Mynd: Bára Huld Beck

Fjárlögin á mannamáli

Bjarni Benediktsson, fjármála- og efnahagsráðherra, kynnti fjárlagafrumvarp vegna ársins 2021 í vikunni. Þau segja til um hvernig þjóðarheimilið er rekið. Í hvað erum við að eyða, hverjir borga mest fyrir það og þau nýju verkefni sem verið er að ráðast í. Í þeim að finna rammann utan um samfélagið sem við lifum í. Og sá rammi hefur breyst umtalsvert á síðustu mánuðum vegna yfirstandandi heimsfaraldurs.

Hver er stóra mynd­in?

Heild­ar­tekjur rík­is­sjóðs verða um 772 millj­arðar króna á næsta ári. Það um þremur millj­örðum krónum meira en áætl­aðar tekjur hans á árinu 2020. Tekj­urnar í ár hafa verið end­ur­metnar og lækkað um 140 millj­arða króna frá því sem reiknað var með þegar fjár­lög fyrir árið 2020 voru sam­þykkt. 

Áætl­aður halli á árinu 2020 eða 269,2 millj­arðar króna og á næsta ári er hann áætl­aður 264,2 millj­arðar króna. Því stefnir í rúm­lega 533 millj­arða króna halla á tveimur árum. 

Hann verður ekki fjár­magn­aður með nið­ur­skurði eða nýjum skatta­hækk­un­um, heldur lán­um. Útgjöld munu hald­ast nán­ast þau sömu, fara úr 1.038 millj­örðum króna í 1.036 millj­arða króna.

Hverjir fá mest?

Fram­lög til heil­brigð­is­­mála verða aukin um 15,3 millj­­arða króna á árinu 2021 en þar vega þyngst fram­­kvæmdir við nýjan Lands­­spít­­ala. Alls er áætlað að tæp­lega sjö millj­­arðar króna fari í þær á árinu. Alls munu 268,8 millj­arðar króna fara til heil­brigð­is­ráðu­neyt­is­ins úr rík­is­sjóði.

Auglýsing

Þá stendur til að auka fram­lög til félags-, hús­næð­is- og trygg­inga­­mála umtals­vert. Þau eiga að vera tæp­lega 270 millj­arðar króna á næsta ári sem mun gera það að verkum að þetta verður dýr­asti mála­flokkur rík­is­ins á næsta ári. Alls er um að ræða 26 pró­sent af 1.038 millj­arða króna gjöldum rík­is­sjóðs. Helsta ástæða þess að þessi mála­flokkur mun kosta svona miklu meira á næsta ári er að gert er ráð fyrir að kostn­aður við atvinnu­leys­is­bætur hækki alls um 23 millj­arða króna og verði 50 millj­arðar króna.

Fram­lag úr rík­is­sjóði til þeirra mála­flokka sem heyra undir mennta- og menn­ing­ar­mála­ráðu­neytið er áætlað 112,2 millj­arðar króna. Þau aukast um tæp­lega sex millj­arða króna milli ára.  

Sam­tals er rúm­lega 60 pró­sent af öllum útgjöldum rík­is­sjóðs vegna vel­ferð­ar-, heil­brigð­is- og mennta­mála. 

Fram­lög til fjár­fest­inga á næsta ári verða 111 millj­arðar króna. Stærsta ein­staka verk­efnið sem fær fé er bygg­ing nýs Land­spít­ala en gert er ráð fyrir tæp­lega tólf millj­arða króna fram­lagi til fram­kvæmd­anna 2021.

Hver borgar fyrir tekjur rík­is­sjóðs?

Ein­stak­lingar og fyr­ir­tæki

Skatt­tekjur hríð­falla á næsta ári. Ein­stak­lingar munu greiða 180,7 millj­arða króna í tekju­skatt og skatt­greiðslu. Til við­bótar borgum við auð­vitað virð­is­auka­skatt af flestu. Á næsta ári er búist við að virð­is­auka­skatts­tekj­urnar verði 233 millj­arðar króna og að við fáum að greiða 5,3 millj­arða króna í við­bót í stimp­il­gjöld. 

Tekju­skattur sem leggst á lög­­að­ila, fyr­ir­tæki og félög lands­ins, er nú áætl­aður 55,2 millj­arðar króna og dregst umtals­vert sam­an. 

Landsmenn borga sjálfir fyrir rekstur ríkissjóðs með sköttunum sínum.
Mynd: Bára Huld Beck

Þá munu tekjur rík­is­sjóðs vegna trygg­inga­gjalds aukast um 7,4 millj­arða króna, þrátt fyrir að gjaldið verði lækkað enn á ný um 0,25 pró­sentu­stig um kom­andi ára­mót, og verða 94,5 millj­arðar króna á næsta ári.

Sér­stakt gjald á banka

Bankar lands­ins borga líka sinn skerf til rík­is­ins til við­bótar við hefð­bundnar skatt­greiðsl­ur, þótt það fram­lag fari lækk­andi. Þar skiptir mestu að áætlað er að banka­skatt­ur­inn verði lækk­aður niður í 0,145 pró­sent skulda í árs­lok 2020. Gjöld á banka­starf­semi munu skila 4,1 millj­arði króna í rík­is­kass­ann á næsta ári. 

Veiði­gjöld

Svo eru það auð­vitað útgerð­ar­fyr­ir­tæk­in. Þau borga rík­is­sjóði sér­stök veiði­gjöld umfram aðra skatta fyrir afnot af fisk­veið­i­­auð­lind­inni.

Ný lög um veið­i­­­gjald tóku gildi í byrjun árs 2019 þar sem meðal ann­­ars var settur nýr reikni­stofn sem bygg­ist á afkomu við veiðar hvers nytja­­stofns. Sam­kvæmt þeim er veið­i­­gjaldið nú ákveðið fyrir alm­an­aksár í stað fisk­veið­i­­ár­s. Sam­kvæmt fjár­lögum árs­ins 2021 eiga þau að vera tæp­lega 4,7 millj­arðar króna. Þau voru 11,3 millj­arðar króna árið 2018. 

Þeir sem eiga mikið af pen­ingum

Rúm­lega tvö þús­und fram­telj­endur afla að jafn­aði tæp­lega helm­ings allra fjár­magnstekna á Íslandi. Um er að ræða, að minnsta kosti að hluta, rík­asta eitt pró­sent lands­ins sem á nægi­lega mikið af við­bót­ar­pen­ingum sem það getur látið vinna fyrir sig til að skapa tekj­ur.

Auglýsing

Rík­is­stjórn Katrínar Jak­obs­dóttur hækk­aði fjár­magnstekju­skatt í byrjun árs 2018, úr 20 í 22 pró­sent. For­sæt­is­ráð­herra sagði við það til­efni að þessi hækkun væri liður í því að gera skatt­kerfið rétt­lát­ara.

Þessi hækkun skilar þó ekki mik­illi tekju­aukn­ingu fyrir rík­is­sjóð. Í fjár­lögum yfir­stand­andi árs voru tekjur af fjár­magnstekju­skatti áætl­aðar 32,5 millj­arðar króna. Eftir kór­ónu­veiru­far­ald­ur­inn hefur þessi tekju­stofn hríð­lækk­að. Sam­kvæmt fjár­laga­frum­varpi árs­ins 2021 er áætlað að hann skili 25,2 millj­örðum króna. 

Bif­reið­ar­eig­end­ur, drykkju­fólk og þeir sem enn reykja

Alls eru áætl­aðar tekjur rík­is­sjóðs vegna elds­neyt­is­gjalda 32,2 millj­arðar króna á næsta ári. Þar munar mestu um olíu­gjaldið sem á að skila 11,5 millj­örðum króna, og hækkar um 2,5 pró­sent í byrjun næsta árs.

Reyk­ing­ar­fólk og áfeng­is­neyt­endur fá áfram sem áður að borga sinn skerf til sam­neysl­unn­ar. Álögur á það fólk hækka enn og aft­ur. Bæði áfeng­is- og tóbaks­gjöld munu hækka um 2,5 pró­sent um kom­andi ára­mót. Félag atvinnu­rek­enda reikn­aði það út nýverið að ríkið taki til sín 94,1 pró­sent af útsölu­verði vod­kaflösku í versl­unum Vín­búð­ar­inn­aro g 54,1 pró­sent af verði með­al­bjór­dós­ar. 

Allir sem flytja inn eða fram­­leiða áfengi hér á landi til sölu eða vinnslu ber að greiða áfeng­is­­gjald. Einnig þeir sem flytja áfengi með sér eða fá það sent erlendis frá, til eigin nota. Áfeng­is­­gjald er greitt af neyslu­hæfu áfengi sem í er meira en 2.25 pró­­sent af vín­­anda að rúm­­máli. Þessu gjaldi er velt út í verð­lag og því hækkar það útsölu­verð til neyt­enda. Tekjur rík­­is­­sjóðs vegna áfeng­is­gjalds voru 18,6 millj­­arðar króna árið 2018. Áætlað er að þær verði 20,3 millj­arðar króna á næsta ári, þrátt fyrir mik­inn sam­drátt í komu ferða­manna. 

Tóbaks­gjaldið mun skila rúm­lega sex millj­örðum króna í rík­is­kass­ann, sem er 150 millj­ónum krónum meira en reiknað var með að það myndi skila á þessu ári. 

Óreglu­legu tekj­urnar

Ríkið hefur alls­konar aðrar tekjur en skatta. Þar ber auð­vitað hæst arð­greiðslur frá fyr­ir­tækjum sem ríkið á, sér­stak­lega bönk­unum og Lands­virkj­un. Slíkar arð­greiðslur hafa hríð­fallið vegna kór­ónu­veiru­far­ald­urs­ins og munu skila 6,8 millj­örðum króna á næsta ári, eða 27 millj­örðum krónum minna en í ár. 

Reykingar taka ekki einungis toll af heilsunni. Þær verða sífellt meiri byrði á veskinu líka.
Mynd: EPA

Ríkið mun líka inn­heimta 6,4 millj­arða króna í vaxta­tekjur og 31,6 millj­arða króna vegna sölu á vöru og þjón­ustu. Inni í þeirri sölu eru til að mynda inn­rit­un­ar­gjöld í háskóla og fram­halds­skóla, sala á vega­bréfum og öku­skír­teinum og greidd gjöld vegna þing­lýs­inga, svo dæmi séu tek­in.

Þá fær ríkið um fjóra millj­arða króna vegna sekta og skaða­bóta og 692 millj­ónir króna vegna sölu á eign­um.

Hvað er nýtt?

Á meðal þess sem sem má telja til nýj­unga í fjár­laga­frum­varp­inu er að fram­lög til nýsköp­un­ar­mála á næsta ári verða 25 millj­arðar króna, og sem er fimm millj­arða króna hækkun sam­an­borið við áætluð útgjöld yfir­stand­andi árs. 

Útgjöld til upp­lýs­inga­tækni­verk­efna hækka líka um 2,3 millj­arða króna og munar þar mestu um fram­lög til verk­efna­stof­unnar Staf­rænt Íslands, sem vinnur að staf­væð­ingu opin­berrar þjón­ustu í sam­starfi við stofn­anir rík­is­ins.

Fram­lög til umhverf­is­mála verða nálægt 24 millj­örðum króna sem er aukn­ing um 3,4 millj­arða króna. Þyngst vega aukin fram­lög til ofan­flóða­sjóðs til að efla ofan­flóða­varn­ir.

Í fjár­laga­frum­varp­inu er líka gert ráð fyrir að frí­tekju­mark erfða­fjár­skatts verði hækkað en áætlað er að við það muni álögur minnka um 500 millj­ónir króna árið 2021 sem á að gagn­ast eigna­minni dán­ar­búum best. 

Þá er verið að leggja loka­hönd á end­ur­skoðun stofns fjár­magnstekju­skatts sem eiga að lækka tekjur rík­is­ins um 2,1 millj­arð króna. Það verður gert með því að miða skatt­stofn fjár­magnstekna við raun­á­vöxtun í stað nafn­á­vöxt­un­­ar.

Auglýsing

Nýir skatta­styrkir til að styðja við félög sem starfa í þágu almanna­heilla í svoköll­uðum þriðja geira munu kosta rík­is­sjóð um 2,1 millj­arð króna.

Þá stendur til að skera niður fram­lög til Rík­is­út­varps­ins um 310 millj­ónir króna og að nýta hluta inn­heimts útvarps­gjalds í annað en rekstur þess. 

Hvernig stendur rekstur rík­is­sjóðs?

Líkt og áður sagði verður hall­inn á tveimur árum 533 millj­arðar króna og gert er ráð fyrir að skuldir hins opin­bera fari úr því að vera 28 pró­sent af af vergri lands­fram­leiðslu í lok síð­asta árs í 48 pró­sent í lok árs 2021. Gert er ráð fyrir að skulda­söfn­unin stöðv­ist við 59 pró­sent af vergri lands­fram­leiðslu árið 2025 og taki svo að lækka á grunni hag­vaxt­ar­getu sem lögð er til grund­vallar í fjár­mála­á­ætlun rík­is­stjórn­ar­innar sem gildir út árið 2025. 

Til sam­an­burðar má nefna að hall­inn á rekstri rík­is­sjóðs árið 2008, þegar banka­hrunið varð, nam 194 millj­örðum króna. Mesti tekju­af­gangur sög­unnar varð árið 2016, þegar að tekjur voru 302 millj­örðum króna meiri en útgjöld í kjöl­far þess að slitabú fall­inna fjár­mála­fyr­ir­tækja greiddu stöð­ug­leika­fram­lög í rík­is­sjóð. 

Sú kreppa sem við erum að takast á við vegna kór­ónu­veiru­far­ald­urs­ins er því sögu­leg og dýpri en nútíma íslenskt sam­fé­lag hefur tekið á við áður.

Góðu frétt­irnar eru þær að hröð nið­ur­greiðsla skulda á síð­ustu árum, sér­stak­lega vegna greiðslna frá slita­búum föllnu bank­anna vegna stöð­ug­­leika­­samn­ing­anna sem und­ir­­rit­aðir voru árið 2015, gera ríkið vel í stakk búið til takast á við þessa stöðu. Þegar skuld­­irnar voru sem mest­­ar, árið 2011, voru þær 86 pró­­sent af lands­fram­­leiðslu en voru, líkt og áður sagði, 28 pró­sent í lok árs 2019. Til við­bótar við almenna skulda­nið­ur­greiðslu hefur rík­is­sjóður á und­an­förnum árum greitt háar fjár­hæðir inn á ófjár­magn­aðar líf­eyr­is­skuld­bind­ing­ar.

Nei­kvæðir raun­vextir og lækk­andi ávöxt­un­ar­krafa á rík­is­skulda­bréf gerir lán­tökur nú um stundir hins vegar eft­ir­sókn­ar­verða fyrir rík­is­sjóð. Pen­ingar eru nán­ast eins ódýrir og þeir verða. 

Styrkir þú Kjarnann?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og býður almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Ef þú ert nú þegar styrkjandi leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Meira eftir höfundinnÞórður Snær Júlíusson
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar