Bára Huld Beck

Hverju á eiginlega að treysta?

Á tímum samfélagsmiðla, falsfrétta og endalauss upplýsingaflæðis getur verið vandasamt að átta sig á hvaða vitneskju við eigum að taka til okkar og hverju við eigum að treysta. Kjarninn spjallaði við Finn Dellsén, dósent í heimspeki við Háskóla Íslands, en hann hefur velt því fyrir sér hvort treysta eigi meirihluta vísindamanna og hvers vegna oftast sé rétt að gera það. Hann segir mikilvægt að treysta gagnrýnið og enn fremur að athuga hvort einhverjir hagsmunir liggi að baki þeim upplýsingum sem við sönkum að okkur.

Upplýsingarnar flæða yfir nútímafólk þar sem aðgengi að þeim hefur aukist til muna með tilkomu nýrrar tækni. Þó virðist sem fólk sæki í upplýsingar sem renna stoðum undir skoðanir þeirra og hunsi frekar þær sem passa ekki inn í heimsmynd þess. En það breytir þó ekki þeim vanda sem við stöndum frammi fyrir þegar meta á upplýsingar: Hverju á að treysta og trúa og hverju ekki? 

Kjarninn hitti heimspekinginn Finn Dellsén til að ræða þessi mál en hann hefur meðal annars fjallað í skrifum sínum og fyrirlestrum um traust á sérfræðingum og gagnrýna hugsun. Hann segir að vísindakenningar hafi í sögulegu samhengi aldrei verið eins vel rökstuddar og því sé minni hætta á að kenningar kollvarpist eins og áður þekktist. Hann telur jafnframt að það sé kostur að fólk sé ósammála og að ekki sé 100 prósent samstaða um mál – og ef svo væri, þá fyrst ættum við að hafa áhyggjur. 

Finnur hlaut Nils Klim-verðlaunin fyrir rannsóknir sínar á þekkingarfræði og vísindaheimspeki, fyrstur Íslendinga, í mars síðastliðnum en verðlaunin eru veitt árlega norrænum fræðimanni yngri en 35 ára. Hann hlaut jafnframt Hvatningarverðlaun Vísinda- og tækniráðs 2019 í nóvember á þessu ári. Verðlaunin eru veitt vísindamanni sem snemma á ferlinum þykir hafa skarað framúr og skapað væntingar um framlag í vísindastarfi er treysti stoðir mannlífs á Íslandi. 

Fríið fór í að læra heimspeki

Heimspekin fangaði þó ekki huga Finns á menntaskólaárunum en aðalfög hans í Menntaskólanum á Akureyri voru eðlisfræði og stærðfræði. Ætlaði hann sér að verða sérfræðingur á öðru hvoru sviðinu en örlögin höguðu því öðruvísi. „Ég tók ekki einu sinni val í heimspeki á þessum tíma, það hentaði ekki eða passaði inn í stundatöfluna. Ég hafði þó alltaf áhuga á heimspeki,“ segir hann. Finnur tók sér árs frí eftir menntaskóla og fór það í að læra heimspeki. „Ég er það mikið nörd að ég fór ekki að ferðast um heiminn heldur fór ég að læra heimspeki í staðinn. Svo má segja að ég hafi fest í þessu, ég hafi í raun ekki farið úr heimspekinni,“ segir hann og hlær. Þó hafi hann reynt en hann tók eitt misseri í stærðfræði og eitt í stærðfræðilegri rökfræði en svo hafi hann fljótlega fundið að hann langaði aftur í heimspekina. 

Hann sérhæfði sig í vísindaheimspeki, rökfræði og þekkingarfræði og segir hann að hann hafi mikið notað tæki og tól stærðfræðinnar í heimspekirannsóknum sínum og búi því mikið að henni. „Það er samt þannig að ég er algjör alæta á heimspeki. Þannig að ég hef mjög mikinn áhuga á þessu öllu.“ Finnur hefur í þessu samhengi meðal annars stundað rannsóknir á sögu heimspekinnar og undirstöðum siðfræðinnar, ásamt því að hafa alltaf haft mikinn á huga á stjórnmálaheimspeki.

