Enginn má undan líta – óviðjafnanleg sögustund í Landnámssetri

Leiklistargagnrýnandi Kjarnans fjallar um Öxina, sögustund í Landnámssetri.

öxin
Auglýsing

Land­náms­set­ur: Öxin. Sögu­st­und með Magn­úsi Ólafs­syni

Góðar sögur heilla. Góðir sagna­menn hrífa. Það er kunn­ari stað­reynd en frá þurfi að segja og það er sömu­leiðis alþekkt að Land­náms­setur hefur verið öðrum stofn­unum ötulla við að rækta góðan sagna­arf; þar hafa sagna­menn og konur átt sama­stað fyrir sig og áheyr­endur sína allt frá upp­hafi þess – nægir að nefna Bene­dikt Erlings­son og Egils sögu, Bryn­hildi Guð­jóns­dóttur og Brák, Þór Tulín­íus og Þor­geir Ljós­vetn­inga­goða, Einar Kára­son með ýmsar sög­ur, KK – og nú síð­ast Magnús Ólafs­son, fyrrum bónda á Sveins­stöðum í Vatns­dal, sem segir sögu úr sinni sveit, sög­una af síð­ustu aftök­unni á Íslandi.

Góðar sög­ur, já, þær eru til dæmis sagðar af öllu því sem er fyrst – fyrsti land­náms­mað­ur­inn, fyrsta konan í geimnum – eða því sem er síð­ast – síð­asti ábú­and­inn í dalnum eða, eins og hér um ræð­ir, síð­ustu aftök­unni á Íslandi, þegar þau voru tekin af lífi, Frið­rik Sig­urðs­son frá Kalda­dal og Agnes Magn­ús­dótt­ir, fyrir morðin á Natan Ket­ils­syni og Pétri Jóns­syni.

Ef leitað er á náðir leit­ar­vélar google og leitað að „síð­ustu aftök­unn­i“, „the last execution“, þá fer vélin víða og skilar marg­vís­legri leit­ar­nið­ur­stöðu. Það er aug­ljóst að „síð­ustu aftök­urn­ar“, hvar sem er í heimi, vekja for­vitni og það að von­um.

Auglýsing

Það þarf ekki að koma á óvart að „síð­asta aftak­an“, hvar í heimi sem hún kann að hafa átt sér stað, á sér stað á mörkum tveggja tíma – þeirra myrku tíma þegar aftökur voru nán­ast dag­legt brauð og not­aðar jafnt í refsi- sem for­varn­ar­skyni og þeirrar bjart­ari fram­tíðar þegar aftökur voru taldar ómann­úð­legar sem refs­ing og önnur sýn á mann­inn var að ryðja sér rúms. Slík mörk tveggja tíma eru ávallt spenn­andi; sagn­fræð­ingar leita skýr­inga á því hvað olli hug­ar­fars­breyt­ing­unni og nið­ur­stöður þeirra segja okkur efa­lítið eitt­hvað um okkar eigin tíma, því mörk tveggja tíma eru ávallt og alls stað­ar, og sagna­menn og -konur gera sér mat úr sög­unum og geta gjarnan í eyð­urnar þar sem sagn­fræð­ing­arnir fálma í myrkri og mega ekki, fræði­ag­ans vegna, spá í það sem ekki er skjal­fest eða sannað á annan ótví­ræðan hátt.

Síð­asta aftakan á Íslandi er engin und­an­tekn­ing. Allt frá því að síð­asti blóð­drop­inn storkn­aði á aftöku­staðnum hefur aftakan sú verið milli tanna á fólki og um hana hafa síðar verið skrif­aðar skáld­sög­ur, gerðir þætt­ir, fram­leiddar kvik­mynd­ir, skrifuð leik­rit, fræði­rit og ljóð. Það munar um minna til að við­halda slíkum atburði í minn­ing­unni. Ein­hver kynni að telja, að með því væri efnið tæmt, en því fer víðs fjarri. Góð saga verður aldrei of oft sögð, og sagan af síð­ustu aftök­unni á Íslandi hefur að geyma ýmsa þá efn­is­þætti sem móta góða sögu og kitla áhuga almenn­ings: ást, afbrýði, for­smán, kyn­hvöt, hat­ur, ágirnd, mis­rétti, kúg­un, vald­beit­ingu, ofbeldi ...

Og er þá fátt eitt nefnt.

Það ku vera í und­ir­bún­ingi kvik­mynd í Hollywood með aðkomu frægra og svo er um þessar mundir þekktur sögu­maður íslenskur, fyrr­nefndur Magnús Ólafs­son, að flytja sína sögu um síð­ustu aftök­una í Land­náms­setr­inu í Borg­ar­nesi.

Hann hóf frum­flutn­ing sögu sinnar sunnu­dag­inn 12. jan­úar sl., á slag­inu 14.00, en þá voru liðin nákvæm­lega 190 ár síðan böð­ull­inn Guð­mundur Ket­ils­son sveifl­aði öxi sinni og hjó höf­uðin af þeim Frið­rik og Agn­esi á aftöku­staðnum að Sveins­stöðum í Vatns­dal.

Aftakan átti sér stað 12. jan­úar árið 1830 og það var ekki laust við að áheyr­endur Magn­úsar fyndu til þessa sögu­lega and­ar­taks! Allt í einu var sem 190 ár hyrfu og áheyr­endur á Sögu­lofti Land­náms­set­urs væru hrifnir aftur í tím­ann, heill­aðir af kynn­gi­mögn­uðum sagna­krafti Magn­ús­ar. Það var sem við værum kom­inn í hóp hinna 150 bænda sem Björn Blön­dal sýslu­maður skip­aði að vera vitni að aftök­unni með orð­un­um: „Eng­inn má undan líta!“

Magnús Ólafs­son er full­trúi íslenskrar sagna­menn­ingar eins og hún ger­ist best. Lyk­il­orðið í hans sagna­list – eins og gildir raunar um íslenska sagna­list per se – er hug­takið „stað­reynd“. Honum er í mun að leggja fram hverja stað­reynd eins og hann þekkir best – sagan skal, hvað sem öðru líður vera trú­verð­ug, hún á að geta verið sann­ferð­ug, hún á að geta hafa gerst.

Íslensk sagna­mennska hefur ávallt haft þetta að leið­ar­ljósi, jafn­vel þegar hún virð­ist vera sem fjar­stæðu­kennd­ust – þegar að er gáð, er það á stundum ekki nema örlít­il, vel dulin breyt­ing á sjón­ar­horni, sem gerir að verkum að trú­verð­ug­leik­inn helst og þar með galdur sög­unnar og dugar að vísa til hinnar frægu sögu um Djákn­ann á Myrká því til sönn­un­ar. Meira að segja verður það til að stað­festa trú­verð­ug­leik­ann þegar Magn­úsi virð­ist líkt og óvart mis­minna um atvik og leið­réttir sig – það verður til að sann­færa áheyrand­ann enn betur um að hér segir frá sögu­maður sem vill, líkt og Ari fróði orð­aði það forð­um, „hafa það sem sann­ara reynisk“. Það er ekki hægt að skjóta sterk­ari rótum í sagna­hefð­inni!

Hjá Magn­úsi verður þetta nán­ast eins og leik­ur: hann er fæddur og upp­al­inn þar sem aftakan fór fram og hann leggur nán­ast ævi sína undir þegar hann kveðst hafa velt þess­ari sögu fyrir sér frá barns­aldri og drukkið í sig allt sem aðrir sagna­menn, sagn­fræð­ingar og sér­fræð­ingar hafa haft um málið að segja. Hann var barn að aldri þegar faðir hans og afi áttu þátt í því að grafa upp lík­ams­leifar Agn­esar og Frið­riks þar sem þau höfðu verið husluð á aftöku­staðnum og koma þeim í vígða mold. Hann hefur á seinni árum gerst leið­sögu­maður ferða­langa sem hafa viljað dýpka skiln­ing sinn á þeim atburðum sem þarna áttu sér stað fyrir tæpum tvö hund­ruð árum og vitna um skelfi­legan harm­leik. Þá er farið á hest­baki um Vatns­dal og Vatns­nes, skoðuð bæj­ar­stæði og aðstæð­ur, atvikum lýst og af þeim lýs­ingum dregnar álykt­anir um hvaða hvatir kunna hafa leynst að baki gjörðum sögu­per­sóna.

Það þarf í sjálfu sér ekki að koma á óvart að Magnús Ólafs­son er hallur undir þá sögu, sem Hannah Kent segir í ágætri skáld­sögu sinni, Náð­ar­stund, sem út kom 2015 og vakti mikla athygli ekki síst vegna til­urð­ar­sögu sjálfrar bók­ar­innar og nálgun Hönnuh á sögu­efn­inu, en hún var skiptinemi á Sauð­ár­króki og heyrði þá sög­una af síð­ustu aftök­unni á Íslandi. Magnús er hallur undir nið­ur­stöður Hönnuh, en þau má lesa í eft­ir­mála hennar að Náð­ar­stund, þar sem hún að síð­ustu greinir frá því að þeim ara­grúa rita sem segja frá Agn­esi og Frið­rik og vekur athygli á því að þótt þeim beri oft ekki sam­an, haldi þau þó gjarnan á lofti þeirri mynd að Agnes hafi verið „ómennsk norn sem ól á morð­u­m“. Hannah Kent kveðst hafa skrifað sína sögu til að leiða fram margræð­ari mynd af Agn­esi.

Undan því skyldi eng­inn líta – það er sú sögu­lega skylda sem hvílir á herðum okkar sem eigum þessa sögu að arfi. Þess vegna er fengur að sögu­st­und Magn­úsar Ólafs­sonar á Sögu­loft­inu í Land­náms­setr­inu í Borg­ar­nesi. „Öx­in“ er sagna­mennska eins og hún ger­ist sönn­ust og best og eng­inn skyldi láta hana fram­hjá sér fara.



Styrkir þú Kjarnann?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og býður almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Ef þú ert nú þegar styrkjandi leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Djúpu sporin hennar Merkel
Heil kynslóð hefur alist upp með Angelu Merkel á valdastóli. Á sextán ára valdatíma hefur hún fengist við risavaxin vandamál og leyst þau flest en ein krísan stendur eftir og það er einmitt sú sem Merkel-kynslóðin hefur mestar áhyggjur af.
Kjarninn 26. september 2021
Fyrstu tölur á landsvísu, eins og þær voru settar fram í kosningasjónvarpi Stöðvar 2 árið 1991, sýndu mikla yfirburði fjórflokksins. Rótgrónu flokkarnir hafa síðan gefið eftir.
„Fjórflokkurinn“ hefur aðeins einu sinni fengið minna fylgi í alþingiskosningum
Samanlagt fylgi rótgrónustu stjórnmálaafla landsins, fjórflokksins, var 64,2 prósent í kosningunum í gær. Það er ögn lægra hlutfall greiddra atkvæða en í kosningunum 2017, en hærra en árið 2016.
Kjarninn 26. september 2021
Sigurður Ingi Jóhannsson formaður Framsóknar og Bjarni Benediktsson formaður Sjálfstæðisflokks ræða saman aður en kappræður hefjast á RÚV. Mögulega um jafnt vægi atkvæða á milli flokka, en þó ólíklega.
Framsókn græddi þingmann á kostnað Sjálfstæðisflokks vegna atkvæðamisvægis
Vegna misvægis atkvæða á milli flokka fékk Framsóknarflokkurinn einn auka þingmann á kostnað Sjálfstæðisflokksins, ef horft er til fylgis flokkanna á landsvísu. Þetta er í þriðja sinn frá árinu 2013 sem þessi skekkja kemur Framsókn til góða.
Kjarninn 26. september 2021
Formenn flokka sem náðu manni inn á þing, fyrir utan formann Miðflokksins, ræddust við í Silfrinu í morgun.
Bjarni: Ekki mitt fyrsta útspil að gera kröfu um stól forsætisráðherra
Formenn ríkisstjórnarflokkanna þriggja ætla að ræða saman strax í dag enda eðlilegt að hefja samtalið þar, við fólkið „sem við höfum vaðið skafla með og farið í gegnum ólgusjó,“ líkt og formaður Sjálfstæðisflokksins orðaði það.
Kjarninn 26. september 2021
Lenya Rún Tha Karim, frambjóðandi Pírata, er yngsti þingmaður sögunnar sem nær kjöri. Hún verður 22 ára í desember
26 nýliðar taka sæti á þingi
Um þriðjungur þingmanna sem taka sæti á Alþingi eru nýliðar. Stór hluti þeirra býr hins vegar yfir talsverðri þingreynslu en yngsti þingmaður Íslandssögunnar tekur einnig sæti á þingi.
Kjarninn 26. september 2021
Þær voru víst 30 en ekki 33, konurnar sem náðu kjöri. Píratar missa eina konu, Samfylking eina og Vinstri græn eina.
Konur enn færri en karlar á Alþingi
Í morgun leit út fyrir að Alþingi Íslendinga yrði í fyrsta skipti í sögunni skipað fleiri konum en körlum á því kjörtímabili sem nú fer í hönd. Eftir endurtalningu er staðan allt önnur: 30 konur náðu kjöri en 33 karlar.
Kjarninn 26. september 2021
Kosningum lokið: Sigurður Ingi í lykilstöðu til að mynda ríkisstjórn og á nokkra möguleika
Ríkisstjórnin ríghélt í kosningunum í gær og fjölgaði þingmönnum sínum, þrátt fyrir að samanlagt heildarfylgi hennar hafi ekki vaxið mikið. Framsókn og Flokkur fólksins unnu stórsigra en frjálslynda miðjan beið skipbrot.
Kjarninn 26. september 2021
Friðrik Jónsson
Níu áskoranir á nýju kjörtímabili
Kjarninn 26. september 2021
Meira úr sama flokkiFólk