Sönnun þess að hægt er að skrifa um myndlist á lifandi og áhrifaríkan hátt

Jóna Kristjana Hólmgeirsdóttir skrifar um bókina Vetrargulrætur.

Auglýsing
Vetragulraetur.jpg

Þroskaðar Vetr­ar­gul­ræt­ur 

Ragna Sig­urð­ar­dóttir

Útgef­andi: Mál og menn­ing 2019

254 bls.

Djúpar rætur

Skáldsagan hefur löngum borið höfuð og herðar yfir önnur bók­mennta­form á Íslandi. Hér eru gefnar út fleiri skáld­sögur en til að mynda smá­sagna­söfn og þær selj­ast bet­ur. Þegar rit­höf­undar senda frá sér smá­sögur eru þeir gjarnan inntir eftir því hvenær þeir ætli svo að gefa út skáld­sögu. Meðal þeirra sem hafa bent á þennan mis­mun er rit­höf­und­ur­inn Þór­ar­inn Eld­járn en hann hefur sjálfur sent frá sér sjö afar vel heppnuð smá­sagna­söfn.

Ef til vill má þó segja að íslenska smá­sagan sé að sækja í sig veðr­ið.  Á síð­ustu árum hafa komið út smá­sagna­söfn sem hlotið hafa verð­skuld­aða athygli, til að mynda Ástin Texas eftir Guð­rúnu Evu Mínervu­dótt­ur, Kláði eftir Fríðu Ísberg og Keis­ara­mör­gæsir eftir Þór­dísi Helga­dótt­ur, öll frá árinu 2018. Hér á eftir verður fjallað um smá­sagna­safnið Vetr­ar­gul­rætur (2019) eftir Rögnu Sig­urð­ar­dótt­ur. Bókin var meðal ann­ars til umfjöll­unar í bók­mennta­þætt­inum Kilj­unni í nóv­em­ber 2019 og gagn­rýnendur voru á einu máli um að hún væri á meðal stærstu tíð­inda í flóð­inu þrátt fyrir að „láta ekki mikið yfir sér“ en smá­sög­urnar komu aðeins út í kilju en ekki harð­spjalda­kápu eins og algeng­ara er með íslensk skáld­verk.   

Það er heldur ósann­gjarnt að bera skáld­sög­una og smá­sög­una saman á þennan hátt.  Smá­sagan ein­beitir sér gjarnan að einu sögu­sviði og umfjöll­un­ar­efni. Formið býður því upp á að hægt sé að kafa dýpra en í skáld­sögu þar sem meira þarf að ger­ast til að hún standi undir nafni. Þetta gerir Ragna Sig­urð­ar­dóttir einmitt ein­stak­lega vel í Vetr­ar­gul­rót­um, hún kafar undir yfir­borðið og veitir les­endum góða inn­sýn í líf ólíkra ein­stak­linga sem leit­ast við að finna ham­ingj­una, hver á sinn hátt, þrátt fyrir mót­læti, und­ir­skipun og kúg­un. Rétt eins og vetr­ar­gul­ræt­urnar sem fá að vaxa fram á vetur fær les­and­inn á til­finn­ing­una að sög­urnar í bók­inni hafi fengið að þroskast og dafna lengi áður en þær komu upp á yfir­borð­ið, full­mót­aðar og bragð­mikl­ar. 

