Blóðslóðin í sandinum

Það er skortur á sandi í heiminum. Það er að segja sandi til að seðja hina óþrjótandi eftirspurn mannanna eftir þessu einstaka byggingarefni. Þetta hefur orðið til þess að ólögleg námuvinnsla er ástunduð af kappi í fátækustu ríkjum heims.

Sandvinnsla úr árfarvegi í Búrma.
Sandvinnsla úr árfarvegi í Búrma.
Auglýsing

Hann er not­aður til að byggja húsin okk­ar, í veg­ina og brýrnar sem við ökum, glugg­ana sem við horfum út um og í snjall­sím­ana sem við störum á dag­inn út og inn. Sandur er eft­ir­sóttasta auð­lind jarðar á eftir vatni. Eft­ir­spurnin er umfram fram­boðið sem orðið hefur til þess að ólög­leg vinnsla hans, með til­heyr­andi eyði­legg­ingu vist­kerfa og þján­ingum fólks – jafn­vel morðum – hefur komið til sög­unnar á síð­ustu árum.

Það kann að hljóma und­ar­lega að skortur sé á sandi í heim­in­um. Hann virð­ist alls stað­ar. Í fjöll­un­um, á strönd­un­um, í eyði­mörk­un­um. Hann er undir hverju okkar fótspori.

Stað­reyndin er hins vegar sú að þegar kemur að því að nýta þessa auð­lind er sandur ekki bara sand­ur. Hann þarf að hafa ákveðna eig­in­leika til að bera til að henta til ákveð­innar fram­leiðslu. Það er dýrt að hreinsa sand og það er líka dýrt að mylja grjót til sand­fram­leiðslu.

Það er ómögu­legt að vita hversu mik­ill sandur er not­aður í heim­inum á hverju ári. Að því komst umhverf­is­nefnd Sam­ein­uðu þjóð­anna sem skoð­aði málið árið 2019. Til að reyna að átta sig á umfang­inu skaut hún á að 50 millj­arðar tonna af sandi væru not­aðir til sem­ents­fram­leiðslu árlega. Óljóst er hversu mikið af af honum er svo notað til ann­arrar fram­leiðslu. Slíkar tölur liggja almennt ekki fyr­ir.

„Vanda­málið er að við skiljum þetta efni ekki nógu vel,“ segir Lou­ise Gallag­her sem starfar hjá rann­sókn­ar­setri í Sviss sem sér­hæfir sig í að kort­leggja vinnslu á sandi og notk­un. „Við áttum okkur ekki nægi­lega á áhrif­unum á þau svæði þar sem við tökum sand­inn. Stundum vitum við ekki einu sinni hvaðan hann kem­ur, hversu mikið kemur til dæmis úr árfar­veg­um. Við vitum það ekki. Við ein­fald­lega vitum það ekki.“

Marg­vís­leg áhrif

En eitt er víst, að fjar­lægja sand úr sínu nátt­úru­lega umhverfi, hefur áhrif. Áhrif á vist­gerð þess ákveðna svæðis en jafn­vel einnig á heilu vist­kerf­in. Þá hefur vinnslan einnig áhrif á sam­fé­lög fólks, bæði stað­bundið og til lengri tíma litið á alþjóða­vísu. Sandur sem er unn­inn úr árfar­vegum mengar árnar sem aftur hefur áhrif á líf­ríki þeirra og afkomu fólks sem treystir á veiðar úr þeim. Þá eru ár heims­ins mik­il­vægt vatns­ból fyrir millj­ónir manna. Sandur er einnig unn­inn á strand­svæð­um, á svæðum sem oft eru þegar í vanda vegna hækk­unar sjáv­ar­borðs sem er vanda­mál sem skap­ast hefur vegna lofts­lags­breyt­inga. „Vinnsla sands hefur svo einnig marg­vís­leg önnur áhrif sem eru aldrei tekin með í reikn­ing­inn,“ segir Kiran Per­eira, óháður rann­sak­andi, sem skrifað hefur bók um sand­fram­leiðslu í heim­in­um. „Og þessi áhrif koma alls ekki fram í verði á sand­i.“

