Nýjar heimsmyndir daglega

Þorgeir Tryggvason mun fram að jólum skrifa um bækur. Í dag tekur hann fyrir Vísindabyltingar Kuhns, sem er hluti af Lærdómsritum Hins íslenska bókmenntafélags. Kristján G.Arngrímsson þýðir, inngangur eftir Eyju Margréti Brynjarsdóttur.

Auglýsing

Fáir íslenskir útgáfu­flokkar eru eins mik­il­vægir og Lær­dóms­rit Hins íslenska bók­mennta­fé­lags. Og engir eins lang­lífir að ég held. Fyrstu bæk­urnar komu út 1970 og enn koma þau út, hin fjöl­breytt­u fræði­rit. Ekk­ert virð­ist þeim óvið­kom­andi og einu inn­töku­skil­yrðin virð­ast ver­a inni­halds­gæðin og hinar ströngu lengd­ar­kröfur sem brotið setur bók­un­um. Brot­ið og hönn­unin öll á svo sinn þátt í að gera röð lær­dóms­rita að ein­hverri mest­u út­lit­sprýði hvers bóka­skáps. Við henni hefur ekki verið hróflað, fyrir utan að bæk­urnar eru nú harð­spjalda. Lengi lifi íhalds­semin þegar það sem haldið er í er svona frá­bært.

 Vísindabyltingin.Og enn koma þau út. Að þessu sinni þrjú. Tvær bækur með minn­ingum og við­brögðum við martröðum seinni heims­styrj­aldar og það höf­uð­rit sem hér er und­ir. The Struct­ure of Sci­entific Revolutions eft­ir ­banda­ríska vís­inda­sagn­fræð­ing­inn Thomas S. Kuhn, sem í þýð­ingu Krist­jáns G. ­Arn­gríms­sonar hefur fengið hið öllu snarpara nafn Vís­inda­bylt­ing­ar, með ágæt­u­m rök­stuðn­ingi rit­stjór­ans Eyju M. Brynjars­dóttur í bók­ar­lok. Eyja skrif­ar einnig inn­gang­inn og setur hug­myndir Kuhns í sam­hengi við hrær­ingar í hug­mynda­sög­unni á fyrri hluta tutt­ug­ustu ald­ar.

Það er gríð­ar­legur fengur að því að fá loks­ins þetta feik­i­á­hrifa­mikla höf­uð­rit vís­inda­heim­spek­innar á íslensku. Það er auð­vitað of seint til að við skynjum titr­ing­inn sem það olli á sjö­unda ára­tugn­um. Þar situr fyrir miðju hug­myndin um „Para­digm Shift“ – „við­miða­skipti“ í þýð­ing­unni – hvernig nýjar vís­inda­hug­myndir ryðja þeim eldri úr vegi og eru ekki partur af sam­felldri þróun heldur grund­vall­ar­breyt­ing – bylt­ing – á heims­mynd, útgangs­punktum og vinnu­brögðum vís­inda­sam­fé­lags­ins.

Auglýsing

Margt af því sem hér var sagt í fyrsta sinn eru núna sjálf­sagðir hlut­ir. Og þó. Sú mynd sem Kuhn dregur upp af starf­i ­vís­inda­manna og það „Rea­lity Check“ sem fólst í henni virð­ist stundum hafa farið fram­hjá ein­streng­ing­leg­ustu og sjálfs­á­nægð­ustu umræðu­for­kólfum sam­tím­ans. Það er gaman að vera minntur á að leitin að sann­leik­anum er ekki jafn ein­föld og skástu leit­argræjurnar okkar ekki jafn fín­n­stilltar og þröng­sýnust­u ein­feldn­ing­arnir vilja vera láta. Gaman og hollt. Þau efa­semd­ar­fræ sem hún sáir um vél­gengan óskeik­ul­leika vís­ind­anna eru ákaf­lega heilsu­sam­leg að mínu vit­i, ­saman við þann yfir­læt­is­vell­ing sem stundum er boðið upp á.

Það er ekki erindi þess­arar umfjöll­unnar að munn­höggvast við Kuhn. Læt nægja að segja að kjarn­inn í því sem hann segir er ákaf­lega sann­fær­andi, enda rót­fastur í skiln­ingi á hvernig vís­inda­starf geng­ur ­fyrir sig í raun og veru. Um leið og hann reynir að tengja og rök­festa sýn sína á þessa starf­semi í klass­ískri eng­il­sax­neskri þekk­ing­ar­fræði með öllum sín­um orð­heng­ils­hætti um skynjun og þess­hátt­ar, sem og ein­hvers­konar frum­speki­leg­um vanga­veltum um heims­mynd og sann­leika þá missir hann marks og ég áhug­ann. Mér­ finnst líka að verð­mætin í hug­myndum hans standi ósködduð eftir þó hon­um mistak­ist þessi teng­ing við heim­speki­legan grund­völl. Og ein­hvern­vegin hef ég ekki áhyggjur af því að mynd hans af vís­ind­unum gefi ein­hverjum afsökun fyr­ir­ að aðhyll­ast ein­hvers­konar afstæð­is­hyggju. Ég fæ ekki betur séð en vís­ind­in rétt­læti heims­mynd sína sjálf, jafn­vel þótt kenn­ingar þeirra hafi áhrif á hvernig sú mynd er, en sé ekki endi­lega sífellt rétt­ari og nákvæm­ari mynd af raun­veru­leika sem gef­inn er fyr­ir­fram. Senni­lega finn­st al­vöru­gefnum heim­spek­ingum þetta full-gal­gopa­leg afstaða hjá mér, en það verð­ur­ bara að hafa það.

Þýð­ing Krist­jáns er ágæt­lega læsi­leg. Það sem er tyrfið hér er örugg­lega snúið í frum­text­anum einnig. Það sem veldur mest­u­m erf­ið­leikum er hvað hér er oft gengið út frá að les­and­inn hafi rúm­lega grunn­þekk­ingu á þeim fjöl­mörgu kenn­ingum sem Kuhn tekur sem dæmi.

Reyndar hefði verið mik­ill fengur að orða­lista þar sem mik­il­væg hug­tök úr text­anum væru sýnd á íslensku og frum­mál­inu. Það á bæði við um lyk­il­orð úr vís­inda­dæm­unum og þau hug­tök sem Kuhn smíðar sér eða ­gefur ný hlut­verk með kenn­ingu sinni. Slíkur listi myndi auð­velda áhuga­söm­um les­enda mjög að finna ítar­efni og útskýr­ing­ar. Allt slíkt er einkar aðgengi­leg­t á okkar net­væddu tím­um, en óþarfa hindrun að þurfa að giska á að hverju skal ­leit­að.

Gott ef slíkur listi ætti ekki að vera fast­ur liður í Lær­dóms­ritum fram­tíð­ar­inn­ar. Því það er aug­ljós­lega eng­inn bil­bugur á þess­ari frá­bæru útgáfu.

Kanntu vel við Kjarnann?

Frjáls framlög lesenda eru mikilvægur þáttur í rekstri Kjarnans. Þau gera okkur kleift að halda áfram að taka þátt í umræðunni á vitrænan hátt og greina kjarnann frá hisminu fyrir lesendur. 

Kjarninn er fjölmiðill sem leggur sig fram við að upplýsa og skýra út það sem á sér stað í samfélaginu með áherslu á gæði og dýpt. 

Okkar tryggð er aðeins við lesendur. Við erum skuldbundin ykkur og værum þakklát ef þið vilduð vera með í að gera Kjarnann enn sterkari. 

Ef þú kannt vel við það efni sem þú lest á Kjarnanum viljum við hvetja þig til að styrkja okkur. Þinn styrkur er okkar styrkur.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Magnús Halldórsson
Þögnin hættulegri
Kjarninn 21. október 2019
Rósa Björk Brynólfsdóttir
Er rétt að dæma fólk í fangelsi fyrir pólitískar skoðanir ?
Kjarninn 20. október 2019
Dagatalið mitt
Ásta Júlía Hreinsdóttir safnar fyrir útgáfukostnaði fyrir Dagatalið mitt, sem er fjölnota afmælisdagatal með texta og myndum eftir hana.
Kjarninn 20. október 2019
Árni Már Jensson
Að skilja okkur sjálf: Annar hluti
Kjarninn 20. október 2019
Paul Copley, forstjóri Kaupþings ehf.
6.400 kröfuhafar höfðu ekki sótt peningana sína
Nokkur þúsund kröfuhafa í bú Kaupþings hafa ekki sótt þá fjármuni sem þeir eiga að fá greitt í samræmi við nauðasamninga félagsins. Þeir fjármunir sem geymdir eru á vörslureikningi eru um 8,5 milljarða króna virði á gengi dagsins í dag.
Kjarninn 20. október 2019
Hvar endar tap Arion banka á United Silicon?
Arion banki á kísilmálsverksmiðju Í Helguvík sem hefur ekki verið í starfsemi í þrjú ár. Bankinn hefur fjárfest í úrbótum en óljóst er hvort að þær dugi til að koma verksmiðjunni aftur í gang. Í vikunni var bókfært virði hennar fært niður um 1,5 milljarð.
Kjarninn 20. október 2019
Örn Bárður Jónsson
Afmæliskveðja til Alþingis
Kjarninn 20. október 2019
Leikskólakennurum fækkað um 360 frá árinu 2013
Börnum af erlendum uppruna hefur fjölgað mikið á skömmum tíma. Meira en helmingur þeirra sem starfar við uppeldi og menntun er ófaglærður.
Kjarninn 20. október 2019
Meira úr sama flokkiFólk
None