Auglýsing
Vetrargulrætur er ell­efta bók Rögnu, sem hefur áður sent frá sér skáld­sög­ur, smá­sögur og þýð­ingar en fyrsta skáld­saga henn­ar, Borg, var til­nefnd til íslensku bók­mennta­verð­laun­anna árið 1993. Bókin inni­heldur fimm smá­sögur í lengri kant­inum en hver um sig telur um það bil fimm­tíu síð­ur. Sög­urnar ger­ast á mis­mun­andi tímum við ólíkar kring­um­stæður en allar eiga  þær sam­eig­in­legt að fjalla um sam­bönd milli fólks, hvernig við leit­umst sífellt eftir við­ur­kenn­ingu ann­arra og hvernig við grípum stundum til örþrifa­ráða til að bjarga þeim sem við elsk­um. Hið mynd­ræna spilar stórt hlut­verk í bók­inni en fyrstu fjórar sög­urnar fjalla um fólk sem er bein­tengt mynd­list­ar­heim­in­um. Sögu­svið þeirrar fyrstu er blá­kaldur nútím­inn en þar segir frá mynd­list­ar­konu sem hefur fengið auka­vinnu á frí­stunda­heim­ili. Næsta saga ger­ist í Hollandi árið 1991 og fjallar um ungt par, nýút­skrif­aða mynd­list­ar­menn þar í landi. Sögusvið þriðju sög­unnar er Reykja­vík árið 1953 og sú fjórða ger­ist rétt fyrir her­náms­árin á Íslandi. Við förum sífellt lengra til baka í tíma – í fimmtu og síð­ustu sög­unni ferð­umst við aftur til árs­ins 1779 og fylgjum eftir ung­lings­pilti í Eyja­firð­i. 

Að rækta sam­bönd

Í sög­unni „Ég skal bjarga þér“ er sögu­hetjan Hildur að hefja sinn fyrsta vinnu­dag á frí­stunda­heim­ili þegar hún lendir í óvæntri og óþægi­legri atburða­r­ás; barn í hennar umsjá stingur af og týn­ist. Í fram­hald­inu fylgj­umst við með Hildi strögla við að ná tengslum við þetta barn í vinn­unni og sanna fyrir sjálfri sér og öðrum að hún eigi heima þarna, að hún sé barna­gælan sem hún telur sig vera: „Þrátt fyrir brussu­gang­inn í mér hæn­ast börn og dýr að mér og hafa gert alla tíð. Ég er stolt­ari af þessum eig­in­leika mínum en af nokkru öðru. Meira að segja mál­verkin mín, sem ég lifi fyr­ir, falla í skugg­ann“ (50–51). Þess á milli sinnir hún heim­ili og börnum og reynir auk þess að við­halda neista í sam­band­inu við barns­föður sinn sem dvelur lang­tímum erlendis vegna vinnu – og ofan á allt annað upp­lifir hún stöðnun í list­sköp­un­inn­i.  

Sögu­mað­ur­inn í tit­il­sög­unni „Vetr­ar­gul­rót­u­m“, hinn ungi Joris, hefur tals­verðar áhyggjur af kærust­unni sinni Veru, sem er fjar­læg­ari og dauf­ari en áður og hætt að sinna mynd­list­inni. „Fyrstu árin eftir að námi lýkur er tím­inn til að duga eða drepast,“ segir hann (64). Í við­leitni til þess að gleðja Veru og ef til vill ekki síður hleypa nýju lífi í sam­band þeirra, tekur hann til sinna ráða, en hugsar málið ekki til enda. Þetta er eft­ir­minni­leg saga um sam­bönd og afbrýði­semi, svik og tryggð. Er rétt­læt­an­legt að blekkja þann sem maður elskar ef það veitir við­kom­andi gleði um stund? Ástandið batnar síst þegar Joris áttar sig á þeim mögu­leika að kærust­unni hans gæti hugs­an­lega farið að ganga betur en honum sjálfum og fyllist log­andi afbrýði­semi. Sagan fjallar líka um þá skrítnu stöðu að eiga maka sem lifir og hrær­ist í sama harða heimi og maður sjálf­ur. Hvernig gengur það upp að vera í ást­ar­sam­bandi með mann­eskju sem er líka keppi­nautur manns?

Í sög­unni „Und­ir­bún­ing­ur“ förum við næstum sjö­tíu ár aftur í tím­ann. Ungu hjónin Ásta og Finnur kynnt­ust í mynd­list­ar­námi París en eru nú búin að koma sér fyrir í Reykja­vík með börnin sín tvö. Ásta syrgir tím­ann í París þegar hún og Finnur voru jafn­ingjar og hún fékk að taka þátt í mynd­list­ar­líf­inu, þegar hún var ekki bundin yfir heim­ili og börn­um. Núna upp­lifir hún aftur á móti útskúfun og virð­ing­ar­leysi frá eig­in­manni sín­um. Þegar hún kemst svo að því að hann hefur svikið hana á ófyr­ir­gef­an­legan (en jafn­framt mjög tákn­ræn­an) hátt und­ir­býr hún hefnd sína hljóð­lega og snurðu­laust, rétt eins og hún sinnir skyldum sínum á heim­il­inu. Þetta er sterk saga af konu sem berst við að láta taka sig alvar­lega í karla­heimi, á tímum þar sem ekki var ætl­ast til þess að konur helg­uðu sig list­sköp­un. 

Sagan „Fræ í mold“ segir frá tveimur mynd­list­ar­kon­um, hinni íslensku Höllu og hinnu þýsku Jóhönnu. Sögu­sviðið er sér­lega áhuga­vert en það flakkar milli Reykja­vík­ur, Kaup­manna­hafnar og Berlínar á tímum síð­ari heims­styrj­ald­ar­inn­ar. Kon­urnar kynn­ast í námi í Kaup­manna­höfn og sú síð­ar­nefnda dregur Höllu fram úr rúm­inu þegar hún er illa haldin af skamm­deg­is­þung­lyndi og melankól­íu. Nokkrum árum seinna fær Halla svo tæki­færi til að end­ur­gjalda vin­konu sinni greið­ann með því að skjóta yfir hana skjóls­húsi þegar hún neyð­ist til að flýja land vegna gyð­inga­of­sókna nas­ista. Þannig verður úr eft­ir­minni­leg saga af djúp­stæðri vin­áttu tveggja kvenna sem ganga saman í gegnum alvar­leg veik­indi og stríðsógn. Halla ber mikla virð­ingu fyrir vin­konu sinni sem er snill­ingur í mat­jurta­rækt, eldar góðan mat, saumar föt á börnin og er nýtin og nost­ur­söm. „Um hver jól sendi hún mér blóma­fræ. Hún sagði mér hvenær ég átti að sá og hvernig ég ætti að hugsa um plönt­urn­ar. Öll inni­blómin mín eru komin upp af fræjum frá Jóhönnu. Hvert og eitt ein­asta. Þvert yfir hafið hefur hún ræktað heilan garð“ (160).  Sagan tekur þó einnig fín­lega á skugga­hliðum sam­bands kvenn­anna. Undir niðri krauma áhyggjur Höllu af því að eitt­hvað sé á milli eig­in­manns hennar og Jóhönnu. Þeim spurn­ingum er þó aldrei alveg svarað og les­and­inn þarf að gera upp við sig sjálfur hvort eitt­hvað hafi verið til í grun­semdum Höllu. Sagan skilur þó einnig eftir stærri og flókn­ari spurn­ingu – um afdrif þýsku gyð­inga­kon­unnar Jóhönnu. Jurt­irnar sem vin­kon­urnar rækta í sam­ein­ingu verður mynd­lík­ing fyrir vin­áttu sem nær þvert yfir höf og hefur skotið djúpum rótum þrátt fyrir að flest annað sé fall­valt í þeirra heim­i.  

Auglýsing
Sögupersónan í síð­ustu sög­unni, „Ávexti haf­gol­unn­ar“, er blá­fá­tækur ung­lings­pilt­ur, hrepps­ó­magi sem á sér þann draum heitastan að smakka peru úr ald­in­garði kaup­manns­ins á eyr­inn­i.  Pilt­ur­inn er blindur en mjög næmur fyrir umhverfi sínu, enda hefur hann þurft að skynja það á sinn eigin hátt. Les­and­inn verður þess líka fljótt áskynja að hann er feim­inn og utan­garðs: „Ég veit ekki hvenær aðrir brosa eða gráta í hljóði en ég heyri hvað þau segja og þegar þau hlæja, þótt þau virð­ist stundum gleyma því“ (224). Besti vinur drengs­ins er ung­ling­ur­inn Jónas sem er heima­gangur á bæn­um. Hann kemur fram við dreng­inn eins og jafn­ingja og þeir fífl­ast og hlæja saman eða allt þar til Jónas finnur ást­ina. Dreng­ur­inn finnur ein­mana­leik­ann hell­ast yfir sig og ald­in­garð­ur­inn sem honum er svo hug­leik­inn verður tákn­rænn fyrir alla þá ham­ingju og auð­æfi sem hann veit að eru honum utan seil­ing­ar. Þrátt fyrir það finnur hann sína leið til að eign­ast hlut­deild í ham­ingj­unni – hann rænir peru úr garð­inum sem hann deilir með sínum besta vini. Rétt eins og í sög­unni um vin­kon­urnar tvær og mat­jurta­garð­inn þeirra verður ávöxt­ur­inn hér líka tákn fyrir vin­áttu; fræ sem er sáð til fram­tíð­ar.

Fjólu­blá hryggð, him­in­blá ham­ingja

Kápu­mynd Vetr­ar­gul­róta er eftir Rögnu sjálfa en hún lagði stund á mynd­list­ar­nám á Íslandi og síðar í Hollandi. Sá bak­grunnur höf­und­ar­ins leynir sér ekki við lest­ur­inn og næmni Rögnu fyrir smá­at­rið­um, lit­brigðum og stemn­ingu skín í gegn. Þessar mynd­rænu lýs­ingar þjóna þó alltaf til­gangi, eru ekki aðeins til skrauts heldur mik­il­vægur hluti af sögu­heim­in­um. 

Hildur í sög­unni „Ég skal bjarga þér“ tengir fólk við liti og getur gefið ítar­legar lýs­ingar á klæða­burði þess: „Mig lang­aði ákaft að lýsa bleika litnum á bolnum hennar líka, hann var hjá­leitur við þann fjólu­bláa. Heitur og út í app­el­sínugulan tón á meðan sá fjólu­blái var kald­ur.“ (28) Litir eru ekki bara lit­ir, það eru til margir tónar af hverjum lit. Ásta í sög­unni „Und­ir­bún­ing­ur“ (103) seg­ir: „Á kvöldin eru hlíð­arnar fjólu­bláar af hauströkkri sem ég næ ekki á strig­ann hvernig sem ég reyni. Hvað er það í þessum lit sem kemur svona við hjartað í mér?“ Og líðan Höllu í sög­unni „Fræ í mold“ er bein­tengd við birtu og veð­ur: „Hún opn­aði glugg­ann þótt kalt væri úti og dró litlu gard­ín­una frá svo köld nóv­em­ber­birta féll á tré­gólf­ið. Ég fékk kökk í háls­inn bara við að sjá hvað skíman var hræði­lega grá“ (152) en upp­á­halds­her­bergið hennar á heim­il­inu í Reykja­vík er aftur á móti him­in­bláa stofan sem „ er alltaf björt, jafn­vel í myrkasta skamm­deg­inu“ (162). 

Bókin Vetr­ar­gul­rætur er í mínum huga sönnun þess að hægt er að skrifa um mynd­list á lif­andi og áhrifa­ríkan hátt. Í þessu sam­hengi má nefna að mörgum finnst gott að hlusta á umfjöllun um mynd­list í útvarpi, þar sem hún krefst þess að við fyllum sjálf upp í eyð­urnar með ímynd­un­ar­afl­inu. Rétt eins og blindi dreng­ur­inn í sög­unni þurfum við heldur ekki alltaf að sjá hlut­ina með berum augum til að upp­lifa þá. Við vitum flest hvernig lyktin af sjónum er án þess að sjá hann og lýs­ing drengs­ins á því að smakka til­tek­inn ávöxt í fyrsta skipti dugar senni­lega til þess að við fáum vatn í munn­inn: „Ég lyfti einum upp að munn­inum og beit í, hann var eins og risa­stórt aðal­ber, heitt af sól­inni, safinn lak niður hök­una á mér.“ (224) Texti sem fjallar á svo áhrifa­ríkan hátt um skiln­ing­ar­vitin skapar afar eft­ir­sókn­ar­verða upp­lifun fyrir les­and­ann, sem kemst ekki hjá því að finna til og skynja með per­són­un­um. 



Ert þú í Kjarnasamfélaginu?

Kjarninn er opinn vefur en líflínan okkar eru frjáls framlög frá lesendum, Kjarnasamfélagið. Sú stoð undir reksturinn er okkur afar mikilvæg.

Með því að skrá þig í Kjarnasamfélagið gerir þú okkur kleift að halda áfram að vinna í þágu almennings og birta vandaðar fréttaskýringar, djúpar greiningar á efnahagsmálum og annað fréttatengt gæðaefni. 

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur undanfarin sjö ár og við ætlum okkur að standa vaktina áfram. 

Fyrir þá sem nú þegar eru stoltir styrkjendur Kjarnans þá leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka mánaðarlega framlagið með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Bjarni Benediktsson fjármála- og efnahagsráðherra.
Bjarni: Sveiflujöfnunin öflugri hér en í ríkjum þar sem björgunarpakkarnir eru stærri
Bjarni Benediktsson fjármála- og efnahagsráðherra segir að þegar verið sé að bera saman stærðargráðu efnahagsviðbragða hér á landi við útlönd þurfi að horfa til þess að Ísland hafi öflugri sveiflujafnara í félagslegu kerfunum en mörg önnur ríki.
Kjarninn 8. apríl 2020
Halldóra Mogensen er formaður þingflokks Pírata.
Píratar leggja til að launahækkanir þingmanna og ráðherra falli niður
Þingflokkur Pírata vill að 6,3 prósent launahækkun kjörinna fulltrúa og æðstu embættismanna verði endurkölluð. Laun ráðherra hækkuðu um vel yfir hundrað þúsund krónur á mánuði í byrjun árs.
Kjarninn 8. apríl 2020
Gunnar Hólmsteinn Ársælsson
Fellir ellikerling Pútín?
Kjarninn 8. apríl 2020
„Faraldurinn er eins og staðan er núna á niðurleið“
Toppnum í nýsmitum COVID-19 hér á landi virðist náð, að sögn Þórólfs Guðnasonar sóttvarnalæknis. Faraldurinn er því á niðurleið, en Alma Möller landlæknir minnir á að enn sé nokkuð í að toppi verði náð hvað álag á heilbrigðiskerfið varðar.
Kjarninn 8. apríl 2020
Vel innan við þúsund virk smit – 633 hefur batnað af COVID-19
Tæplega tvö þúsund sýni voru rannsökuð í gær og af þeim reyndust þrjátíu jákvæð. Hjá Íslenskri erfðagreiningu fannst aðeins eitt nýt smit, annan daginn í röð.
Kjarninn 8. apríl 2020
Persónuleg barátta Boris Johnson við kórónuveiruna
Samstarfsmenn Boris Johnson sögðu hann „kátan“, aðeins hafa „væg einkenni“ og áfram „stýra landinu“ jafnvel eftir að hann var lagður inn á sjúkrahús í byrjun vikunnar. Johnson er nú á gjörgæslu og fær súrefni til að hjálpa honum að ná andanum.
Kjarninn 8. apríl 2020
Borgaralaun eða ekki borgaralaun?
Yfirvöld á Spáni vilja lögleiða grunnframfærslu til fólks þar í landi – og ekki einungis vegna þess ástands sem nú ríkir heldur vilja þau festa hana varanlega í sessi. Sumir hafa kallað þetta borgaralaun en líklegast er það ofsögum sagt.
Kjarninn 8. apríl 2020
Þorsteinn Víglundsson
Þorsteinn tekur aftur við BM Vallá
Þorsteinn Víglundsson hefur verið ráðinn forstjóri eignarhaldsfélagsins Hornsteins, sem á og rekur félögin BM Vallá, Björgun og Sementsverksmiðjuna. Þorsteinn var áður forstjóri BM Vallá frá 2002 til 2010.
Kjarninn 8. apríl 2020
Meira úr sama flokkiFólk