Austræna ástarsagan sem sigraði Evrópu

Hafliði Sævarsson kynnti sér söguna um Fiðrildamaddömuna.

madama_butterfly.jpg
Auglýsing

Til eru frá­sagnir af elskendum sem hafa verið sagðar svo oft að hvert stálpað manns­barn innan sinnar heims­álfu þekkir þær. Á Vest­ur­löndum er Rómeó og Júlía fyrir löngu orðið ódauð­legt leik­rit. Í Kína svífur sagan af Fiðr­ilda­elskend­unum enn milli manna. Í Rómönsku Amer­íku er söng­leikur um argent­ínsk for­seta­hjón löngu orð­inn fræg­ari en hjónin sjálf nokkurn tíma voru.

En ein er sú ást­ar­saga sem brúar bilið milli fjar­lægra menn­ing­ar­heima (ólíkt öllum öðrum). Hún er reglu­lega sungin með trega­fullum tónum víðs vegar á jarð­ar­kringl­unni. Hún er ekki bara ein­stök fyrir þær sakir að segja frá elsk­hugum frá Asíu og Evr­ópu. Heldur einnig vegna þess að aðdá­endur þessa meist­ara­verks hafa flestir enga hug­mynd um hvaðan hún kemur né hvaða elskendur gáfu sög­unni líf.

Nánar um skáld­verkið síðar en fyrst um upp­runann. Margar kenn­ingar hafa verið reif­aðar en sú sem hvað oft­ast skýtur upp koll­inum á rætur sínar að rekja til Þjóð­verja að nafni Phil­ipp Franz von Sie­bold. Hann var læknir á fyrri hluta 19. aldar með brenn­andi áhuga á garð­yrkju.

Auglýsing

Árið 1822 var hann nýút­skrif­aður og réð sig í sjó­her nýlendu­veldis Hol­lend­inga. Hann var sendur frá Rott­er­dam til Batavíu í Indónesíu þar sem nú er höf­uð­borgin Jakarta. Hann varð veikur á leið­inni og fékk að jafna sig við komu í húsi hol­lenska land­stjór­ans. Á meðan hann jafn­aði sig var tekið eftir því hversu öfl­ugur hann var í garð­inum og fróður um plönt­ur.

Á þessum tíma voru Jap­ans­eyjar lok­aðar af fyrir umheim­in­um. Utan­rík­is­við­skipti voru sára­lítil og sam­skipti við umheim­inn nær eng­in. Keis­ar­inn réð ekki land­inu heldur féll í skugg­ann af Shog­un-­stríðs­herr­um. Eini stað­ur­inn þar sem erlend við­skipti máttu fara fram voru á smá­eynni Dejima fyrir utan Naga­saki. Þar máttu full­trúar fyrstu alþjóð­legu fyr­ir­tækja­sam­steypunn­ar, Hol­lenska Aust­ur-Ind­ía­fé­lags­ins, einir koma og versla.  

Þegar land­stjór­inn og grasa­garðs­meist­ar­inn í Bangor í Indónesíu urðu þess varir að Phil­ipp væri með græna fingur var ákveðið að senda hann sem sér­legan lækni og vís­inda­mann til Jap­an. Síð­ara hlut­verkið var honum fært til þess að rann­saka plöntur og dýr Jap­ans­eyja en vit­neskja Vest­ur­landa­búa um þau mál­efni var fábrotin og tak­mark­að­ist við alfræði­rit sænsks for­vera í sama stöðu­gildi.

Þegar Phil­ipp var kom­inn á stað­inn varð hann fljót­lega afar vin­sæll sem læknir á eynni og víðar í Jap­an. Hann fékk leyfi til að opna lækna­skóla og voru jap­anskir drengir sendir í læri hjá hon­um. Þá fékk hann til að hjálpa sér til að viða að sér enn fleiri japönskum plöntum og dýr­um. 

Síðar áttu japönsk menn­ing­ar­á­hrif eftir að springa út í Evr­ópu í hreyf­ingu sem nefnd hefur verið Japon­isme. Japönsk vegg­spjöld, blæ­vængir og hand­verk með sína ein­stöku list­rænu ein­kenni og liti vöktu eft­ir­tekt list­mál­ara, tón­skálda og fleiri. Ber­sýni­leg merki þess má sjá í verkum Vincent van Gogh og Claude Monet. Safn og skrif Phil­ipp Franz von Sie­bold um Japan voru und­an­fari þeirra áhrifa.

Frægð von Sie­bold í Evr­ópu varð ekki ein­ungis til vegna fræði­starfa hans. Það kvis­að­ist fljót­lega út á meðal elít­unnar á meg­in­landi Evr­ópu að von Sie­bold ætti í ást­ar­sam­bandi við jap­anska konu, Kusum­oto Taki. Þau gift­ust og áttu saman barn, dótt­ur­ina Kusum­oto Ine.

Því hefur oft verið haldið fram að hjóna­bandið hafi ver­ið „­tíma­bund­ið“ og að von Sie­bold hafi kom­ist í kynni við Kusum­oto Taki í gegnum sams konar miðl­ara og þá sem selja vændi. Hins vegar áttu sam­skipti þeirra eftir að verða svo löng og örlaga­rík að það skiptir varla máli eða það er ein­fald­lega rangt.

Árið 1826, eftir þriggja ára dvöl í Jap­an, var von Sie­bold boðið að fara til Edo, þar sem nú er höf­uð­borgin Tókýó. Ferð­ina nýtti hann til að viða að sér fleiri nátt­úru­minjum og þekk­ingu. M.a. hitti hann stjörnu­spek­ing japönsku hirð­ar­innar sem gaf honum nákvæm kort af Jap­ans­eyj­um.

Þremur árum síðar sendi von Sie­bold stórt safn ýmissa muna til Indónesíu en þeim skol­aði á land eftir að flutn­inga­skip­inu hlekkt­ist á í stormi. Við það upp­götv­uðu Jap­anir að kortin hefðu borist í hendur útlend­inga. Það var land­ráð. Von Sie­bold var gerður útlægur og þeir sem gáfu kortin voru dæmdir til að svipta sig lífi.

Von Sie­bold kvaddi konu sína og dóttur í höfn­inni í Naga­saki

Árið 1885 kom út bókin Madame Chrysant­heme eftir franska rit­höf­und­inn Pierre Loti. Hún fjall­aði um ást­ar­æv­in­týri höf­und­ar­ins og jap­anskrar konu í Naga­saki. Því hefur verið haldið fram að Pierre Loti hafi vitað um sam­band Kusum­oto Taki og von Sie­bold. Franska skáldið not­aði það ævin­týri sem inn­blástur þegar hann gekk í hjóna­band sem varð eins konar rann­sókn­ar­verk­efni í Naga­saki. Því hefur einnig verið haldið fram að Pierre Loti hafi kynnst henni í gegnum miðl­ara en reynst svo óheppi­legur eig­in­maður að konan flúði hann að lok­um.

Fyrir Íslend­inga er áhuga­vert að vita að síð­asta bókin eftir Pierre Loti sem kom út á undan Madame Chrysant­heme hét Veiði­menn við Íslands­strendur. Sú bók er þekkt og hefur verið þýdd á íslensku. En hún er ekki nærri jafn þekkt og sagan um Madame Chrysant­heme og ást­ar­æv­in­týri evr­ópskra far­manna á 19. öld. Hvað þá þær sögur sem átti eftir að skrifa um sama efni.

Næsta stóra skref þjóð­sög­unnar um Kusum­oto Taki og von Sie­bold var smá­saga sem banda­ríski lög­fræð­ing­ur­inn og rit­höf­und­ur­inn John Luther Long gaf út árið 1898. Þar segir frá banda­ríska flota­liðs­for­ingj­anum Pin­kerton sem gengur að eiga jap­anska geis­hu. Eftir að hann siglir burt elur hún honum barn og við tekur trega­full bið eftir séntil­mann­in­um. Smá­sagan hlaut nafnið Madame Butt­er­fly.

Söng­leikur eftir David Belasco undir sama nafni byggður á smá­sög­unni var fyrst sýndur í New York þann 5. mars árið 1900. Sjö vikum síðar var farið með söng­leik­inn til London og Belasco sýndi hann þar. Í salnum á einni sýn­ing­unni sat eng­inn annar en Giacomo Puccini sem heill­að­ist svo af sög­unni að hann óskaði eftir leyfi til að fá að semja óperu, m.a. byggða á tón­list Belascos.

Úr veggspjaldi sem auglýsti Madama Butterfly.

Úr varð óperan Madama Butt­er­fly. Hún var sýnd í fyrsta skipti á Scala í Mílanó árið 1904. Hún hlaut lélegar við­tökur meðal ann­ars vegna þess að hún var í tveim hlutum frekar en þrem og áhorf­endur þreytt­ust óhóf­lega. Puccini tók hana úr sýn­ingu, lag­aði og sýndi aftur í Brescia árið 1907 við frá­bærar und­ir­tekt­ir. Allt fram til árs­ins 1920 ferð­að­ist Puccini milli óperu­húsa sem tóku maddöm­una til sýn­inga til að tryggja upp­setn­ingar sem hann sætti sig við.

Jap­anski útlaga­dóm­ur­inn yfir von Sie­bold var að lokum felldur niður árið 1859. Þá voru liðin þrjá­tíu ár síðan hann var rek­inn frá Jap­an. Í milli­tíð­inni hafði hann gefið sig evr­ópskri konu. Hann sneri loks aftur til Japan ásamt syni sín­um. Þar hitti hann aftur jap­anska konu sína og dótt­ur. Þau ár sem hann var í burtu höfðu þær mæðgur hlotið stuðn­ing hans og vina honum tengd­um. Meðal ann­ars var séð til þess að dóttirin kæm­ist til mennta. Hún varð fyrsta jap­anska konan til að stunda vest­rænar lækn­ingar og aðstoð­aði sem ljós­móðir við fæð­ingu afkom­anda keis­ar­ans.

Sig­ur­för Madama Butt­er­fly um óperu­hús heims­ins er fyrir margt löngu orðin ótrú­leg bæði sökum vel­gengni óperu­verks­ins og þeirra óvana­legu aðstæðna og ástríðna sem óperan segir frá. Sagan af dóttur þeirra Kusum­oto Taki og von Sie­bold hefur einnig verið efni­viður í fjölda skáld­verka og bíó­mynda í Jap­an, líkt og ást­ar­saga for­eldra hennar og óperan ódauð­lega eftir Puccini.

Giacomo Puccini sjálfur skrif­aði eitt sinn: „Enn þykir mér vænt um Butt­er­fly. Ég hlusta aldrei á óperur mínar með ánægju fyrir utan kannski La Boheme. En Butt­er­fly – já – á hana hlusta ég alla með ánægju. Þá er mér ljóst að ég hef samið mína nútíma­leg­ustu óperu.“

Það var þannig sem ást­ar­sagan af Kusum­oto Ine og Phil­ipp Franz von Sie­bold var, er og verður sungin aftur og aft­ur.

Styrkir þú Kjarnann?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og býður almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Ef þú ert nú þegar styrkjandi leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Frá dómssalnum á miðvikudaginn
Réttað yfir 355 manns í gömlu símaveri
Nokkuð óvenjuleg réttarhöld hófust á Ítalíu síðastliðinn miðvikudag, en í þeim er stór hluti N'drangheta-mafíunnar, valdamestu glæpasamtaka landsins. Sökum mikils fjölda ákærðra og nýrra sóttvarnarreglna þurfti að sérútbúa dómssal í gömlu símaveri.
Kjarninn 17. janúar 2021
Söngflokkurinn Boney M naut mikilla vinsælda víða um heim undir lok áttunda áratugarins.
Boney M og stolnu lögin
Þegar sönghópurinn Boney M sló í gegn seint á áttunda áratug síðustu aldar með lögunum „Brown Girl in the Ring“ og „Rivers of Babylon“ grunaði engan að í kjölfarið fylgdu málaferli sem stæðu í áratugi.
Kjarninn 17. janúar 2021
Armin Laschet er nýr leiðtogi flokks Kristilegra demókrata, sem hefur tögl og haldir í þýskum stjórnmálum. Kannski tekur hann við af Merkel sem kanslari í haust.
Stormasöm vika í evrópskum stjórnmálum
Mögulegt áframhald „Merkelisma“ í Þýskalandi, barnabótaskandall hjá „teflon Mark“ í Hollandi og stjórnarkreppa af völdum smáflokks á Ítalíu er á meðal þess sem var efst á baugi í evrópskum stjórnmálum í vikunni.
Kjarninn 16. janúar 2021
Birgir Birgisson
Að finna upp hjólið
Kjarninn 16. janúar 2021
Óendurvinnanlegur úrgangur á bilinu 40 til 100 þúsund tonn á ári fram til ársins 2045
Skýrsla um þörf fyrir sorpbrennslustöðvar á Íslandi hefur litið dagsins ljós. Umhverfis- og auðlindaráðherra fagnar úttektinni og segir að nú sé hægt að stíga næstu skref.
Kjarninn 16. janúar 2021
Gauti Jóhannesson er forseti bæjarstjórnar í Múlaþingi og fyrrverandi sveitarstjóri Djúpavogshrepps.
Forseti bæjarstjórnar Múlaþings íhugar alvarlega að sækjast eftir þingsæti
Gauti Jóhannesson fyrrverandi sveitarstjóri á Djúpavogi segir tímabært að Sjálfstæðisflokkurinn eignist þingmann frá Austurlandi og íhugar framboð til Alþingis. Kjarninn skoðaði framboðsmál Sjálfstæðisflokks í Norðausturkjördæmi.
Kjarninn 16. janúar 2021
Guðjón S. Brjánsson sá þingmaður sem keyrði mest allra árið 2020
Í fyrsta sinn í mörgu ár er Ásmundur Friðriksson ekki sá þingmaður sem keyrði mest. Hann dettur niður í annað sætið á þeim lista. Kostnaður vegna aksturs þingmanna dróst saman um fimmtung milli ára.
Kjarninn 16. janúar 2021
Guðmundur Ingi Guðbrandsson umhverfis- og auðlindaráðherra.
Könnun: Fleiri andvíg en fylgjandi frumvarpi Guðmundar Inga um Hálendisþjóðgarð
Samkvæmt könnun frá Gallup segjast 43 prósent andvíg frumvarpi umhverfis- og auðlindaráðherra um stofnun Hálendisþjóðgarðs, en 31 prósent fylgjandi. Rúmlega fjórir af tíu segjast hafa litla þekkingu á frumvarpinu.
Kjarninn 16. janúar 2021
Meira úr sama flokkiFólk
None