundinnBirna Stefánsdóttir
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar