Hvað gera Kasper, Jesper og Jónatan nú

Danska forlagið Gyldendal ákvað að sleppa átta ljóðum úr safni ljóða eftir skáldið Halfdan Rasmussen, þau eiga það sameiginlegt að í þeim koma fyrir orðin negri og hottintotti. Sú ákvörðun forlagsins hefur vakið mikla athygli í Danmörku.

Halfdan Rasmussen, eitt vinsælasta skáld Dana.
Halfdan Rasmussen, eitt vinsælasta skáld Dana.
Auglýsing

Flestir kann­ast við ræn­ingj­ana þrjá í leik­rit­inu Kar­demommu­bænum og söng­inn um leit þeirra að eigum sínum eftir hrein­gern­ingarrassíu Soffíu frænku. Þar á meðal heft­inu um Hott­in­tott­ana.

Í Kar­demommu­bænum kom ekki fram að þeir Kasper, Jesper og Jón­atan væru sér­stakir áhuga­menn um bók­menntir og fram­andi þjóð­ir. Þeir sökn­uðu þó heft­is­ins um hott­in­tott­ana sem hin hrein­láta Soffía frænka hafði fjar­lægt ásamt öðrum ger­sem­um. Hafi ræn­ingj­arnir lesið heftið vita þeir meira en margir aðrir um ætt­bálk­inn sem í raun heitir Khoik­hoi og á rætur að rekja til Suð­ur­-Afr­íku. Það voru Hol­lend­ing­ar ­sem fyrstir not­uðu orðið hottentottar um ætt­bálk­inn, eftir að svæðið varð hol­lensk nýlenda á 17. öld. Ástæðan var sér­kenni­leg hljóð (eins­konar tvö­falt klikk hljóð) í tungu­máli þeirra inn­fæddu. Hol­lend­ing­unum þótti þetta líkj­ast stami og köll­uðu þá inn­fæddu stamara, hott­in­totta. Á nýlendu­tím­anum bland­að­ist Khoik­hoi fólkið nýlendu­herr­unum og þá skutu ný orð upp koll­in­um, til við­bótar hott­in­totta nafn­inu. til dæmis lit­aðir og afrikans. Í dag eru tæp­lega hund­rað þús­und manns sem telja sig til­heyra Khoikhoi ætt­bálkn­um.  

Þótt hott­in­totta orðið hafi í upp­hafi ekki haft nei­kvæða eða niðr­andi merk­ingu breytt­ist það síð­ar. 

Auglýsing

Breyt­ing tungu­máls­ins

Á síð­ustu ára­tugum hefur orðið mikil breyt­ing á orða­notkun í íslensku máli eins og mörgum öðr­um. Niðr­andi og nei­kvæðum orðum og orða­sam­böndum hefur fækk­að. Sumir kalla þetta kurt­eis­i­svæð­ingu, aðrir sjálf­sagðan hlut. Virð­ingu fyrir fólki. 

Dæmin eru mörg. Aum­ingi, hálf­viti, fáviti, gler­augnaglám­ur, van­gef­inn og heimsk­ingi eru orð sem heyr­ast vart í dag. Eða Klepp­ari, ræf­ill, kyn­vill­ing­ur, sódó­mísk­ur. Þetta eru aðeins örfá dæmi um orð sem voru algeng fyrir til­tölu­lega fáum árum en heyr­ast vart í dag. 

Breyt­ingin nær reyndar miklu víð­ar. Nú eru, svo dæmi sé tek­ið, fáir sagðir fátækir, þeir eru nú þeir sem minna mega sín, eða eiga undir högg að sækja. Eng­inn er heldur gam­all, allir í þeim hópi eru nú eldri borg­ar­ar. Ekki er nema gott eitt um það að segja að nú skuli talsmát­inn vera kurt­eislegri en áður tíðk­að­ist, en kannski er líka hægt að ganga of langt í því. Margir muna ugg­laust eftir því að árið 2007 kom út hjá for­lag­inu Skruddu bók­in ,,­Tíu litlir negra­strák­ar“. Text­inn er þula eftir banda­ríska höf­und­inn Septimus Winn­er. Tals­verð umræða varð um þessa útgáfu, sem var ekki sú fyrsta hér á land­i, um eldri útgáf­urnar heyrð­ist ekki gagn­rýn­is­múkk á sínum tíma. Gagn­rýnendur sögðu inni­haldið kynda undir kyn­þátta­for­dóm­um, aðrir segja frá­leitt að ætla að rit­skoða gamlar sög­ur, jafn­vel með því að breyta nöfn­un­um, eins og sums staðar hefur verið gert í til­viki strák­anna tíu.

Erum við að verða eins og Sví­ar?

LÍna LangsokkFyrir nokkrum dögum birt­ist grein undir þess­ari fyr­ir­sögn í danska dag­blað­inu Berl­ingske. Í grein­inni er vitnað til þess að Svíar hafa um margra ára skeið fjar­lægt orð, sem telj­ast mega niðr­andi eða for­dóma­full, úr bókum og kvik­myndum þar í landi. Þekktasta dæmið eru sögur Astrid Lind­gren um Línu langsokk en pabbi hennar var (að sögn Línu) negrakóngur í Suð­ur­höf­um. Fyrsta bókin um Línu langsokk, Sig­ur­línu Rúllug­ard­ínu Nýlend­inu Krúsi­mundu Eiríks­dóttur Langsokk (eins og hún heitir á íslensku) kom út um miðjan fimmta ára­tug síð­ustu aldar og í kjöl­farið komu fleiri bækur um þessa óvenju­legu stúlku. Línu­bæk­urnar urðu fljótt mjög vin­sælar en gagn­rýni sneri helst að heim­il­is­að­stæðum Línu sem bjó ein á Sjón­ar­hóli, ásamt hesti og apa. Gagn­rýn­is­raddir af þessu tagi heyr­ast ekki í dag. 

Það að pabbi Línu væri negrakóngur þykir sumum ekki par fínt í dag og þess vegna hafa sænskir bóka­út­gef­endur og kvik­mynda­fram­leið­endur ákveðið að fjar­lægja negrakóng­inn, pabbi Línu er nú orð­inn kóngur í Suð­ur­höf­um. Norska rík­is­út­varpið fór þessa sömu leið árið 2006 og Danir sömu­leið­is. Skýr­ingar Sví­a, Norð­manna og Dana á þessum breyt­ingum eru þær að orð eins og negri geti verið sær­andi, löndin þrjú séu fjöl­menn­ing­ar­lönd. Mörgum finnst þetta rétt­mæt og sjálf­sögð ákvörð­un. Öðrum finnst höf­und­inum Astrid Lind­gren sýnd lít­ils­virð­ing með því að ,,snyrta“ text­ann, bæk­urnar séu barn síns tíma og það beri að virða. Nóg sé nú fyr­ir­hyggjan í nor­rænu lönd­unum þótt ekki sé verið að krukka í texta eins þekktasta rit­höf­undar Svía. Sömu raddir heyr­ast í Nor­eg­i. ­Síð­ustu daga hefur mikil umræða um þessi mál farið fram í Dan­mörku, hún teng­ist þó ekki Línu og kóng­inum pabba henn­ar.  

Gyld­en­dal og Halfdan Rasmus­sen

Halfdan Rasmus­sen (1915 – 2002) er í hópi vin­sæl­ustu skálda Dana. Hann skrif­aði fjöl­margar bæk­ur, um marg­vís­leg efni, en er kannski þekkt­astur fyrir ljóða­bækur sín­ar. Þær voru að sögn höf­und­ar­ins ætl­aðar börnum en nutu líka mik­illa vin­sælda eldri les­enda. Halfdan Rasmus­sen lagði sér­staka rækt við svo­kall­aðar bull­vísur (toss­erier) sem höfða mjög til barna. 

Fyrir nokkrum dögum kom út hjá Gyld­en­dal for­lag­inu safn ljóða eftir Halfdan Rasmus­sen. Í bók­inni eru svokölluð rím­ljóð sem ort voru á árunum 1949 – 1959. Í þetta safn vantar átta rím­ljóð sem eiga það sam­eig­in­legt að í þeim koma fyrir orðin negri og hott­in­totti. Sú ákvörðun for­lags­ins að sleppa þessum átta ljóðum úr bók­inni hefur vakið mikla athygli. Fjöl­skylda skálds­ins er óánægð með að for­lagið skuli hafa valið þá leið að sleppa rím­ljóð­un­um. Dóttir­in, Iben Nagel, seg­ist fremur hafa kosið að með ljóð­unum hefðu fylgt skýr­ingar þar sem komið hefði fram að þegar þau voru ort voru aðrir tím­ar. Hún sagði enn­fremur að allir sem til þekktu vissu að faðir hennar hefði hvorki verið ras­isti né for­dóma­fullur kyn­þátta­hat­ari. 

Morten Hessel­dal fram­kvæma­stjóri Gyld­en­dal sagði í við­tali við útvarps­stöð­ina Radi­o24­syv, að ákvörð­unin um að sleppa þessum átta ljóðum úr nýju safn­út­gáf­unni hefði verið tekin að vel athug­uðu máli. Hann lagði jafn­framt áherslu á að ljóðin átta væru áfram í upp­haf­legu útgáf­unum og þær bækur væri búið að end­ur­prenta ótal sinnum og fengjust í bóka­versl­un­um. 

Upphafið - Árstíðaljóð
Safnað fyrir fimmtu ljóðarbók Gunnhildar Þórðardóttur.
Kjarninn 18. ágúst 2019
Guðlaugur Þór Þórðarson
Rúmar 16 milljónir í aðkeypta ráðgjöf og álit vegna þriðja orkupakkans
Kostnaður vegna innlendrar ráðgjafar og álita nemur rúmlega 7,6 milljónum króna og erlends tæpum 8,5 milljónum króna.
Kjarninn 18. ágúst 2019
Katrín Jakobsdóttir forsætisráðherra.
Sex ríkisforstjórar með hærri laun en forsætisráðherra
Laun bankastjóra Landsbankans hafa hækkað mest allra ríkisforstjóra, eða um 82 prósent, frá því að bankaráð bankans tók yfir ákvörðun um launakjör hans. Átta ríkisforstjórar eru með hærri laun en flestir ráðherrar.
Kjarninn 18. ágúst 2019
Vilja steypa Boris Johnson af stóli
Breska stjórnarandstaðan leitar nú að nýjum þingmanni sem gæti orðið forsætisráðherra Bretlands í stað Borisar Johnson. Jeremy Corbyn telur sig vera manninn í verkið, en ekki eru allir innan stjórnarandstöðunnar á sama máli.
Kjarninn 18. ágúst 2019
Draumur um landakaup
Einhverjir hafa kannski, til öryggis, litið á dagatalið sl. föstudag þegar fréttir bárust af því að Bandaríkjaforseti hefði viðrað þá hugmynd að kaupa Grænland. Þetta var þó ekki aprílgabb og ekki í fyrsta skipti sem þessi hugmynd skýtur upp kollinum.
Kjarninn 18. ágúst 2019
Katrín Jakobsdóttir
Ok skiptir heiminn máli
Kjarninn 17. ágúst 2019
Peningastefnunefnd í tíu ár
Gylfi Zoega segir að framtíðin muni leiða í ljós hvort áfram takist að ná góðum árangri eins og hafi verið gert með peningastefnu síðustu 10 ára á Íslandi en reynslan síðasta áratuginn sé samt staðfesting þess að það sé hægt ef vilji sé fyrir hendi.
Kjarninn 17. ágúst 2019
Gunnar Hólmsteinn Ársælsson
Nýir tímar á Norðurslóðum?
Kjarninn 17. ágúst 2019
Meira úr sama flokkiFólk