Finnur útskrifaðist sem doktor í heimspeki árið 2014 frá UNC við Chapel Hill í Bandaríkjunum en þegar hann fór í það nám valdi hann að fara í deild þar sem fjölbreytnin er mikil og hefur hann því einnig rannsakað önnur svið innan heimspekinnar. „Þar var mikil áhersla lögð á að koma út úr náminu með breiða þekkingu og hugmyndin er sú að maður græði á því að sjá hvernig vandamál eru leyst á einu sviði heimspekinnar sem og öðrum.“

Hann hafði ímyndað sér að dvelja og starfa áfram í Bandaríkjunum en vegna fjölskylduaðstæðna ákváðu hann og konan hans að koma heims til Íslands en hún er langveik. „Þetta ströggl allt saman hafði verið erfitt og ég lagði ekki í það að kljást við bandaríska heilbrigðiskerfið og sjúkratryggingar. Svo við komum heim um leið og við gátum en ég reyndi eins og ég gat að flýta mér að klára doktorsritgerðina.“

Umgjörð vantar fyrir þá sem koma heim úr námi

Þegar Finnur kom til Íslands var lítið fyrir hann að gera. „Ég reyndi að sækja um ýmislegt en ekkert gekk,“ segir hann. Hann telur að einhvers konar umgjörð vanti fyrir þá sem koma heim eftir nám og að mikilvægt sé að fólk hafi einhverjar leiðir til að bjarga sér. „Alls ekki neinn lúxus eða þvíumlíkt, heldur þannig að fólk geti verið áfram inn í akademíunni,“ segir hann en hann sá mikinn mun á aðstöðu úti í Bandaríkjunum fyrir nýútskrifað fólk miðað við hér á landi. Þar eru ýmiss konar stöður fyrir fólk að sækja um og ganga í. 

„Svo er miklu auðveldara að fá fyrstu vinnuna úti í Bandaríkjunum. Á Íslandi fær fólk ekki akademíska vinnu fyrr en um fertugt og þá er það búið að vera í ströggli í að minnsta kosti tíu ár. Það er oft þannig.“ Þannig sé oft gert ráð fyrir því að fólk bíði í fimm til fimmtán ár í einhvers konar limbói. Svo sé atvinnuástandið orðið það slæmt að þá sé meira að segja eftir þennan tíma ekki víst að fólk fái starf eða stöðu við hæfi þrátt fyrir menntun. „Þetta er ómanneskjulegt að vissu leyti,“ segir hann. 

Ég er það mikið nörd að ég fór ekki að ferðast um heiminn heldur fór ég að læra heimspeki í staðinn. Svo má segja að ég hafi fest í þessu, ég hafi í raun ekki farið úr heimspekinni.

Finnur byrjaði að vinna utan akademíunnar eftir heimkomu frá Bandaríkjunum og hóf störf á Alþingi en áður hafði hann unnið hjá þingflokki Vinstri grænna. Þar starfaði hann í um ár og segir hann að það hafi verið til að hafa í sig og á – hann hafi í raun neyðst til að fara aftur út úr akademíunni. Hann hafi aftur á móti tekið þá ákvörðun eftir þetta ár að taka áhættuna og reyna að finna stöðu innan háskólasamfélagsins en hægt og rólega fékk hann styrki sem hjálpuðu honum að láta þá drauma rætast. Hann fékk í framhaldinu nýdoktorsstöðu á Írlandi þar sem hann vann í eitt og hálft ár. Þrátt fyrir það bjó fjölskylda hans áfram á Íslandi og flakkaði hann mikið milli landanna tveggja á þessum tíma. Hann segir að þetta hafi verið erfiður tími – og hafi hann verið með litlar tekjur þegar ferðalögin hafi verið tekin með í reikninginn, sem og uppihald í tveimur löndum. 

„Eftir á að hyggja sé ég alls ekki eftir þessum tíma því ég græddi mjög mikið á þessu. Margt af því sem ég er að gera núna eru hlutir sem ég byrjaði á í verkefninu sem ég var í á Írlandi. Það var margt frábært við það þrátt fyrir að þetta hafi verið mikil áhætta,“ segir hann. Að lokum fékk Finnur vinnu í Lillehammer í Noregi en í millitíðinni hafði hann sótt um á hinum ýmsu stöðum til að fá varanlega vinnu.  

Þarna fékk Finnur loksins fasta stöðu en hann átti einstaklega auðvelt með að aðlagast samfélaginu í Noregi þar sem hann er hálfsænskur og mátti kenna þar á sænsku. Og þrátt fyrir að vera nú kominn með stöðu við Háskóla Íslands, en hann hefur nú starfað við HÍ í yfir eitt ár, þá kennir hann enn við Háskólann í Lillehammer í hlutastarfi. 

Það má því með sanni segja að mikið hafi gengið á á þessum árum hjá Finni og fjölskyldu hans en samkvæmt honum hafa þau flutt á hálfs árs fresti að meðaltali í gegnum árin. 

Finnur Dellsén
Bára Huld Beck

Hvernig getum við treyst vísindakenningum?

Í námi og starfi hefur Finnur lagt áherslu á ýmis þekkingarfræðileg vandamál, til að mynda hvernig vísindakenningar eru rökstuddar og hvort við höfum ástæðu til að trúa þeim. Sem dæmi nefnir Finnur að eitt vandamál sem kemur upp, þegar hugsað er um vísindakenningar, sé að stundum getum við verið í þeirri aðstöðu að halda að kenningin sé ágætlega rökstudd og passi við þær athuganir sem hafa verið gerðar en aftur á móti höfum við ástæðu til að halda að ný kenning geti komið fram í náinni framtíð sem muni breyta algjörlega sýn okkar á það sem kenningin fjallar um. 

„Það er erfiðara að sjá fyrir hvenær það muni gerast og hvenær ekki eða hvort við séum að fá jákvæðar eða neikvæðar niðurstöður úr einhverjum tilraunum. Þar af leiðandi getur verið erfitt að vita hvort við eigum til dæmis að trúa á grundvallarkenningar eins og afstæðiskenningu Einsteins, vegna þess að hún er mjög fræðileg og önnur kenning gæti verið sett fram sem væri allt öðruvísi en almenna afstæðiskenningin. Hún gæti verið í jafn miklu samræmi við öll gögn sem við höfum og munum fá. Þannig að spurning vaknar hvort við eigum að trúa þessum vísindakenningum sem eru vel rökstuddar – eða virðast allavega vera það – en svo getur það allt í einu gerst að við finnum einhverja aðra leið til að hugsa um þessi fyrirbæri sem eiginlega grefur undan þessu.“

Þær leiðir sem við höfum til að hugsa um hvort vísindalegar kenningar séu vel rökstuddar hjálpi okkur ekki við að takast á við þetta vandamál. „Og vísindalegar aðferðir í heild sinni hjálpa okkur eiginlega heldur ekki að gera það. Þær geta hjálpað okkur að staðfesta kenningu en þær hjálpa okkur ekki að vita hvort við höfum réttu kenninguna til að byrja með.“

Notar tól og tæki úr stærðfræðinni

Til þess að takast á við þetta vandamál hefur Finnur notað líkindafræðilegar aðferðir til þess að greina þau. „Ég nota tiltekin tæki úr stærðfræðinni og líkindafræði til að takast á við spurningar sem þessar og til að sýna fram á að einhver tiltekin rök séu rétt en ekki einungis eitthvað sem manni finnst vera rétt,“ segir hann. 

Sem dæmi tekur Finnur að eitt að því sem ákvarðar hvort við eigum að halda að það muni koma fram önnur kenning á ákveðnu sviði, sem væri í andstöðu við þá kenningu sem við höfum, væri fjöldi vísindamanna á því sviði. „Vísindamönnum hefur fjölgað mikið – mjög mikið – á tuttugustu öldinni. Ef við horfum á það hversu margar tilraunir hafa verið gerðar í heildina á hverju ári þá sjáum við mikla aukningu. Einnig eru vísindakenningar betur rökstuddar en þær hafa nokkurn tímann verið. Þannig að þegar fólk fer að tala um að í fortíðinni hafi ýmiss konar vísindakenningar reynst vera rangar og dregur þá ályktun að það sama gildi um núverandi vísindakenningar, þá gleymist þessi staðreynd,“ segir hann enn fremur. 

Á vissum sviðum er eitthvað til í þessum pælingum en sú hugmynd að við höfum haft svo oft rangt fyrir okkur í vísindum að þar af leiðandi eigum við ekki að treysta þeim núna á ekki við rök að styðjast.

„Þegar farið er að skoða þetta líkindafræðilega þá standast slík rök verr en maður gæti haldið. Það er samt ekki þannig að það sé ekkert til í þessu. Á vissum sviðum er eitthvað til í þessum pælingum en sú hugmynd að við höfum haft svo oft rangt fyrir okkur í vísindum að þar af leiðandi eigum við ekki að treysta þeim núna á ekki við rök að styðjast.“

Kostur að fólk sé ósammála

Finnur bendir á að vísindalegar kenningar séu misvel rökstuddar. „Þegar kemur að loftslagsbreytingum þá myndi ég orða þetta þannig að sú afstaða að loftslagsbreytingar af mannavöldum sé mjög vel rökstudd. Ein af ástæðum þess að ég tel hana vera vel rökstudda er að langflestir vísindamenn, eða um 97 prósent, hafa komist að þeirri niðurstöðu. Það að einhverjir vísindamenn séu á annarri skoðun er ekki endilega ekki eitthvað sem við ættum að hafa miklar áhyggjur af.“

Ástæðan fyrir því að við ættum ekki að hafa áhyggjur af þeim sem eru í miklum minnihluta, að sögn Finns, er sú að við ættum að búast við því, nánast sama hvert málefnið er, að einhverjir séu ósammála niðurstöðunni sem allir aðrir eru sammála um. Þannig sjái Finnur það þvert á móti sem ákveðið styrkleikamerki á kenningu að þeir séu til sem eru ósammála henni. 

„Ef 100 prósent loftslagsvísindamanna væru sammála um að breytingarnar séu af mannavöldum þá myndi ég hafa meiri áhyggjur en ég hef núna. Þá væri ástæða til að trúa því að eitthvað skrítið væri í gangi með þessa vísindamenn vegna þess að þessi vísindi eru mjög flókin. Það er mjög flókið að komast að því hverjar orsakir loftslagsbreytinga eru – það er ekki jafn einfalt og stundum er látið í veðri vaka þar sem heimurinn hefur hlýnað og á sama tíma hefur gróðurhúsalofttegundum verið hleypt út í andrúmsloftið. Það er ekki svo einfalt að hægt sé að draga þá ályktun að annað sé orsök fyrir hinu. Við vitum að það er ákveðin hugsanavilla að þegar tveir hlutir fara saman þá sé þar af leiðandi orsakasamhengi þarna á milli. Það er ekki þannig.“

Þannig ætti að koma okkur verulega á óvart ef allt í einu 100 prósent vísindamanna væru sammála um þessi mál. „Ég myndi segja að 97 prósent sé nokkurn veginn það hlutfall sem sem við ættum að búast við að segði að loftslagsbreytingar séu af mannavöldum ef loftslagsbreytingar væru af mannavöldum.“

Þetta er eitthvað sem gerist oft með sérfræðinga, að fólk dregur fram þá sem hentar þeirra málstað. Ég hef verulegar áhyggjur af þessu og tel ég að við ættum að breyta því hvernig við hlustum á sérfræðinga.

Finnur segir að mjög algengt sé að fólk noti þessi þrjú prósent sem eru ósammála heildinni sem forsendu fyrir eigin skoðunum. „Þetta er eitthvað sem gerist oft með sérfræðinga, að fólk dregur fram þá sem hentar þeirra málstað. Ég hef verulegar áhyggjur af þessu og tel ég að við ættum að breyta því hvernig við hlustum á sérfræðinga,“ segir hann. Í stað þess að leita eftir skoðunum einstakra sérfræðinga ættum við að spyrja okkar hvað sérfræðingarnir á tilteknu sviði eru flestir sammála um. Það sé miklu áreiðanlegri leiðarvísir að því hvað sé satt á viðkomandi sviði.

„Í þessu tilfelli eru 97 prósent loftslagsvísindamanna á því að loftslagsbreytingar séu af mannavöldum og ég held að við ættum ekki að hlusta sérstaklega á neinn af þeim sem mynda þessi þrjú prósent. Við ættum frekar að horfa á það að nánast allt annað loftslagsvísindafólk er sammála um loftslagsbreytingar af mannavöldum. Það er miklu meira upplýsandi í almennri og opinberri umræðu um öll mál. Loftslagsbreytingar eru mjög gott dæmi um þetta,“ segir hann. 

Ótækt að vísa í einstakar rannsóknir

Þetta á þó ekki einungis við um risa mál á borð við loftslagsbreytingar heldur ýmiss konar rannsóknir sem til að mynda rata í fjölmiðla, að mati Finns. Hvað gerir súkkulaði fyrir líkamann og hvað ekki? Hvaða áhrif hefur rauðvín á langlífi? Í fjölmiðlum má sjá hinar ýmsu rannsóknir um hitt og þetta en þá er iðulega vísað í einstakar rannsóknir. Finnur telur þetta vera ótækt. „Þarna er verið að taka einstaka vísindamenn sem hafa gert eina rannsókn sem virðist staðfesta einhverja kenningu en það er vel vitað innan vísindanna sjálfra að ein rannsókn segir okkur oft mjög lítið. Það er aftur á móti ekkert að því að gera einstaka rannsóknir og birta niðurstöðurnar en að það að treysta einstökum rannsóknum er sjaldan ekki góð leið til að mynda sér skoðanir. Og vísindamenn gera það almennt séð ekki sjálfir,“ segir hann. 

Finnur bendir á að vísindamenn lesi þá rannsókn sem þeir gera og framkvæmi síðan fleiri. Svona haldi þetta áfram nægilega lengi til þess að komast í þá aðstöðu að geta haldið einhverju fram með nægilegri vissu. Oft séu rannsóknir sem einhver hefur hag að því í að birta settar fram í fjölmiðlum með þessum hætti. „Það er svo misvísandi því við vitum að það er oft líklegt að þessi einstaka rannsókn hafi verið gölluð eða niðurstaðan hreinlega tilviljun. Langflestar rannsóknir eru þannig að hægt er að fá niðurstöðu sem er misvísandi. Það er einfaldlega eðli vísinda og gerist reglulega. Þess vegna held ég að betra sé að einblína ekki á einstaka rannsóknir heldur eigum við að skoða hverjar samstöðuskoðanir sérfræðinga á hverju sviði séu orðnar að loknum fleiri rannsóknum.“

Hann segir að stundum sé þetta margslungið og erfitt að segja til um vegna þess að stundum sé einfaldlega ekki búið að taka saman hver skoðun meirihluta vísindamanna sé á ákveðnum sviðum á tilteknu efni. Finnur telur að ákveðin hreyfing í þessa átt sé farin að eiga sér stað, það er að skoða hvað meirihluti vísindamanna hefur um einhver ákveðin málefni að segja. „Þá erum við með vísindasamfélög sem taka saman hver afstaða vísindamanna á því sviði er. Ég held að það sé allt af hinu góða og þurfi að halda áfram í þá átt.“

Sérfræðingar þurfa einnig að axla ábyrgð

Það getur verið gríðarlega erfitt fyrir fólk að mynda sér skoðun á flóknum málefnum enda getur hver einstaklingur ekki verið sérfræðingur í öllu. Hver einstaklingur þarf því að treysta því sem sérfræðingarnir segja en hverjum á þá að trúa og treysta?

Finnur segir að við þurfum sem samfélag að átta okkur á því að það sé ekki sérstaklega sniðugt að treysta einstökum sérfræðingum. „Það getur verið verra en ekkert, því miður, því viðkomandi sérfræðingur getur verið í andstöðu við þá almennu afstöðu sem ríkir á viðkomandi sviði. Hins vegar er hægt að komast hjá þessum vanda með því að biðja sérfræðinga um að greina frá því hver sé almenn afstaða sérfræðinga á viðkomandi sviði frekar en þeirra eigin afstöðu. Að sama skapi ber sérfræðingum skylda til að upplýsa um meirihlutaskoðanir á sínu sérfræðinga og þá mögulega greina frá því af hverju þeir séu sjálfir ósammála meirihlutaskoðuninni.“

Þannig verði sérfræðingar að axla ábyrgð. Þeir þurfi að átta sig á þessu vandamáli og tjá sig öðruvísi þegar þeir eru spurðir álits. 

Ég hef mínar skoðanir sem ég tel að séu réttar en stundum þarf maður að stíga til baka og átta sig á því að það gæti verið að hluta til vegna þess að maður tekur eftir því sem styður manns eigin skoðanir og horfir framhjá hinu.
Finnur Dellsén
Bára Huld Beck

Höfum tilhneigingu til að halda að við séum klárari en við erum

Hvað almenning varðar þá telur Finnur að við þurfum að hugsa öðruvísi þegar sérfræðingar tala. „Þegar sérfræðingar sem koma fram í fjölmiðlum eru ósammála hættir okkur stundum til að draga þá ályktun að það séu skoðanir á báða bóga og að þá sé best að vera þarna einhvers staðar inn á milli. Gera einhverja málamiðlun eða fresta því að taka afstöðu. Vandinn er hins vegar sá að það er nánast alltaf hægt að finna sérfræðing sem er á öndverðum meiði við það sem aðrir sérfræðingar eru langflestir sammála um. Þar af leiðandi ættum við maður ekki að draga miklar ályktanir af því að til séu sérfræðingar sem eru á öndverðum meiði.“

Hann segir að við höfum öll tilhneigingu til að halda að við séum aðeins klárari en við raunverulega erum, og teljum að við getum metið hin og þessi rök til að komast að niðurstöðu. 

„Ég tel að það sé oft einmitt ekki þannig og sérstaklega þegar málefnin eru orðin mjög flókin. Þá verður maður að sýna ákveðna auðmýkt. Oft stjórnumst við af ýmiss konar sálfræðilegum skekkjum, til dæmis eigum við það öll til að taka betur eftir gögnum eða niðurstöðum sem styðja okkar skoðanir heldur en gögnum sem ganga gegn því sem við trúum nú þegar. Um leið og maður man það, ef hægt er að rifja það reglulega upp með sjálfum sér, þá er kannski hægt að passa sig á því að vera ekki jafn kokhraustur um ágæti eigin skoðana. Ég viðurkenni það fúslega að þetta á við um mig líka. Ég hef mínar skoðanir sem ég tel að séu réttar en stundum þarf maður að stíga til baka og átta sig á því að það gæti verið að hluta til vegna þess að maður tekur eftir því sem styður manns eigin skoðanir og horfir framhjá hinu.“

Hverjir eru raunverulegir sérfræðingar?

Finnur telur enn fremur að fjölmiðlar hafi ákveðnu hlutverki að gegna í þessu öllu saman. „Þeir þyrftu kannski að hafa í huga hversu misvísandi það getur til dæmis verið að leita til sérfræðinga úr þessum þremur prósentum í loftslagsmálum sem eru í minnihluta um loftslagsbreytingar af mannavöldum. Að draga fram þeirra afstöðu getur verið verra en ekkert þegar það gefur svona misvísandi mynd af stöðu þekkingar á þessu sviði.“

Einnig er algengt að reynt sé að draga fram fólk sem nýtur virðingar af ólíkum ástæðum til að ljá málstaðnum rödd sína, sem er því miður öflugt áróðursbragð í mörgum tilvikum.

Jafnframt segir hann að mikilvægt sé velta því fyrir sér hverjir séu raunverulegir sérfræðingar á ólíkum sviðum. Til að mynda séu ekki allt raunvísindafólk með sérfræðiþekkingu í loftslagsvísindum, heldur séu fræðingarnir fyrst og fremst þeir sem stundi rannsóknir á sviðinu. „Ég hef tekið eftir því að í áróðursmyndböndum og greinum eftir afneitunarsinna er oft gefið í skyn að ýmsir aðrir en loftslagsvísindafólk séu sérfræðingar, til dæmis í krafti þess að vera menntað í raunvísindum. Einnig er algengt að reynt sé að draga fram fólk sem nýtur virðingar af ólíkum ástæðum til að ljá málstaðnum rödd sína, sem er því miður öflugt áróðursbragð í mörgum tilvikum,“ segir hann. 

Þannig sé ekki rétt hjá fjölmiðlum að setja fram tvær hliðar eins og hlutleysi sé þeirra á milli því alveg ljóst sé, til dæmis í tilfelli er varðar loftslagsbreytingar af mannavöldum, að svo sé ekki. „Frekar á að reyna að setja fram þau vísindi sem eru rétt eða sem við höfum ástæðu til að halda að séu rétt,“ segir Finnur. Þá þurfi að aðgreina vel hverjir séu sérfræðingar og hverjir ekki – og hverjir séu fengnir til að endurspegla einhverja ákveðna skoðun í samfélaginu. 

Fólk velur sér upplýsingar sem staðfestir þeirra skoðanir

Varðandi þær nýju þekkingargáttir, ef svo mætti kalla, sem komið hafa með samfélagsmiðlum á síðustu áratugum, þá flækist enn meira í hugum fólks hvað sé satt og rétt og hvað ekki. Hvernig hefur fólk möguleika á því að vita hvað sé satt þegar upplýsingarnar koma úr hinum ýmsu áttum og þegar hver og einstaklingur er í sinni „samfélagsmiðla-kúlu“?

Finnur bendir í þessu samhengi á að hér áður fyrr hafi fólk leitað til sömu upplýsingaveitna í miklu meira mæli en núna. Þá hafi upplýsingar komið frá til að mynda Ríkisútvarpinu og Morgunblaðinu og nokkrum öðrum fjölmiðlum en fyrir ekki svo löngu hafi orðið gífurleg fjölgun fjölmiðla. Nú sé það að miklu leyti stjórnmálaskoðanir okkar sjálfra sem móti það hvaðan við fáum upplýsingar. 

„Þannig að það vantar þennan sameiginlegu upplýsingaveitur og þá getum við ekki lengur tekið ákvarðanir og myndað okkur skoðanir út frá sömu gögnunum. Ein afleiðingin þessa er pólarisering þar sem ólíkir hópar fólks færast sífellt fjær hver öðrum. Fólk hefur þá mjög sterkar skoðanir á einhverjum ákveðnum málefnum og hægt og rólega velur það sér þær upplýsingar sem staðfesta þeirra skoðanir enn frekar. Það velur sér þar af leiðandi upplýsingaveitur og fjölmiðla sem gera slíkt hið sama.“

Finnur segir að það sem er sérstaklega áhugavert og vandmeðfarið í þessum málefnum sé að fæstir af þeim sem haga sinni upplýsingaleit með þessum hætti geri það með óábyrgum hætti. „Ef við teljum til dæmis að loftslagsbreytingar séu af mannavöldum þá hlustum við ekki á einhverja miðla sem halda öðru fram. Það eru bara eðlileg viðbrögð. Ég met áreiðanleika heimilda minna eftir því hvað fjölmiðillinn segir um aðra hluti. Það sama gerist hinum megin hjá þeim sem til dæmis segja að loftslagsbreytingar séu ekki af mannavöldum, og þar af leiðandi skiljast þessir heimar þá hægt og rólega að – án þess að nokkur sé sérstaklega að haga sér óábyrgt – og verða einhvern veginn algjörlega sundurlægir.“

Í verri aðstöðu til að verja okkur fyrir fjársterkum aðilum

Finnur segir rökræður á netinu um bólusetningar gott dæmi um það hvernig falskar upplýsingar fari eins og eldur í sinu manna á milli. Þá sé oft ekki hlustað á sérfræðinga heldur sé skoðunum um málefnið frekar deilt á samfélagsmiðlum og margir taki mark á þeim. Með tilkomu samfélagsmiðla séum við enn fremur í sífellt verri aðstöðu til að verja okkur fyrir fjársterkum aðilum af ýmsu tagi sem vilja hafa áhrif á skoðanir okkar. Nú sé þetta orðinn iðnaður til að stjórna því hvaða skoðanir við höfum í gegnum samfélagsmiðla.

En hverjum á þá að treysta? „Ég held að það séu engar algildar reglur hvernig við eigum að haga okkur í þessu. En þó er hægt að fara eftir nokkrum þumalputtareglum. Í fyrsta lagi eigum við að spyrja hvort grunsamlega mikil samstaða sé um eitthvað meðal sérfræðinga á tilteknu sviði. 100 prósent samstaða er ekki góðs viti, eins og ég sagði áðan, en mikilvægt er þó að meirihlutasamstaða sé um niðurstöður. Til dæmis er ekki nægilega mikið að 50 prósent samstaða sé um eitthvað málefni. Í öðru lagi er vert að spyrja sig hvort einhverjir hagsmunir liggi að baki afstöðu sérfræðinga,“ bendir hann á. 

Hluti af gagnrýnni hugsun á að vera gagnrýnið traust. Hluti af trausti er að leyfa öðrum að hafa áhrif á sig, til dæmis í krafti þess að vera sérfræðingar.

Í þriðja lagi sé hægt að horfa til þess hvort sérfræðingarnir komi úr mismunandi áttum eða komi úr mjög einsleitum hóp. „Þarna er hægt að líta á bakgrunnsþekkingu og aðferðafræðina sem þeir nota og annað slíkt. Þá getur maður reitt sig á að fjölbreyttar aðferðir hafi verið notaðar til að prófa kenningu.“ Þess vegna telur Finnur það mikilvægt að vísindamenn og fræðimenn séu með fjölbreyttan bakgrunn, til dæmis með tilliti til kyns og stéttar. Það geri vísindin meira traustsins verð.

Líkt og margir aðrir íslenskir heimspekingar hefur Finnur skrifað um gagnrýna hugsun og hlutverk hennar en hann telur gagnrýna hugsun að vissu leyti ofmetna. „Því miður getum við ekki myndað okkur upplýstar skoðanir á öllu sjálf, því við höfum einfaldlega ekki forsendur til þess. Í vissum skilningi þurfum ekki að vera betri í því að hugsa gagnrýnið, það er ekki stærsta vandamálið núna. Stærsta vandamálið er hvernig við ætlum að treysta gagnrýnið, frekar en að hugsa gagnrýnið. Eða réttara sagt: Hluti af gagnrýnni hugsun á að vera gagnrýnið traust. Hluti af trausti er að leyfa öðrum að hafa áhrif á sig, til dæmis í krafti þess að vera sérfræðingar. Þannig þurfum ekki endilega að mynda okkur upplýsta afstöðu sjálf, heldur getum við gert það í gegnum sérfræðingana.“

Vilt þú vera með?

Frjálsir, hugrakkir fjölmiðlar eru ómetanlegir en ekki ókeypis. Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda og með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og við ætlum að standa vaktina áfram og bjóða almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Fyrir þá lesendur sem nú þegar eru stoltir styrkjendur Kjarnans þá leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Meira eftir höfundinnBára Huld Beck
Meira úr sama flokkiViðtal