Austræna ástarsagan sem sigraði Evrópu

Hafliði Sævarsson kynnti sér söguna um Fiðrildamaddömuna.

madama_butterfly.jpg
Auglýsing

Til eru frá­sagnir af elskendum sem hafa verið sagðar svo oft að hvert stálpað manns­barn innan sinnar heims­álfu þekkir þær. Á Vest­ur­löndum er Rómeó og Júlía fyrir löngu orðið ódauð­legt leik­rit. Í Kína svífur sagan af Fiðr­ilda­elskend­unum enn milli manna. Í Rómönsku Amer­íku er söng­leikur um argent­ínsk for­seta­hjón löngu orð­inn fræg­ari en hjónin sjálf nokkurn tíma voru.

En ein er sú ást­ar­saga sem brúar bilið milli fjar­lægra menn­ing­ar­heima (ólíkt öllum öðrum). Hún er reglu­lega sungin með trega­fullum tónum víðs vegar á jarð­ar­kringl­unni. Hún er ekki bara ein­stök fyrir þær sakir að segja frá elsk­hugum frá Asíu og Evr­ópu. Heldur einnig vegna þess að aðdá­endur þessa meist­ara­verks hafa flestir enga hug­mynd um hvaðan hún kemur né hvaða elskendur gáfu sög­unni líf.

Nánar um skáld­verkið síðar en fyrst um upp­runann. Margar kenn­ingar hafa verið reif­aðar en sú sem hvað oft­ast skýtur upp koll­inum á rætur sínar að rekja til Þjóð­verja að nafni Phil­ipp Franz von Sie­bold. Hann var læknir á fyrri hluta 19. aldar með brenn­andi áhuga á garð­yrkju.

Auglýsing

Árið 1822 var hann nýút­skrif­aður og réð sig í sjó­her nýlendu­veldis Hol­lend­inga. Hann var sendur frá Rott­er­dam til Batavíu í Indónesíu þar sem nú er höf­uð­borgin Jakarta. Hann varð veikur á leið­inni og fékk að jafna sig við komu í húsi hol­lenska land­stjór­ans. Á meðan hann jafn­aði sig var tekið eftir því hversu öfl­ugur hann var í garð­inum og fróður um plönt­ur.

Á þessum tíma voru Jap­ans­eyjar lok­aðar af fyrir umheim­in­um. Utan­rík­is­við­skipti voru sára­lítil og sam­skipti við umheim­inn nær eng­in. Keis­ar­inn réð ekki land­inu heldur féll í skugg­ann af Shog­un-­stríðs­herr­um. Eini stað­ur­inn þar sem erlend við­skipti máttu fara fram voru á smá­eynni Dejima fyrir utan Naga­saki. Þar máttu full­trúar fyrstu alþjóð­legu fyr­ir­tækja­sam­steypunn­ar, Hol­lenska Aust­ur-Ind­ía­fé­lags­ins, einir koma og versla.  

Þegar land­stjór­inn og grasa­garðs­meist­ar­inn í Bangor í Indónesíu urðu þess varir að Phil­ipp væri með græna fingur var ákveðið að senda hann sem sér­legan lækni og vís­inda­mann til Jap­an. Síð­ara hlut­verkið var honum fært til þess að rann­saka plöntur og dýr Jap­ans­eyja en vit­neskja Vest­ur­landa­búa um þau mál­efni var fábrotin og tak­mark­að­ist við alfræði­rit sænsks for­vera í sama stöðu­gildi.

Þegar Phil­ipp var kom­inn á stað­inn varð hann fljót­lega afar vin­sæll sem læknir á eynni og víðar í Jap­an. Hann fékk leyfi til að opna lækna­skóla og voru jap­anskir drengir sendir í læri hjá hon­um. Þá fékk hann til að hjálpa sér til að viða að sér enn fleiri japönskum plöntum og dýr­um. 

Síðar áttu japönsk menn­ing­ar­á­hrif eftir að springa út í Evr­ópu í hreyf­ingu sem nefnd hefur verið Japon­isme. Japönsk vegg­spjöld, blæ­vængir og hand­verk með sína ein­stöku list­rænu ein­kenni og liti vöktu eft­ir­tekt list­mál­ara, tón­skálda og fleiri. Ber­sýni­leg merki þess má sjá í verkum Vincent van Gogh og Claude Monet. Safn og skrif Phil­ipp Franz von Sie­bold um Japan voru und­an­fari þeirra áhrifa.

Frægð von Sie­bold í Evr­ópu varð ekki ein­ungis til vegna fræði­starfa hans. Það kvis­að­ist fljót­lega út á meðal elít­unnar á meg­in­landi Evr­ópu að von Sie­bold ætti í ást­ar­sam­bandi við jap­anska konu, Kusum­oto Taki. Þau gift­ust og áttu saman barn, dótt­ur­ina Kusum­oto Ine.

Því hefur oft verið haldið fram að hjóna­bandið hafi ver­ið „­tíma­bund­ið“ og að von Sie­bold hafi kom­ist í kynni við Kusum­oto Taki í gegnum sams konar miðl­ara og þá sem selja vændi. Hins vegar áttu sam­skipti þeirra eftir að verða svo löng og örlaga­rík að það skiptir varla máli eða það er ein­fald­lega rangt.

Árið 1826, eftir þriggja ára dvöl í Jap­an, var von Sie­bold boðið að fara til Edo, þar sem nú er höf­uð­borgin Tókýó. Ferð­ina nýtti hann til að viða að sér fleiri nátt­úru­minjum og þekk­ingu. M.a. hitti hann stjörnu­spek­ing japönsku hirð­ar­innar sem gaf honum nákvæm kort af Jap­ans­eyj­um.

Þremur árum síðar sendi von Sie­bold stórt safn ýmissa muna til Indónesíu en þeim skol­aði á land eftir að flutn­inga­skip­inu hlekkt­ist á í stormi. Við það upp­götv­uðu Jap­anir að kortin hefðu borist í hendur útlend­inga. Það var land­ráð. Von Sie­bold var gerður útlægur og þeir sem gáfu kortin voru dæmdir til að svipta sig lífi.

Von Sie­bold kvaddi konu sína og dóttur í höfn­inni í Naga­saki

Árið 1885 kom út bókin Madame Chrysant­heme eftir franska rit­höf­und­inn Pierre Loti. Hún fjall­aði um ást­ar­æv­in­týri höf­und­ar­ins og jap­anskrar konu í Naga­saki. Því hefur verið haldið fram að Pierre Loti hafi vitað um sam­band Kusum­oto Taki og von Sie­bold. Franska skáldið not­aði það ævin­týri sem inn­blástur þegar hann gekk í hjóna­band sem varð eins konar rann­sókn­ar­verk­efni í Naga­saki. Því hefur einnig verið haldið fram að Pierre Loti hafi kynnst henni í gegnum miðl­ara en reynst svo óheppi­legur eig­in­maður að konan flúði hann að lok­um.

Fyrir Íslend­inga er áhuga­vert að vita að síð­asta bókin eftir Pierre Loti sem kom út á undan Madame Chrysant­heme hét Veiði­menn við Íslands­strendur. Sú bók er þekkt og hefur verið þýdd á íslensku. En hún er ekki nærri jafn þekkt og sagan um Madame Chrysant­heme og ást­ar­æv­in­týri evr­ópskra far­manna á 19. öld. Hvað þá þær sögur sem átti eftir að skrifa um sama efni.

Næsta stóra skref þjóð­sög­unnar um Kusum­oto Taki og von Sie­bold var smá­saga sem banda­ríski lög­fræð­ing­ur­inn og rit­höf­und­ur­inn John Luther Long gaf út árið 1898. Þar segir frá banda­ríska flota­liðs­for­ingj­anum Pin­kerton sem gengur að eiga jap­anska geis­hu. Eftir að hann siglir burt elur hún honum barn og við tekur trega­full bið eftir séntil­mann­in­um. Smá­sagan hlaut nafnið Madame Butt­er­fly.

Söng­leikur eftir David Belasco undir sama nafni byggður á smá­sög­unni var fyrst sýndur í New York þann 5. mars árið 1900. Sjö vikum síðar var farið með söng­leik­inn til London og Belasco sýndi hann þar. Í salnum á einni sýn­ing­unni sat eng­inn annar en Giacomo Puccini sem heill­að­ist svo af sög­unni að hann óskaði eftir leyfi til að fá að semja óperu, m.a. byggða á tón­list Belascos.

Úr veggspjaldi sem auglýsti Madama Butterfly.

Úr varð óperan Madama Butt­er­fly. Hún var sýnd í fyrsta skipti á Scala í Mílanó árið 1904. Hún hlaut lélegar við­tökur meðal ann­ars vegna þess að hún var í tveim hlutum frekar en þrem og áhorf­endur þreytt­ust óhóf­lega. Puccini tók hana úr sýn­ingu, lag­aði og sýndi aftur í Brescia árið 1907 við frá­bærar und­ir­tekt­ir. Allt fram til árs­ins 1920 ferð­að­ist Puccini milli óperu­húsa sem tóku maddöm­una til sýn­inga til að tryggja upp­setn­ingar sem hann sætti sig við.

Jap­anski útlaga­dóm­ur­inn yfir von Sie­bold var að lokum felldur niður árið 1859. Þá voru liðin þrjá­tíu ár síðan hann var rek­inn frá Jap­an. Í milli­tíð­inni hafði hann gefið sig evr­ópskri konu. Hann sneri loks aftur til Japan ásamt syni sín­um. Þar hitti hann aftur jap­anska konu sína og dótt­ur. Þau ár sem hann var í burtu höfðu þær mæðgur hlotið stuðn­ing hans og vina honum tengd­um. Meðal ann­ars var séð til þess að dóttirin kæm­ist til mennta. Hún varð fyrsta jap­anska konan til að stunda vest­rænar lækn­ingar og aðstoð­aði sem ljós­móðir við fæð­ingu afkom­anda keis­ar­ans.

Sig­ur­för Madama Butt­er­fly um óperu­hús heims­ins er fyrir margt löngu orðin ótrú­leg bæði sökum vel­gengni óperu­verks­ins og þeirra óvana­legu aðstæðna og ástríðna sem óperan segir frá. Sagan af dóttur þeirra Kusum­oto Taki og von Sie­bold hefur einnig verið efni­viður í fjölda skáld­verka og bíó­mynda í Jap­an, líkt og ást­ar­saga for­eldra hennar og óperan ódauð­lega eftir Puccini.

Giacomo Puccini sjálfur skrif­aði eitt sinn: „Enn þykir mér vænt um Butt­er­fly. Ég hlusta aldrei á óperur mínar með ánægju fyrir utan kannski La Boheme. En Butt­er­fly – já – á hana hlusta ég alla með ánægju. Þá er mér ljóst að ég hef samið mína nútíma­leg­ustu óperu.“

Það var þannig sem ást­ar­sagan af Kusum­oto Ine og Phil­ipp Franz von Sie­bold var, er og verður sungin aftur og aft­ur.

Skiptir Kjarninn þig máli?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Við erum til staðar fyrir lesendur og fjöllum um það sem skiptir máli.

Ef Kjarninn skiptir þig máli þá máttu endilega vera með okkur í liði.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Gylfi Zoega er annar höfundur greinar sem birtist í nýjasta tölublaði Vísbendingar.
„Hægt væri að banna Airbnb í þéttbýli þegar skortur er á íbúðarhúsnæði“
Ef fleiri flytja til landsins en frá því verður til flókið samspil hagstærða sem valda breytingum á eftirspurn og/ eða framboði á húsnæði með tilheyrandi verðhækkunum eða lækkunum. Tveir hagfræðingar leggja til að kerfinu verði breytt.
Kjarninn 7. ágúst 2022
Arnar Jónsson leikari áformar að gefa út plötu með eigin upplestri á ljóðum úr ólíkum áttum, sem hann segist vilja veita framhaldslíf.
Landskunnur leikari gefur út ljóðaplötu
„Ljóðið hefur fylgt mér frá því ég var pjakkur fyrir norðan og allar götur síðan,“ segir Arnar Jónsson leikari, sem hefur undanfarin ár safnað saman sínum uppáhaldsljóðum og hyggst nú gefa út eigin upplestur á þeim, bæði á vínyl og rafrænt.
Kjarninn 7. ágúst 2022
Alls segjast 55 prósent svarenda í könnun Maskínu fremur eða mjög andvíg gjaldtöku í öllum jarðgöngum á Íslandi.
Andstaða við gjaldtöku í jarðgöngum mismikil eftir því hvaða flokk fólk kýs
Kjósendur Viðreisnar eru líklegastir til að styðja gjaldtöku í jarðgöngum en kjósendur Sósíalistaflokksins eru líklegastir til að vera andvígir gjaldtöku, samkvæmt niðurstöðum úr könnun Maskínu á afstöðu til gjaldtöku í öllum jarðgöngum á Íslandi.
Kjarninn 7. ágúst 2022
Hið sænska velferðarríki í faðmi nýfrjálshyggju
Á síðustu þrjátíu árum hafa átt sér stað talsverðar breytingar í bæði heilbrigðis- og menntakerfi Svíþjóðar. Ef til vill má rekja þau samfélagsvandamál sem nú tekist er á um í aðdraganda þingkosninga til þessara breytinga.
Kjarninn 7. ágúst 2022
Draugaskipið
Skammt undan ströndum Jemen liggur skip við festar. Ekki væri slíkt í frásögur færandi nema vegna þess að skipið, sem er hlaðið olíu, hefur legið þarna í sjö ár og er að ryðga í sundur. Ef olían færi í sjóinn yrði tjónið gríðarlegt.
Kjarninn 7. ágúst 2022
Róbert Wessman er forstjóri Alvogen og Alvotech.
Dalur Róberts Wessman afskrifaði 135,2 milljónir af skuldum Birtings
Velta tímaritaútgáfunnar Birtings dróst saman um fimmtung í fyrra og föstum starfsmönnum var fækkað úr 25 í 12. Rekstrartap var 74 milljónir króna og eigið fé er neikvætt. Samt skilaði Birtingur hagnaði, vegna þess að seljendalán var afskrifað.
Kjarninn 6. ágúst 2022
Örn Bárður Jónsson
Víða leynist viðurstyggðin
Kjarninn 6. ágúst 2022
Ásgeir Jónsson er seðlabankastjóri.
Seðlabankastjóri verði formaður fjármálaeftirlitsnefndar bankans
Alþingi ákvað, er verið var að sameina Seðlabankann og Fjármálaeftirlitið, að láta seðlabankastjóra ekki leiða fjármálaeftirlitsnefnd bankans, m.a. vegna mögulegrar orðsporðsáhættu. Það fyrirkomulag hefur ekki reynst sérlega vel og nú á að breyta lögum.
Kjarninn 6. ágúst 2022
Meira úr sama flokkiFólk
None