Kvenkosturinn ógurlegi

Stefán Jón Hafstein veitir umsögn um bók Steinunnar Sigurðardóttur um Heiðu Ásgeirsdóttur: Heiða- fjalldalabóndinn.

Heiðan
Auglýsing

Er Heiða bóndi á Ljót­ar­stöðum mesti kven­kostur sem nú er uppi á Íslandi? Skiptir ekki máli, því hún myndi vænt­an­lega kæra sig koll­ótta um slíka veg­tyllu ef marka má magn­aða kven­lýs­ingu Stein­unnar Sig­urð­ar­dóttur skáld­konu á Heiðu fjall­dala­bónda. Hún er ein­yrki með 500 fjár lengst uppi á heiði austur í Skafta­fells­sýslu, á pall­bíl, trakt­or, hund, vélsleða, smalar á fjór­hjóli og hlaðin hví­líkum önnum og bar­áttu­málum að þarf víðan afrétt til að hún nái að varpa önd­inni stöku sinn­um. Tók við búi laust um tví­tugt og senn að nálg­ast frum mið­aldra. Nátt­úru­vernd­ar­sinni og kunn hug­sjóna­kona, sveit­ar­stjórn­ar­maður fyrir Z-list­ann (hversu zvalt er það?). Dettur inn á þing sem vara­maður fyrir Ara Trausta næst þegar hann skellir sér í Pól­ferð, massar fær­ustu rún­ings­menn og telur fóstur í ám um land allt. Fyrir utan að hrynja í það stöku sinn­um. Slást við vott af þung­lyndi. Og þurfa veru­lega að taka á því svo röddin skjálfi ekki af kvíða þegar hug­sjónir reka hana á mál­þing, sem hún má nátt­úru­lega alls ekk­ert vera að því að sinna, en gerir samt. Rífur jafn­vel kjaft fyrir þing­nefnd (ósofin af kvíða) og hvolfir hálfri hvítvíns­flösku þegar heim kemur til að ná sér nið­ur. Öðru máli gegnir að um hag­yrð­inga­mótin þar sem hún lætur fjúka í kvið­ling­um.

Þetta er engin venju­leg kona. Því hér er fátt eitt talið.

Rit­gerð Stein­unnar er klassa sjúrna­l­ismi. Kafl­arnir heita eftir árs­tíðum og kalla fram hrynj­and­ina í lífi fjár­bónd­ans og skepn­anna og fólks­ins allt í kring, lífið í sveit­inni lifnar og leikur í ljósi sólar eða skuggum vetr­ar­myrk­urs –svo kemur ösku­fall. Smátt og smátt birt­ist kven­per­sóna sem lætur móðan mása um allt og allt meðan skáld­konan vinnur sitt hljóða skrán­ing­ar­verk; raðar upp sög­um, hug­leið­ing­um, stöðu­færslum af Fés­bók, vísum og húmor af inn­sæi og skiln­ingi á kon­unni sjálfri og hlut­verki sögu­manns sam­tím­is. Þaul­æfð í svona form­gerð úr skáld­sagna­skrif­un­um.

Auglýsing

Inn í þessa stóru smá­ver­öld sog­ast les­and­inn.

Erindi Stein­unnar var að skrá­setja bar­áttu fjall­dala­bónd­ans við hina ógn­andi virkj­ana­menn sem vildu leggja jörð­ina undir lón, staura­virki og ruðn­inga til að ná raf­magni. Búlands­virkjun skyldi hún heita. Þeim tekst að sundra vinum og sveit­ungum þar sem ólíkir hags­munir takast á, en hin ein­arða Heiða lætur sig hvergi og hefur í heiðri Sig­ríði í Bratt­holti sem fór marga suð­ur­ferð­ina til að bjarga Gull­fossi fyrir rúmri öld. Í þess­ari sögu skynjum við ógn­ina sem ein­stak­lingur stendur frammi fyrir gagn­vart gír­ugu kerfi og hve mikil áraun það er að standa á sínu og lifa and­vökunæt­ur, kvíða­köst, vina­missi og fjár­tón; hún er svipt afkomu og frið­helgi sem hún þráir og á rétt á.

„Mín skoðun er sú að ég hafi engan rétt til að selja land eða vatn undan Ljót­ar­stöð­unum og skaða þar með jörð­ina sem ég hef til umráða yfir eina starfsævi um alla fram­tíð. Ég hefði ekki viljað að mamma og pabbi eða amma og afi hefðu selt undan jörð­inni, og keypt vara­lit og nýjan Farmal. Við mann­fólkið erum dauð­leg, landið lifir áfram, það kemur nýtt fólk, nýjar kind­ur, nýir fuglar og svo fram­veg­is, en landið með ám og vötn­um, gróðri og auðnum verður áfram, tekur ein­hverjum breyt­ingum í ald­anna rás, en er áfram.“

(bls. 320)

Þetta er alveg nóg efni í litla bók og ástæðan fyrir því að Heiða tók skrá­setn­ingu í mál. En svo ger­ist miklu meira þegar þær stöllur tala sam­an, að því er virð­ist á enda­lausum bíl­ferð­um, síma­fund­um, spjall­þráðum eða hvernig þær nú bræða sig sam­an. Per­sónan birt­ist í blæ­brigðum þess lífs og lands sem mótar hana, ekki alltaf í rök­réttum orsak­ar- og afleið­ing­ar­þráðum, því Heiða er eig­in­lega hin full­komna mót­sögn við sjálfa sig.

Hún er kjörk­uð, sterk, en samt er hún oft svo veik, and­lega og lík­am­lega; hug­rökk, en væng­brotin inni í sér, kvíðin og lítil í sér - eða lætur vaða af svaka­legum krafti (jafn­vel svo að þarf að halda henni niðri á balli þar sem Suð­ur­orku­mað­ur­inn er að þvælast!). Maður verður nán­ast lík­am­lega örmagna að taka þátt í vinnu­streð­inu sem aldrei lýkur og þakkar hrein­lega fyrir þegar hún loks­ins lætur sér líða í brjóst í Lazy­boy með kött­inn malandi og Makk­in­tos­dollu við hönd­ina (seg­ist hafa séð byrjun á ótal sjón­varps­myndun en fáar enda).

Þessi saga kann vel að hafa byrjað sem ann­áll bar­áttu­konu en hún er orðin kven­lýs­ing og sam­fé­lags­mynd í víddum sem maður sér ekki oft svo vel gerða af íslenskum miðl­um.

Stein­unn leggur sig virki­lega í líma við að birta okkur lífið í sveit­inni, lýst með orðum Heiðu og athöfn­um. Þetta er engin fegr­un. Þvert á móti. Alveg djöf­uls­ins puð. Heiða vandar um fyrir fólki og skepnum jafnt en stráir um sig gæsku um leið; hrútarnir eru leið­in­leg­ir, haf­ur­inn met­fé, ærnar ill­skeytt­ar, litlu lömbin leika sér svo fag­ur­lega, kiðling­arnir dásemd, hund­ur­inn dýri hann Fíf­ill er afbragð og kett­irnir fá sinn skerf hver eftir karakt­er. Gengur í öll verk svo mann sundlar og verkjar í lið­ina með henni, bölvuð skólp­þróin að stífl­ast þegar verst á stend­ur, öll þrifin maður og sápu­skúrið, sýnir sjálfri sér þá virð­ingu að baða sig (nema um sauð­burð­inn) og hefur fasta reglu á hverjum vinnu­degi, svo mjög að mann langar að vita hvað hún borðar í morg­un­mat. Smæstu atriði skipta máli: Kónga­blái lit­ur­inn á fjár­hús­þök­un­um, ljósin á milli úti­húsa, týran í myrkr­inu frá næsta bæ.

Það villir um fyrir manni að framan af virð­ist hún frekar ein­föld mann­eskja í ein­földu umhverfi og jafn­vel aðeins bernsk í hinu stóra sam­hengi heims­ins - þótt hún tusk­ist á við hvern sem er í rétt­unum og hafi jafn­vel farið á djam­mið fyrir sunn­an. En svo læð­ast inn fleiri þankar og utan­ferðir sem opna gat á lág­skýj­aðan him­inn­inn fyrir aust­an. Inni­byrgð tog­streita kemur í ljós. Játar að hún gæti jafn­vel hugsað sér að vera bóhem og búa erlend­is, eiga heima í öruggu húsi hvernig sem viðrar og hvenær sem Katla gýs; þurfa ekki að bera ábyrgð á 500 líf­um, geta keypt krydd­stauk ef vant­ar, vera „bara þar sem rokkið er“. En hún mun auð­vitað aldrei yfir­gefa Ljót­ar­staði. Því hún er alveg rót­föst í land­inu og sögu þess. Kannski.

Og allt hitt. Fyrir utan að vinna sigra í virkj­ana­málum (vonum að við getum öll sofið rótt út af aflagðri Búlands­virkj­un) er hún þessi lands­fræga fóst­urtaln­inga­kona (meðal bænda) og þar erum við að tala um alvöru kaldar hend­ur, bogið bak og fjall­veg­as­tíma­brak um vet­ur. Kapps­full rún­ings­kona sem fer á heims­mót (þótt hún búist nú ekki við að verða atvinnu­kepp­andi í þeirri grein fer í hún í læri hjá þeim fremstu í útlönd­um) og ryður úr sér nöfnum rún­ings­meist­ara og árang­ur­stöflum á sama hátt og for­fallnir áhuga­menn um golf. Nefnir teg­und­ina af klipp­unum sem hún á. Fer í vélsleða­ferðir með ein­hverjum njólum að vet­ur­lagi um Strandir (eina kon­an) og svo þessi svaka­lega törn þegar sauð­burð­ur­inn fer í hönd og dagar og nætur og vikur renna saman í einni vakt.

Þegar þar kemur sögu kall­ast þessi bók á Stein­unnar á við aðra sögu hennar sem var líka um vakt­haf­andi konu, Vig­dísi sem var ein á for­seta­vakt.

Stein­unn skráir þessar ítar­frá­sagnir ef miklu list­fengi fyrir strák sem einu sinni var í sveit og lifir sig inn í þetta allt - þótt nú séu aðrir tím­ar. Höf­undur á miklar þakkir fyrir að stytta sér ekki leið svo maður merki, heldur leyfir öllu að tala, jafn­vel hel­vítis karga­þýf­inu á láns­tún­inu vorið sem kól… Og svo um það að farga skepn­um, sorg­ina, draga dautt fé úr fönn, ýldu­fýl­una. Ábyrgð­ina á vel­ferð dýr­anna.

Ein­stæð? Já. Og tekur útskýrða ákvörðun um að eiga ekki barn.

Þær tala mergj­aða íslensku stöll­urn­ar. Stein­unn, verð­laun­aður stílisti, var­ast skraut og póesí, lætur Heiðu tala sitt mál. Þar er nú ekki flatneskan; orð­gnótt og sam­lík­ingar utan af afrétt og innan úr þess­ari kjaft­foru kjellu sem seg­ist hafa verið alin upp við skammir og ekk­ert væl. Það hæfir að hafa fáar, svart­hvítar myndir af per­són­unni í bók­inni - fyndnar fjökyldu­myndir hefðu drepið gald­ur­inn. En vantar eig­in­lega að hafa list­rænt kort af jörð­inni og námunda við stór­fljót og eld­stöðv­ar. Maður vinnur bara úr því með nútíma­tækni.

Þegar árs­tíða­hring­ur­inn lok­ast og rit­gerðin fer á enda­punkt er þetta eig­in­lega bara full­kom­ið: Búlands­virkjun komin í vernd­ar­flokk og Heiða í sögu­flokk.

Kanntu vel við Kjarnann?

Frjáls framlög lesenda eru mikilvægur þáttur í rekstri Kjarnans. Þau gera okkur kleift að halda áfram að taka þátt í umræðunni á vitrænan hátt og greina kjarnann frá hisminu fyrir lesendur. 

Kjarninn er fjölmiðill sem leggur sig fram við að upplýsa og skýra út það sem á sér stað í samfélaginu með áherslu á gæði og dýpt. 

Okkar tryggð er aðeins við lesendur. Við erum skuldbundin ykkur og værum þakklát ef þið vilduð vera með í að gera Kjarnann enn sterkari. 

Ef þú kannt vel við það efni sem þú lest á Kjarnanum viljum við hvetja þig til að styrkja okkur. Þinn styrkur er okkar styrkur.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Heiðrún Lind Marteinsdóttir, framkvæmdastjóri SFS.
SFS segjast gera kröfu til sjávarútvegsins um að starfa heiðarlega og löglega
Samtök fyrirtækja í sjávarútvegi segjast vilja vera fyrirmynd og í fremstu röð í heiminum þegar kemur að sjávarútvegi. Þau ætla að styðja stjórnvöld í aðgerðum sínum sem eru tilkomnar vegna Samherjamálsins.
Kjarninn 19. nóvember 2019
Kristbjörn Árnason
Enn einu sinni springur kapítalisminn í loft upp á græðginni og siðleysinu
Leslistinn 19. nóvember 2019
Árni M. Mathiesen, fyrrverandi sjávarútvegsráðherra.
Fyrrverandi ráðherra á meðal stjórnenda stofnunar sem gerir úttekt á útgerðum
Árni Mathiesen, fyrrverandi sjávarútvegsráðherra, er aðstoðarframkvæmdastjóri fiskveiðisviðs stofnunarinnar sem Kristján Þór Júlíusson, sjávarútvegsráðherra, hefur falið að gera úttekt á viðskiptaháttum útgerða í þróunarlöndum.
Kjarninn 19. nóvember 2019
Kristján Þór Júlíusson, sjávarútvegsráðherra.
FAO vinni úttekt á viðskiptaháttum útgerða í þróunarlöndum
Kristján Þór Júlíusson, sjávarútvegsráðherra mun hafa frumkvæði að því Alþjóðamatvælastofnunin vinni úttekt á viðskiptaháttum útgerða sem stunda veiðar og eiga í viðskiptum með aflaheimildir í þróunarlöndum.
Kjarninn 19. nóvember 2019
Björgólfur úr stjórn Sjóvá „vegna anna“
Björgólfur Jóhannsson hefur ákveðið að víkja tímabundið úr stjórn Sjóvá. Hann var stjórnarformaður félagsins. Björgólfur tók nýverið við forstjórastöðunni hjá Samherja.
Kjarninn 19. nóvember 2019
Julian Assange
Rannsókn gegn Assange felld niður
Samkvæmt WikiLeaks hefur rannsókn á hendur Julian Assange verið felld niður. Ritstjóri miðilsins, Kristinn Hrafnsson, segir að um réttarfarsskandal sé að ræða.
Kjarninn 19. nóvember 2019
GAMMA lokar starfsstöð sinni í Garðarstræti og flytur til Kviku
GAMMA, sem fór mikinn í íslensku fjármálalífi síðastliðinn áratug, er nú vart til nema að nafninu til. Starfsemi fyrirtækisins hefur verið flutt í nýjar höfuðstöðvar Kviku.
Kjarninn 19. nóvember 2019
Fjármálaráðherra Noregs segir að DNB þurfi að leggja öll spil á borðið
Siv Jensen, fjármálaráðherra Noregs segir að rannsaka þurfi í kjölinn það sem norskir fjölmiðlar hafa kallað stærsta peningaþvættishneyksli í sögu þjóðarinnar. Það snýst um viðskipti ríkisbankans DNB við íslenska fyrirtækið Samherja.
Kjarninn 19. nóvember 2019
Meira úr sama flokkiFólk
None