Krókódílar á árbakka í Indlandi. Mynd: WWF

Fágæt krókó­díla­teg­und við Ganges-fljót á Ind­landi er við það að deyja út vegna sand­vinnslu á búsvæðum henn­ar. Talið er að aðeins 250 full­orðin dýr sé nú þar að finna. Svo mikil vinnsla er víða við Mekong-fljótið í Suð­aust­ur-Asíu að árbakk­arnir eru orðnir óstöðugir sem ógnar bæjum og þorpum sem standa við þá og lífs­við­ur­væri margra. Fleira spilar þar inn í eins og virkj­anir og aðrar fram­kvæmd­ir.

Í Marokkó er sand­vinnsla á strand­svæðum farin að ógna ferða­þjón­ustu. Fal­legu sand­strend­urnar sem draga millj­ónir ferða­manna til lands­ins á hverju ári eru sumar hverjar farnar að láta á sjá. Auk þess hefur hún áhrif á líf­ríkið og eykur álagið á inn­viði við strend­urnar þar sem sjór­inn á greið­ari leið að þeim.

Ekki óþrjót­andi auð­lind

Sandur er svo hvers­dags­legt fyr­ir­bæri að fæstir gefa honum nokkru sinni gaum. Hann er þó, líkt og allt annað sem á jörðu finn­st, ekki óþrjót­andi auð­lind. En sú stað­reynd að hann er allt í kringum okkur hefur lík­lega orðið til þess að nei­kvæð áhrif umfangs­mik­illar vinnslu hans hefur hingað til ekki fengið mikla athygli. Vanda­málið er falið þótt sand­ur­inn sé „fyrir allra aug­um,“ segir Chris Hacn­key, land­fræð­ingur við háskól­ann í Newcastle sem skrif­aði grein um nei­kvæð áhrif vinnsl­unnar í vís­inda­tíma­ritið Nat­ure. „Spyrðu fólk hvert það telji mik­il­væg­asta hrá­efni jarð­ar. Sandur verður lík­lega ekki nefnd­ur.“

Mette Bend­ix­en, aðstoð­ar­pró­fessor við McG­ill-há­skóla í Montr­eal, er einnig meðal þeirra sem rann­sakað hafa við­skipti með sand. „Í fleiri ár höfum við unnið meiri sand en nátt­úran skap­ar,“ segir hún. Sand­notkun fari stöðugt vax­andi þar sem spreng­ing hafi orðið í bygg­ing­ar­iðn­aði. „Nú þegar er þetta farið að eyði­leggja vist­kerfi ánna þaðan sem sand­ur­inn er unn­inn. Einnig hefur fjöldi fólks misst heim­ili sín,“ segir hún í við­tali við danska rík­is­út­varpið.

Þriðj­ungur lands á jörð­inni er skil­greindur sem eyði­mörk. Sandur eyði­markanna er þó ekki hent­ugt bygg­ing­ar­efni eins og hann kemur af kúnni. Þegar hinn 830 metra hái skýja­kljúfur Burj Khalifa var til að mynda byggður í Sam­ein­uðu arab­ísku fursta­dæm­un­um, sem eru í Mið-Aust­ur­löndum þar sem eyði­merkur eru víð­feðm­ar, var sand­ur­inn til verks­ins fluttur inn frá Kanada og Ástr­al­íu. Sand­kornin í eyði­mörk­inni eru svo veðruð, yfir­borð þeirra svo slétt að sand­ur­inn er ekki með það grip sem til þarf til að búa til steypu. Sandur í far­vegum áa, á ströndum og á hafs­botni, er ákjós­an­legri til slíks brúks.

