Nýjar heimsmyndir daglega

Þorgeir Tryggvason mun fram að jólum skrifa um bækur. Í dag tekur hann fyrir Vísindabyltingar Kuhns, sem er hluti af Lærdómsritum Hins íslenska bókmenntafélags. Kristján G.Arngrímsson þýðir, inngangur eftir Eyju Margréti Brynjarsdóttur.

Auglýsing

Fáir íslenskir útgáfu­flokkar eru eins mik­il­vægir og Lær­dóms­rit Hins íslenska bók­mennta­fé­lags. Og engir eins lang­lífir að ég held. Fyrstu bæk­urnar komu út 1970 og enn koma þau út, hin fjöl­breytt­u fræði­rit. Ekk­ert virð­ist þeim óvið­kom­andi og einu inn­töku­skil­yrðin virð­ast ver­a inni­halds­gæðin og hinar ströngu lengd­ar­kröfur sem brotið setur bók­un­um. Brot­ið og hönn­unin öll á svo sinn þátt í að gera röð lær­dóms­rita að ein­hverri mest­u út­lit­sprýði hvers bóka­skáps. Við henni hefur ekki verið hróflað, fyrir utan að bæk­urnar eru nú harð­spjalda. Lengi lifi íhalds­semin þegar það sem haldið er í er svona frá­bært.

 Vísindabyltingin.Og enn koma þau út. Að þessu sinni þrjú. Tvær bækur með minn­ingum og við­brögðum við martröðum seinni heims­styrj­aldar og það höf­uð­rit sem hér er und­ir. The Struct­ure of Sci­entific Revolutions eft­ir ­banda­ríska vís­inda­sagn­fræð­ing­inn Thomas S. Kuhn, sem í þýð­ingu Krist­jáns G. ­Arn­gríms­sonar hefur fengið hið öllu snarpara nafn Vís­inda­bylt­ing­ar, með ágæt­u­m rök­stuðn­ingi rit­stjór­ans Eyju M. Brynjars­dóttur í bók­ar­lok. Eyja skrif­ar einnig inn­gang­inn og setur hug­myndir Kuhns í sam­hengi við hrær­ingar í hug­mynda­sög­unni á fyrri hluta tutt­ug­ustu ald­ar.

Það er gríð­ar­legur fengur að því að fá loks­ins þetta feik­i­á­hrifa­mikla höf­uð­rit vís­inda­heim­spek­innar á íslensku. Það er auð­vitað of seint til að við skynjum titr­ing­inn sem það olli á sjö­unda ára­tugn­um. Þar situr fyrir miðju hug­myndin um „Para­digm Shift“ – „við­miða­skipti“ í þýð­ing­unni – hvernig nýjar vís­inda­hug­myndir ryðja þeim eldri úr vegi og eru ekki partur af sam­felldri þróun heldur grund­vall­ar­breyt­ing – bylt­ing – á heims­mynd, útgangs­punktum og vinnu­brögðum vís­inda­sam­fé­lags­ins.

Auglýsing

Margt af því sem hér var sagt í fyrsta sinn eru núna sjálf­sagðir hlut­ir. Og þó. Sú mynd sem Kuhn dregur upp af starf­i ­vís­inda­manna og það „Rea­lity Check“ sem fólst í henni virð­ist stundum hafa farið fram­hjá ein­streng­ing­leg­ustu og sjálfs­á­nægð­ustu umræðu­for­kólfum sam­tím­ans. Það er gaman að vera minntur á að leitin að sann­leik­anum er ekki jafn ein­föld og skástu leit­argræjurnar okkar ekki jafn fín­n­stilltar og þröng­sýnust­u ein­feldn­ing­arnir vilja vera láta. Gaman og hollt. Þau efa­semd­ar­fræ sem hún sáir um vél­gengan óskeik­ul­leika vís­ind­anna eru ákaf­lega heilsu­sam­leg að mínu vit­i, ­saman við þann yfir­læt­is­vell­ing sem stundum er boðið upp á.

Það er ekki erindi þess­arar umfjöll­unnar að munn­höggvast við Kuhn. Læt nægja að segja að kjarn­inn í því sem hann segir er ákaf­lega sann­fær­andi, enda rót­fastur í skiln­ingi á hvernig vís­inda­starf geng­ur ­fyrir sig í raun og veru. Um leið og hann reynir að tengja og rök­festa sýn sína á þessa starf­semi í klass­ískri eng­il­sax­neskri þekk­ing­ar­fræði með öllum sín­um orð­heng­ils­hætti um skynjun og þess­hátt­ar, sem og ein­hvers­konar frum­speki­leg­um vanga­veltum um heims­mynd og sann­leika þá missir hann marks og ég áhug­ann. Mér­ finnst líka að verð­mætin í hug­myndum hans standi ósködduð eftir þó hon­um mistak­ist þessi teng­ing við heim­speki­legan grund­völl. Og ein­hvern­vegin hef ég ekki áhyggjur af því að mynd hans af vís­ind­unum gefi ein­hverjum afsökun fyr­ir­ að aðhyll­ast ein­hvers­konar afstæð­is­hyggju. Ég fæ ekki betur séð en vís­ind­in rétt­læti heims­mynd sína sjálf, jafn­vel þótt kenn­ingar þeirra hafi áhrif á hvernig sú mynd er, en sé ekki endi­lega sífellt rétt­ari og nákvæm­ari mynd af raun­veru­leika sem gef­inn er fyr­ir­fram. Senni­lega finn­st al­vöru­gefnum heim­spek­ingum þetta full-gal­gopa­leg afstaða hjá mér, en það verð­ur­ bara að hafa það.

Þýð­ing Krist­jáns er ágæt­lega læsi­leg. Það sem er tyrfið hér er örugg­lega snúið í frum­text­anum einnig. Það sem veldur mest­u­m erf­ið­leikum er hvað hér er oft gengið út frá að les­and­inn hafi rúm­lega grunn­þekk­ingu á þeim fjöl­mörgu kenn­ingum sem Kuhn tekur sem dæmi.

Reyndar hefði verið mik­ill fengur að orða­lista þar sem mik­il­væg hug­tök úr text­anum væru sýnd á íslensku og frum­mál­inu. Það á bæði við um lyk­il­orð úr vís­inda­dæm­unum og þau hug­tök sem Kuhn smíðar sér eða ­gefur ný hlut­verk með kenn­ingu sinni. Slíkur listi myndi auð­velda áhuga­söm­um les­enda mjög að finna ítar­efni og útskýr­ing­ar. Allt slíkt er einkar aðgengi­leg­t á okkar net­væddu tím­um, en óþarfa hindrun að þurfa að giska á að hverju skal ­leit­að.

Gott ef slíkur listi ætti ekki að vera fast­ur liður í Lær­dóms­ritum fram­tíð­ar­inn­ar. Því það er aug­ljós­lega eng­inn bil­bugur á þess­ari frá­bæru útgáfu.

Styrkir þú Kjarnann?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og býður almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Ef þú ert nú þegar styrkjandi leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Djúpu sporin hennar Merkel
Heil kynslóð hefur alist upp með Angelu Merkel á valdastóli. Á sextán ára valdatíma hefur hún fengist við risavaxin vandamál og leyst þau flest en ein krísan stendur eftir og það er einmitt sú sem Merkel-kynslóðin hefur mestar áhyggjur af.
Kjarninn 26. september 2021
Fyrstu tölur á landsvísu, eins og þær voru settar fram í kosningasjónvarpi Stöðvar 2 árið 1991, sýndu mikla yfirburði fjórflokksins. Rótgrónu flokkarnir hafa síðan gefið eftir.
„Fjórflokkurinn“ hefur aðeins einu sinni fengið minna fylgi í alþingiskosningum
Samanlagt fylgi rótgrónustu stjórnmálaafla landsins, fjórflokksins, var 64,2 prósent í kosningunum í gær. Það er ögn lægra hlutfall greiddra atkvæða en í kosningunum 2017, en hærra en árið 2016.
Kjarninn 26. september 2021
Sigurður Ingi Jóhannsson formaður Framsóknar og Bjarni Benediktsson formaður Sjálfstæðisflokks ræða saman aður en kappræður hefjast á RÚV. Mögulega um jafnt vægi atkvæða á milli flokka, en þó ólíklega.
Framsókn græddi þingmann á kostnað Sjálfstæðisflokks vegna atkvæðamisvægis
Vegna misvægis atkvæða á milli flokka fékk Framsóknarflokkurinn einn auka þingmann á kostnað Sjálfstæðisflokksins, ef horft er til fylgis flokkanna á landsvísu. Þetta er í þriðja sinn frá árinu 2013 sem þessi skekkja kemur Framsókn til góða.
Kjarninn 26. september 2021
Formenn flokka sem náðu manni inn á þing, fyrir utan formann Miðflokksins, ræddust við í Silfrinu í morgun.
Bjarni: Ekki mitt fyrsta útspil að gera kröfu um stól forsætisráðherra
Formenn ríkisstjórnarflokkanna þriggja ætla að ræða saman strax í dag enda eðlilegt að hefja samtalið þar, við fólkið „sem við höfum vaðið skafla með og farið í gegnum ólgusjó,“ líkt og formaður Sjálfstæðisflokksins orðaði það.
Kjarninn 26. september 2021
Lenya Rún Tha Karim, frambjóðandi Pírata, er yngsti þingmaður sögunnar sem nær kjöri. Hún verður 22 ára í desember
26 nýliðar taka sæti á þingi
Um þriðjungur þingmanna sem taka sæti á Alþingi eru nýliðar. Stór hluti þeirra býr hins vegar yfir talsverðri þingreynslu en yngsti þingmaður Íslandssögunnar tekur einnig sæti á þingi.
Kjarninn 26. september 2021
Þær voru víst 30 en ekki 33, konurnar sem náðu kjöri. Píratar missa eina konu, Samfylking eina og Vinstri græn eina.
Konur enn færri en karlar á Alþingi
Í morgun leit út fyrir að Alþingi Íslendinga yrði í fyrsta skipti í sögunni skipað fleiri konum en körlum á því kjörtímabili sem nú fer í hönd. Eftir endurtalningu er staðan allt önnur: 30 konur náðu kjöri en 33 karlar.
Kjarninn 26. september 2021
Kosningum lokið: Sigurður Ingi í lykilstöðu til að mynda ríkisstjórn og á nokkra möguleika
Ríkisstjórnin ríghélt í kosningunum í gær og fjölgaði þingmönnum sínum, þrátt fyrir að samanlagt heildarfylgi hennar hafi ekki vaxið mikið. Framsókn og Flokkur fólksins unnu stórsigra en frjálslynda miðjan beið skipbrot.
Kjarninn 26. september 2021
Friðrik Jónsson
Níu áskoranir á nýju kjörtímabili
Kjarninn 26. september 2021
Meira úr sama flokkiFólk
None