Tilgáta sem gerir rökfærslur auðskiljanlegar

karolina fund
Auglýsing

Greppur Torfa­son, höf­undur bók­ar­inn­ar Dagg­ar­markstil­gátan, er meist­ara­nemi í heim­speki við Háskóla Íslands. Verði hann var við rök­legar mót­sagn­ir, segir hann áhuga sinn sam­stundis vak­inn. 

Greppur stendur einn að Karol­ina Fund verk­efn­inu Dagg­ar­markstil­gátan, sem snýst um að fjár­magna útgáfu all-­sér­stakrar bókar með sama nafni – bókar sem fjallar um heims­fræði (e. cosmology). Það er ekki vitað til þess að aðrir Íslend­ingar hafi áður sett fram heil­steypta heims­fræði­lega til­gátu ásamt gagn­rýni á við­teknar hug­myndir um gerð og upp­runa alheims­ins. Verk­efnið hlýtur því að telj­ast nokkuð frétt­næmt og vera nýnæmi.



Höf­undur bók­ar­innar bendir á að til­gátur og kenn­ingar séu ekki meit­l­aðar í stein – þær séu ekki stað­reyndir sem hafi verið full-sann­aðar með rann­sókn­um. Til­gátur og kenn­ingar séu því einmitt vett­vangur fyrir gagn­rýnið sam­tal, og séu einmitt settar fram í við­leitni til þess að vekja umræðu og  laða þannig fram nýja þekk­ingu.



Verk­efn­ið Dagg­ar­markstil­gátan snýst um að koma í útgáfu bók sem hefur einmitt slíkt mark­mið. Í bók­inni er að finna nýstár­legt sam­hengi hug­mynda sem eru byggðar á við­teknum stað­reynd­um, settar fram í því skyni að við­halda sam­ræðu um margar grunn­for­sendur þeirrar heims­fræði­kenn­ingar sem er orðin við­tek­in, þrátt fyrir að í henni felist mót­sagnir sem flestir virð­ist ekki koma auga á  ­lengur eða leiði ein­fald­lega hjá sér af ein­hverjum ástæð­um. Kjarn­inn hitti Grepp og tók hann tali.
 

Auglýsing

Hvernig fædd­ist hug­myndin að dagg­ar­markstil­gát­unni?

„Hug­myndin kvikn­aði við það að lesa um ævi Bret­ans Willi­ams Mar­iners. Ég var búsettur í Montr­eal í Kanada mest allan 10. ára­tug síð­ustu aldar og fann árið 1993 illa farna bók­ar­skruddu á forn­sölu með ferða­sögu Mar­iners. Í bók­inni er meðal ann­ars að finna stutta lýs­ingu á mjög sér­stökum helli á eyj­unni Nuapapu í Kyrra­hafi – helli sem síðan er kall­aður Mar­iners­hell­ir.



Í hell­inum eru afar sér­stök skil­yrði sem valda því að and­rúms­loftið inni í hell­inum fer í gegnum dagg­ar­mark oft á hverri mín­útu. And­rúms­loftið í hell­inum verður alhvítt af skýi sem þétt­ist úr vatns­gufu sem hendi væri veif­að, en verður svo gegn­sætt aftur í næstu svip­an. Þessi lýs­ing og eðl­is­fræðin þar að baki varð til þess að hug­myndir sem ég hafði ígrundað af og til allt frá því ég var ung­ling­ur, fóru að taka á sig heil­steypta mynd. Það má segja að hug­mynd­irnar hafi verið að þró­ast sífellt betur í huga mér síðan ég sat á bekk við Sher­brooke stræti í Montr­eal og las þessa bók.



Mér hefur verið upp­sigað við skýr­ing­ar Mikla­hvells­kenn­ing­ar­innar allt frá því ég kynnt­ist þeim sem barn, og hefur aldrei fund­ist sú kenn­ingin vera sann­fær­andi í kjarna­at­riðum sín­um, enda tel ég hana fulla mót­sagna. Það má segja að þessi gamla ósátt mín við þá kenn­ingu hafi knúið mig til þess að ígrunda heims­fræði og nátt­úru­speki heim­spek­inn­ar.“

Hvers konar til­gáta er dagg­ar­markstil­gát­an?

„Til­gátan er heims­fræði­leg til­gáta (e. cosmology), og tekst á við hug­myndir um það hvernig alheim­ur­inn er að gerð og upp­runa. Hún fer þvert gegn flestum við­teknum skoð­unum hvað þetta varðar og verður lík­lega að telj­ast tals­vert djörf. Sér­stak­lega eru grunn­hug­mynd­ir Mikla­hvells­kenn­ing­ar­innar gagn­rýnd­ar. Að gagn­rýna slíka kenn­ingu er í raun á allra færi, því kenn­ingin er full mót­sagna. Það hins veg­ar, að setja fram aðra heil­steypta til­gátu í stað­inn er lík­lega ekki á áhuga­sviði hvers sem er. Þó tel ég þá mann­eskju vand­fundna sem ekki hefur staldrað við og velt fyrir sér gerð og upp­runa alheims­ins. Ég tel að slíkar spurn­ingar séu óhjá­kvæmi­leg­ar.



Dagg­ar­markstil­gátan er sett fram á sam­ræðu­formi sem gerir all­ar rök­færslur mjög skýrar og auð­skilj­an­leg­ar. Fyr­ir­myndin eru sam­ræður Platós. Slík sam­ræða er sér­stak­lega vel til þess fallin að takast á við rök­færslur á almennu máli og láta á þær reyna með góðu rými fyrir mót­bárur og gagn­rök. Ég læt ein­fald­lega tvö bók­mennta­leg verk­færi – tvær per­són­ur,  takast á um hug­myndir á þann hátt að flestir ættu að eiga erindi við sam­tal­ið. Ég reyni eftir fremsta megni að forð­ast flókið og fræði­legt orð­færi. “

Hvaða máli skiptir sam­ræð­an?

„Ég er ekki viss um að Íslend­ingur hafi áður sett fram heil­steypta til­gátu um gerð og upp­runa alheims­ins. Það að Íslend­ingur skuli telja sig eiga erindi við slíkar hug­myndir hlýtur að telj­ast frétt­næmt og skipta aðra máli. Í raun er ég engan veg­inn viss um að ég hafi rétt fyrir mér hvað til­gát­una snertir – enda til­gáta, en hún er þó fengin fram með ígrundun á stað­reyndum með til­leiðslurök­um, og er vissu­lega fram­lag í umræð­una um gerð og upp­runa alheims­ins.



Það að gera til­gátur að kenn­ing­um, og sanna svo kenn­ingar getur verið vanda­samt og tekið langan tíma. Til­gátan liggur þó á borð­inu til rann­sóknar ef það tekst að gefa bók­ina út, en það er lík­lega mik­il­væg­asta atriðið – að til­gátan komi út og geti þannig orðið öðrum til­efni til umhugs­unar og gagn­rýni. Ef ég héldi þessum hug­myndum fyrir mig gætu aðrir ekki rætt þær, og því finnst mér ég verða að koma þeim á fram­færi svo mann­eskjur mæt­ari en ég fái tæki­færi til þess að kanna þær. Sjálfur hef ég ekki fjár­hags­legt bol­magn til þess að standa einn að útgáf­unni, og hóf þess vegna hóp­fjár­öflun í því skyni að koma rit­inu í útgáfu með reisn og sóma.



Hvað sam­ræð­una sjálfa snert­ir, má segja að heim­speki sé í raun þekk­ing­ar­leit með sam­ræðu, og til­gátan er þannig mitt fram­lag til þeirrar sam­ræðu. Vest­ræn heim­speki­sam­ræða er talin hefj­ast fyrir meira en 25 öldum með Forn-Grísku heim­spek­ing­unum – sam­ræða sem enn er lif­andi.



Það má segja að til­gátan sé að auki mik­il­væg á öðrum for­sendum en heims­fræði­leg­um, því henni er ekki síður ætlað að stugga við vissum hug­mynda­þræði innan vís­inda­sög­unn­ar, ásamt því að benda á kosti og ágalla varð­andi ákveðna hugs­un­ar­gerð við rétt­læt­ingu til­fallandi skoð­ana. Bókin má segja að sé mik­il­væg ádeila, og varði það sem ég kalla stað­fest­ing­ar­villu sem mér virð­ist við­loð­andi á sumum sviðum innan vís­inda­sam­fé­lags­ins.



Það er allt of algengt að mínu mati, sér­stak­lega hvað varðar heims­fræði, að nið­ur­stöður hverrar rann­sókn­ar­innar á fætur annarri eru nýttar til þess að sann­færa vís­inda­sam­fé­lagið sjálft um að þær kenn­ingar sem þegar eru við­teknar séu rétt­ar, jafn­vel þótt í þeim felist mót­sagn­ir. Stundum virð­ist um að ræða eins konar öfuga afleiðslu. Frekar bæri að nýta slíkar nið­ur­stöður til þess kanna hvort kenn­ingin megni að skýra nið­ur­stöð­urn­ar. Það er engu lík­ara en að nið­ur­stöðum nýrra rann­sókna sé ein­fald­lega skeytt framan við við­teknar kenn­ing­ar eftir á sem for­sendum fyrir þeim, og í því skyni að styrkja sann­fær­ingu um gildi kenn­ing­anna. Rétt­ara væri að leita nýrra skýr­inga í ljósi þannig rann­sókna og spyrja gagn­rýn­inna spurn­inga um rétt­mæti hinna við­teknu kenn­inga, að minnsta kosti áður en nið­ur­stöð­urnar eru ein­fald­lega taldar styðja fyrri hug­mynd­ir.

Dagg­ar­markstil­gátan deilir einmitt á slík atriði og ýmsar við­teknar skoð­anir hvað heims­fræði snertir en skilur þó ekki allt eftir í upp­námi, heldur leggur til annað sam­hengi hug­mynda sem mögu­lega skýr­ing­u.“

Verk­efnið er að finna hér.



Krónan sögð í „veikara lagi“
Gengi krónunnar hefur veikst nokkuð að undanförnu, enda áföll komið fram í efnahagslífinu. Engu að síður eru undirstöðurnar sterkar.
Kjarninn 26. júní 2019
Borgir að verða uppiskroppa með vatn
Vatnskortur er til staðar í öllum heimsálfum og gætu 700 milljónir manna þurft að flytja heimili sín árið 2030 vegna skortsins ef ekkert verður að gert.
Kjarninn 26. júní 2019
Póstsendingar frá Kína hafa aukist um 202 prósent frá 2014
Inn- og útflutningur á vörum frá Kína hefur stóraukist frá því fríverslunarsamningur Íslands og Kína tók gildi árið 2014. Aliexpress markaði vatnaskil í netverslun Íslendinga.
Kjarninn 26. júní 2019
Dómsmálaráðuneytið athugar misræmi í tölum um nauðungarsölur
Misvísandi tölur hafa borist í svörum dómsmálaráðherra við fyrirspurnum á Alþingi.
Kjarninn 26. júní 2019
Stuðningsfólk Miðflokks hefur minnstar áhyggjur af hlýnun jarðar
Tæplega 70 prósent Íslendinga hafa áhyggjur af hlýnun jarðar. Áhyggjurnar eru mismunandi miklar eftir kyni, aldri, búsetu og stjórnmálaskoðunum.
Kjarninn 26. júní 2019
Katrín Jakobsdóttir forsætisráðherra.
Skoðanakönnun gerð um viðhorf Íslendinga til endurskoðunar á stjórnarskrá
Viðhorf Íslendinga til endurskoðun stjórnarskrár verður kannað af Félagsvísindastofnun. Tilgangurinn er m.a. að „draga fram sameiginleg grunngildi íslensku þjóðarinnar“ og kanna viðhorf til tillagna sem komið hafa fram að breytingum á stjórnarskrá.
Kjarninn 26. júní 2019
Björn Leví Gunnarsson, þingmaður Pírata.
„Fáránleikinn og samtryggingin kemur til bjargar fyrir elítuna“
Björn Leví Gunnarsson, þingmaður Pírata, telur að það að vera dæmdur fyrir að segja satt geti ekki verið góð málsmeðferð og vísar hann til þess að sannleiksgildi ummæla Þórhildar Sunnu Ævarsdóttur hafi ekki verið sannreynt við málsmeðferð forsætisnefndar.
Kjarninn 26. júní 2019
Helmingur leigjenda telur sig búa við húsnæðisöryggi
Einungis 51 prósent leigjenda telja sig búa við húsnæðisöryggi samanborið við 94 prósent húsnæðiseigenda. Helstu ástæður þess eru að fólk hefur ekki efni á leigu, leiguverð er of hátt og tímabundnir leigusamningar.
Kjarninn 26. júní 2019
Meira úr sama flokkiFólk
None