Og hann er brúk­aður af miklum móð. Síð­ustu ár hefur eft­ir­spurnin í Asíu og Kína marg­fald­ast með miklum búferla­flutn­ingum fólks úr sveitum í borg­ir. Borgir sem breiða orðið úr sér yfir gríð­ar­leg land­flæmi og eiga aðeins eftir að stækka á næstu árum og ára­tug­um. Kín­verjar eru taldir hafa notað meiri sand árin 2011 til 2014 en not­aður var í Banda­ríkj­unum alla tutt­ug­ustu öld­ina, tekur Mette Bend­ixen sem dæmi.

Sandur virðist alls staðar. En hann er ekki óþrjótandi náttúruauðlind. Mynd. EPA

Jarð­ar­búar eru meira en tvisvar sinnum fleiri nú en í byrjun átt­unda ára­tug­ar­ins. Því er spáð að um miðja öld­ina verði þeir orðnir tíu millj­arð­ar. Þetta er ein helsta ástæða þess að mann­kynið hefur vax­andi þörf til að nota „litlu sand­korn­in,“ segir Bend­ixen. Þótt vöxt­ur­inn sé ekki sam­bæri­legur í hinum vest­ræna heimi og í Asíu og Afr­íku er notk­unin þar gríð­ar­leg og með auknum efna­hags­um­svifum í rík­ari löndum heims er sífellt verið að byggja nýtt – og stærra.

En sandur er not­aður í fleira en steypu. Hann er t.d. not­aður í land­fyll­ing­ar. Mann­gerðar eyjur í Singapúr, þess land­litla og þétt­býla rík­is, voru búnar til úr sandi sem var fluttur inn frá Kam­bó­díu, Víetnam og Indónesíu. Mann­gerðu eyj­urnar í Dubaí, Pálma-eyj­ar, sem eru svo stórar að þær sjást utan úr geimn­um, voru búnar til úr sandi sem dælt var upp af botni Persafló­ans.

Verð á sandi hefur því farið hækk­andi á mark­aðs­torgi hins alþjóð­lega hag­kerf­is. Og þegar skortur er á ein­hverju segir reynslan okkur að ein­hverjir muni nýta sér hann og níð­ast á öðrum í leið­inni.

Verið er að stækka strönd Norðvestur-Póllands til að koma þar fyrir fleiri sóldýrkendum. Sandurinn í verkið er fenginn af botni Pomeranian-flóa í Eistrasalti. Mynd: EPA

Þær eru kall­aðar sand­-ma­fí­urnar, glæpa­gengin sem hafa brennt blaða­menn lif­andi, brytjað aðgerða­sinna í spað og ekið yfir lög­reglu­menn. Sand­-ma­fíur er að finna víða um heim, m.a. í Mexíkó og Suð­ur­-Afr­íku en ástandið er þó talið einna verst á Ind­landi þar sem ólög­leg sand­vinnsla er mjög umfangs­mik­il. Í Suð­aust­ur­hluta Asíu er talið að í það minnsta 193 hafi dáið í tengslum við slíka vinnslu, aðal­lega vegna hræði­legra aðstæðna í hinum ólög­legu námum, en margir hafa líka verið drepn­ir. Í Marokkó er talið að um helm­ingur alls sands sem not­aður er í land­inu á hverju ári sé unn­inn með ólög­mætum hætti.

Barna­þrælkun tíðk­að­ist einnig í þessum námum á Ind­landi og í ára­fjöld litu yfir­völd ein­fald­lega fram hjá því sem og annarri ólög­legri starf­semi námu­fyr­ir­tækj­anna. Í febr­úar á þessu ári breytt­ist það er yfir­maður stærsta námu­fyr­ir­tækis Ind­lands, V.V. Miner­als, var dæmdur í fang­elsi í Delí fyrir mútur er hann greiddi skóla­gjöld fyrir son emb­ætt­is­manns sem hafði með leyf­is­veit­ingar fyrir sand­vinnsl­una að gera. Fyr­ir­tækið er sagt hafa stundað ólög­lega námu­vinnslu í ára­tugi.

Til að koma böndum á sand­vinnslu heims­ins þurfa leið­togar að koma á betra eft­ir­liti með þessum iðn­aði og hafa mun meira aðhald í leyf­is­veit­ingum til námu­vinnslu. Nýsköpun í bygg­ing­ar­iðn­aði er enn­fremur nauð­syn­leg svo draga megi úr eft­ir­spurn eftir sandi. Þá eru einnig van­nýtt tæki­færi í end­ur­vinnslu bygg­ing­ar­efn­is, s.s. til land­fyll­inga og vega­gerð­ar. Per­eira segir að geta manna til bygg­ingar húsa þurfi ekki að standa og falla með sandi. Hægt sé að fara leiðir sem hafi minni áhrif á vist­kerfi jarð­ar. Þeirra verði að leita og þróa áfram.

Auglýsing

Styrkir þú Kjarnann?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og býður almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Ef þú ert nú þegar styrkjandi leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Árni Finnsson
Á vonarvöl?
Kjarninn 19. október 2021
Sjókvíareldi á Vestfjörðum.
Framleiðsla í fiskeldi jókst um 169 prósent milli 2016 og 2020
Tekjur fiskeldisfyrirtækja hafa tvöfaldast frá 2016 og útflutningsverðmæti afurða þeirra hafa þrefaldast. Launþegum í geiranum hefur hins vegar ekki fjölgað nálægt því jafn mikið, eða um 32 prósent á sama tímabili.
Kjarninn 19. október 2021
Bensínverð ekki verið hærra síðan 2012
Verðið á heimsmarkaði með olíu hefur margfaldast frá vorinu 2020. Það hefur skilað því að viðmiðunarverð á bensíni á Íslandi hefur einungis einu sinni verið hærra í krónum talið.
Kjarninn 19. október 2021
Svandís Svavarsdóttir heilbrigðisráðherra.
Öllum sóttvarnaraðgerðum innanlands verði aflétt eftir mánuð
Frá og með morgundeginum mega 2.000 manns koma saman, grímuskyldu verður aflétt og opnunartímar skemmtistaða lengjast um klukkustund. Svo er stefnt á afléttingu allra aðgerða eftir fjórar vikur.
Kjarninn 19. október 2021
Þjóðhættir
Þjóðhættir
Þjóðhættir – Íslenskir fjárhundar og endurvinnsla textíls
Kjarninn 19. október 2021
Sjávarútvegurinn greiddi sér 21,5 milljarða króna í arð í fyrra
Hagur sjávarútvegsfyrirtækja landsins, samtala arðgreiðslna og aukins eigin fjár þeirra, hefur vænkast um meira en 500 milljarða króna frá bankahrun. Geirinn greiddi sér meira út í arð í fyrra en hann greiddi í öll opinber gjöld.
Kjarninn 19. október 2021
Ásýnd fyrirhugaðrar uppbyggingar á Orkureitnum séð frá Suðurlandsbraut.
Reitir selja uppbyggingarheimildir á Orkureit á hátt í fjóra milljarða
Félagið Íslenskar fasteignir ehf. mun taka við uppbyggingunni á hinum svokallaða Orkureit á milli Ármúla og Suðurlandsbrautar af Reitum. Áætlaður söluhagnaður Reita af verkefninu er um 1,3 milljarðar króna.
Kjarninn 19. október 2021
Ekki búið að taka ákvörðun um rannsókn á yfirráðum Samherja yfir Síldarvinnslunni
Virði hlutabréfa í Síldarvinnslunni hefur aukist um 50 milljarða króna frá skráningu og um 30 prósent á síðustu vikum. Rúmur helmingur hlutafjár er í eigu Samherja og félaga sem frummat sýndi að færu með sameiginleg yfirráð í Síldarvinnslunni.
Kjarninn 19. október 2021
Meira eftir höfundinnSunna Ósk Logadóttir
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar