Hvað gera Kasper, Jesper og Jónatan nú

Danska forlagið Gyldendal ákvað að sleppa átta ljóðum úr safni ljóða eftir skáldið Halfdan Rasmussen, þau eiga það sameiginlegt að í þeim koma fyrir orðin negri og hottintotti. Sú ákvörðun forlagsins hefur vakið mikla athygli í Danmörku.

Halfdan Rasmussen, eitt vinsælasta skáld Dana.
Halfdan Rasmussen, eitt vinsælasta skáld Dana.
Auglýsing

Flestir kann­ast við ræn­ingj­ana þrjá í leik­rit­inu Kar­demommu­bænum og söng­inn um leit þeirra að eigum sínum eftir hrein­gern­ingarrassíu Soffíu frænku. Þar á meðal heft­inu um Hott­in­tott­ana.

Í Kar­demommu­bænum kom ekki fram að þeir Kasper, Jesper og Jón­atan væru sér­stakir áhuga­menn um bók­menntir og fram­andi þjóð­ir. Þeir sökn­uðu þó heft­is­ins um hott­in­tott­ana sem hin hrein­láta Soffía frænka hafði fjar­lægt ásamt öðrum ger­sem­um. Hafi ræn­ingj­arnir lesið heftið vita þeir meira en margir aðrir um ætt­bálk­inn sem í raun heitir Khoik­hoi og á rætur að rekja til Suð­ur­-Afr­íku. Það voru Hol­lend­ing­ar ­sem fyrstir not­uðu orðið hottentottar um ætt­bálk­inn, eftir að svæðið varð hol­lensk nýlenda á 17. öld. Ástæðan var sér­kenni­leg hljóð (eins­konar tvö­falt klikk hljóð) í tungu­máli þeirra inn­fæddu. Hol­lend­ing­unum þótti þetta líkj­ast stami og köll­uðu þá inn­fæddu stamara, hott­in­totta. Á nýlendu­tím­anum bland­að­ist Khoik­hoi fólkið nýlendu­herr­unum og þá skutu ný orð upp koll­in­um, til við­bótar hott­in­totta nafn­inu. til dæmis lit­aðir og afrikans. Í dag eru tæp­lega hund­rað þús­und manns sem telja sig til­heyra Khoikhoi ætt­bálkn­um.  

Þótt hott­in­totta orðið hafi í upp­hafi ekki haft nei­kvæða eða niðr­andi merk­ingu breytt­ist það síð­ar. 

Auglýsing

Breyt­ing tungu­máls­ins

Á síð­ustu ára­tugum hefur orðið mikil breyt­ing á orða­notkun í íslensku máli eins og mörgum öðr­um. Niðr­andi og nei­kvæðum orðum og orða­sam­böndum hefur fækk­að. Sumir kalla þetta kurt­eis­i­svæð­ingu, aðrir sjálf­sagðan hlut. Virð­ingu fyrir fólki. 

Dæmin eru mörg. Aum­ingi, hálf­viti, fáviti, gler­augnaglám­ur, van­gef­inn og heimsk­ingi eru orð sem heyr­ast vart í dag. Eða Klepp­ari, ræf­ill, kyn­vill­ing­ur, sódó­mísk­ur. Þetta eru aðeins örfá dæmi um orð sem voru algeng fyrir til­tölu­lega fáum árum en heyr­ast vart í dag. 

Breyt­ingin nær reyndar miklu víð­ar. Nú eru, svo dæmi sé tek­ið, fáir sagðir fátækir, þeir eru nú þeir sem minna mega sín, eða eiga undir högg að sækja. Eng­inn er heldur gam­all, allir í þeim hópi eru nú eldri borg­ar­ar. Ekki er nema gott eitt um það að segja að nú skuli talsmát­inn vera kurt­eislegri en áður tíðk­að­ist, en kannski er líka hægt að ganga of langt í því. Margir muna ugg­laust eftir því að árið 2007 kom út hjá for­lag­inu Skruddu bók­in ,,­Tíu litlir negra­strák­ar“. Text­inn er þula eftir banda­ríska höf­und­inn Septimus Winn­er. Tals­verð umræða varð um þessa útgáfu, sem var ekki sú fyrsta hér á land­i, um eldri útgáf­urnar heyrð­ist ekki gagn­rýn­is­múkk á sínum tíma. Gagn­rýnendur sögðu inni­haldið kynda undir kyn­þátta­for­dóm­um, aðrir segja frá­leitt að ætla að rit­skoða gamlar sög­ur, jafn­vel með því að breyta nöfn­un­um, eins og sums staðar hefur verið gert í til­viki strák­anna tíu.

Erum við að verða eins og Sví­ar?

LÍna LangsokkFyrir nokkrum dögum birt­ist grein undir þess­ari fyr­ir­sögn í danska dag­blað­inu Berl­ingske. Í grein­inni er vitnað til þess að Svíar hafa um margra ára skeið fjar­lægt orð, sem telj­ast mega niðr­andi eða for­dóma­full, úr bókum og kvik­myndum þar í landi. Þekktasta dæmið eru sögur Astrid Lind­gren um Línu langsokk en pabbi hennar var (að sögn Línu) negrakóngur í Suð­ur­höf­um. Fyrsta bókin um Línu langsokk, Sig­ur­línu Rúllug­ard­ínu Nýlend­inu Krúsi­mundu Eiríks­dóttur Langsokk (eins og hún heitir á íslensku) kom út um miðjan fimmta ára­tug síð­ustu aldar og í kjöl­farið komu fleiri bækur um þessa óvenju­legu stúlku. Línu­bæk­urnar urðu fljótt mjög vin­sælar en gagn­rýni sneri helst að heim­il­is­að­stæðum Línu sem bjó ein á Sjón­ar­hóli, ásamt hesti og apa. Gagn­rýn­is­raddir af þessu tagi heyr­ast ekki í dag. 

Það að pabbi Línu væri negrakóngur þykir sumum ekki par fínt í dag og þess vegna hafa sænskir bóka­út­gef­endur og kvik­mynda­fram­leið­endur ákveðið að fjar­lægja negrakóng­inn, pabbi Línu er nú orð­inn kóngur í Suð­ur­höf­um. Norska rík­is­út­varpið fór þessa sömu leið árið 2006 og Danir sömu­leið­is. Skýr­ingar Sví­a, Norð­manna og Dana á þessum breyt­ingum eru þær að orð eins og negri geti verið sær­andi, löndin þrjú séu fjöl­menn­ing­ar­lönd. Mörgum finnst þetta rétt­mæt og sjálf­sögð ákvörð­un. Öðrum finnst höf­und­inum Astrid Lind­gren sýnd lít­ils­virð­ing með því að ,,snyrta“ text­ann, bæk­urnar séu barn síns tíma og það beri að virða. Nóg sé nú fyr­ir­hyggjan í nor­rænu lönd­unum þótt ekki sé verið að krukka í texta eins þekktasta rit­höf­undar Svía. Sömu raddir heyr­ast í Nor­eg­i. ­Síð­ustu daga hefur mikil umræða um þessi mál farið fram í Dan­mörku, hún teng­ist þó ekki Línu og kóng­inum pabba henn­ar.  

Gyld­en­dal og Halfdan Rasmus­sen

Halfdan Rasmus­sen (1915 – 2002) er í hópi vin­sæl­ustu skálda Dana. Hann skrif­aði fjöl­margar bæk­ur, um marg­vís­leg efni, en er kannski þekkt­astur fyrir ljóða­bækur sín­ar. Þær voru að sögn höf­und­ar­ins ætl­aðar börnum en nutu líka mik­illa vin­sælda eldri les­enda. Halfdan Rasmus­sen lagði sér­staka rækt við svo­kall­aðar bull­vísur (toss­erier) sem höfða mjög til barna. 

Fyrir nokkrum dögum kom út hjá Gyld­en­dal for­lag­inu safn ljóða eftir Halfdan Rasmus­sen. Í bók­inni eru svokölluð rím­ljóð sem ort voru á árunum 1949 – 1959. Í þetta safn vantar átta rím­ljóð sem eiga það sam­eig­in­legt að í þeim koma fyrir orðin negri og hott­in­totti. Sú ákvörðun for­lags­ins að sleppa þessum átta ljóðum úr bók­inni hefur vakið mikla athygli. Fjöl­skylda skálds­ins er óánægð með að for­lagið skuli hafa valið þá leið að sleppa rím­ljóð­un­um. Dóttir­in, Iben Nagel, seg­ist fremur hafa kosið að með ljóð­unum hefðu fylgt skýr­ingar þar sem komið hefði fram að þegar þau voru ort voru aðrir tím­ar. Hún sagði enn­fremur að allir sem til þekktu vissu að faðir hennar hefði hvorki verið ras­isti né for­dóma­fullur kyn­þátta­hat­ari. 

Morten Hessel­dal fram­kvæma­stjóri Gyld­en­dal sagði í við­tali við útvarps­stöð­ina Radi­o24­syv, að ákvörð­unin um að sleppa þessum átta ljóðum úr nýju safn­út­gáf­unni hefði verið tekin að vel athug­uðu máli. Hann lagði jafn­framt áherslu á að ljóðin átta væru áfram í upp­haf­legu útgáf­unum og þær bækur væri búið að end­ur­prenta ótal sinnum og fengjust í bóka­versl­un­um. 

Kanntu vel við Kjarnann?

Frjáls framlög lesenda eru mikilvægur þáttur í rekstri Kjarnans. Þau gera okkur kleift að halda áfram að taka þátt í umræðunni á vitrænan hátt og greina kjarnann frá hisminu fyrir lesendur. 

Kjarninn er fjölmiðill sem leggur sig fram við að upplýsa og skýra út það sem á sér stað í samfélaginu með áherslu á gæði og dýpt. 

Okkar tryggð er aðeins við lesendur. Við erum skuldbundin ykkur og værum þakklát ef þið vilduð vera með í að gera Kjarnann enn sterkari. 

Ef þú kannt vel við það efni sem þú lest á Kjarnanum viljum við hvetja þig til að styrkja okkur. Þinn styrkur er okkar styrkur.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Meira úr sama flokkiFólk