„Sláðu hann, Sólveig! Kýld‘ann, Kristbjörg!“

Leiklistargagnrýnandi Kjarnans fjallar um Er ég mamma mín? eftir Maríu Reyndal í Borgarleikhúsinu.

Úr Er ég mamma mín?
Úr Er ég mamma mín?
Auglýsing

Kven­fé­lagið Garpur í sam­vinnu við Borg­ar­leik­hús­ið: Er ég mamma mín?

Höf­undur og leik­stjórn: María Reyn­dal

Leik­mynd og lýs­ing: Egill Ingi­bergs­son

Tón­list og hljóð­mynd: Úlfur Eld­járn

Bún­ing­ar: Mar­grét Ein­ars­dóttir

Aðstoð við hand­rit, drama­t­úrgía: Sól­veig Guð­munds­dótt­ir, Sveinn Ólafur Gunn­ars­son

Leik­end­ur: Katla Njáls­dótt­ir, Sól­veig Guð­munds­dótt­ir, Sveinn Ólafur Gunn­ars­son, María Ell­ingsen, Krist­björg Kjeld, Sig­urður Skúla­son, Arn­aldur Hall­dórs­son.



Á Íslandi hefur þróun þess þjóð­fé­lags sem við nú byggjum og búum á köflum orðið óþyrmi­lega hröð. Ekki eru liðin nema um það bil tvær og hálf öld síðan dönsk yfir­völd munu hafa velt því fyrir sér í fullri alvöru að flytja þjóð­ina – það sem eftir lifði af henni – á jósku heið­arnar til að hefja þar nýtt líf í kjöl­far Móðu­harð­ind­anna; það sam­fé­lag sem við sjáum í dag hefur því í aðal­at­riðum verið byggt upp frá þeim tíma.

Auglýsing



Nútíma­mað­ur­inn hef­ur, auk þeirrar áskor­unar sem felst í því að byggja nútíma­sam­fé­lag, fengið aðra áskorun að berj­ast við, og það er hinn and­legi arf­ur, feng­inn frá fyrri kyn­slóðum skal ávaxtaður og komið áleiðis til næstu kyn­slóð­ar. Ef litið er til sál­fræð­innar er það drjúg áskorun og kostar marga heila æfi að takast á við.

Það má ugg­laust leiða rökum að því að hópur sem undir er í sam­fé­lag­inu á erf­ið­ara með að brjót­ast úr viðjum hins nei­kvæða and­lega arfs en hópur sem ræður ríkjum í sam­fé­lag­inu. Ef litið er til aðstöðumunar karla ann­ars vegar og kvenna hins veg­ar, eiga karl­arnir yfir­leitt auð­veld­ara með að takast á við arf sinn – hann er ráð­andi, og þau gildi sem hann ber með sér ráð­andi gildi – meðan konur þurfa að kljást við sinn and­lega arf og sam­tímis þá stað­reynd að þeirra arfur er ósýni­leg­ur, leyf­ist ekki að koma upp á yfir­borð­ið.

Það má í stuttu máli orða það þannig að meðan karlar njóta yfir­leitt nokk­urs góðs af sínum arfi, þurfa kon­urnar að kljást við að hafa fengið minni­poka­arf í hendur – þær þurfa að berj­ast við arf­inn frá for­mæðrum sínum og á sama tíma takast á við feðra­veld­ið, karla­veld­ið. Og þá má spyrja, hvort nokkurn tím­ann megi búast við því að sam­fé­lagið verði heil­brigt og mann­væn­legt fyrr en nokk­urt jafn­vægi hefur kom­ist þar á?

Eitt­hvað á þessa leið gætu þær hugs­an­lega hafa ver­ið, pæl­ing­arnar sem urðu til þess að María Reyn­dal skrif­aði Er ég mamma mín? Í þessu marg­brotna og að mörgu leyti slungna verki er varpað ljósi á þrjár kyn­slóðir kvenna, umhverfi þeirra og hvernig þær takast á við miðlun hins and­lega arfs frá einni kyn­slóð til ann­arr­ar. Verkið ger­ist á tveimur tím­plönum og er sterkt sam­band og sam­hengi milli þeirra, að stofni til er sögð saga sömu fjöl­skyldu.

Er ég mamma mín? Mynd: Borgarleikhúsið

Katla Njáls­dóttir leikur dótt­ur­ina Ellu fyrri tíð­ar, sem er kringum 1980 (for­seta­fram­boð Vig­dísar kemur þar við sög­u), Sól­veig Guð­munds­dóttir leikur móður henn­ar, fað­ir­inn er í höndum Sveins Ólafs Gunn­ars­sonar og erlenda vin­konu mömm­unnar leikur María Ell­ing­sen. Í nútíma er móð­irin leikin af Krist­björgu Kjeld, Sól­veig leikur Ellu (dótt­ur­ina), fað­ir­inn er að mestu fjar­ver­andi í seinni hlut­anum en birt­ist í lok­in, leik­inn af Sig­urði Skúla­syni, eig­in­maður Ellu, Guð­jón, er leik­inn af Sveini Ólafi, sonur þeirra Ellu og Guð­jóns, Matth­í­as, er leik­inn af Arn­aldi Hall­dórs­syni, en Áslaug, vin­kona Ellu er leikin af Maríu Ell­ingsen, sem fer auk þess með hlut­verk heil­brigð­is­starfs­fólks sem einnig kemur við sögu.

Þessi strúktúr verks­ins að segja sögu tveggja tíma er að mörgu leyti snilld­ar­legur og gefur gott færi á að sýna hvernig stefnur og straumar ber­ast á milli kyn­slóða. Það má einnig segja, að tím­arnir hafi fært höf­undi þennan mögu­leika upp í hend­urn­ar. Móðir Ellu í fyrri tíma atrið­unum er kúguð (og finnst það tæp­ast athuga­vert) en tím­arnir eru að breyt­ast og hún vill á end­anum láta eitt­hvað úr sér verða; kynnin við hina erlendu Rachel hafa áhrif á hana. Eig­in­mað­ur­inn á hins vegar í miklu basli með að taka þess­ari umbreyt­ingu á eig­in­konu sinni og ákveður á end­anum að yfir­gefa hana. Skiln­aður er óum­flýj­an­legur og fað­ir­inn hverfur úr lífi Ellu, en harm­leik­ur­inn, skiln­að­ur­inn, bitnar á henni, meðan móð­irin flýr inn í bit­ur­leik­ann og sú verður lausnin að líta á föð­ur­inn ein­fald­lega sem dáinn.

Í seinni hluta verks­ins eru það Ella (nú full­orðin og leikin af Sól­veigu) og móðir hennar (nú öldruð og leikin af Krist­björgu Kjeld) sem gæta leynd­ar­máls­ins vand­lega gagn­vart syn­in­um, Matth­í­asi, sem upp­götvar auð­vitað á end­anum að hann á afa og vill nú bjóða honum í ferm­ing­ar­veisl­una sína sem í vændum er. Það kostar auð­vitað gríð­ar­legt upp­gjör, þar sem einkum þær Sól­veig og Krist­björg fara á kostum og auð­velt að bæta því við hér, að íslenskt leik­hús hefur tæp­lega á að skipa mörgum jafn­frá­bærum leikkonum og þeim tveim.

Ekki skal ljóstrað upp um end­inn – það væri ljótt að ræna vænt­an­lega áhorf­endur lokum sög­unn­ar. En það er samt ekki hægt annað en dást að lokar­eplikku ætt­móð­ur­inn­ar, Krist­bjarg­ar, þar sem hún hótar því innan af kló­setti, að verða þá „bara meira en hund­rað ára göm­ul“ ... og það má vel velta því fyrir sér, hvort það sé hin end­an­lega lausn á vand­anum – þeim vanda hvernig sam­þykki við því að vera kúguð fær­ist milli kyn­slóða.

Er ég mamma mín? Mynd: Borgarleikhúsið

Það má eflaust rýna í leik­verk Maríu Reyn­dal og finna á því ein­hverja hnökra. Hér standa þó kost­irnir upp­úr, enda er aug­ljóst að ekki ein­asta leik­hóp­ur­inn hefur tekið text­ann að hjarta sínu og gert að sín­um, heldur er langt síðan und­ir­rit­aður hefur séð áhorf­enda­hóp gleypa jafn svika­laust við sögu á leiðsvið­inu; það lá við að áhorf­endur skipt­ust í hópa eftir því með hverjum þeir stóðu og það hefði sann­ar­lega ekki komið á óvart þótt ein­hverjir hefðu staðið upp og hrópað „sláðu hann, Sól­veig!“ eða „kýld‘ann, Krist­björg!“ Samúð áhorf­enda með barn­inu Ellu var bein­línis áþreif­an­leg, þegar hún biður til Guðs og seg­ist muni gera allt fyrir Hann, bara ef for­eldrar hennar muni ekki skilja. Er það ekki leik­hús eins og best ger­ist?

María byggir umhverfið í fyrri hlut­anum svo ekki verði um villst úr hvaða hug­mynda­heimi sagan er sprott­in. Í nokkrum stuttum og hnit­mið­uðum atriðum sjáum við ákaf­lega vel hvernig skipt­ing hlut­verka ger­ist á heim­il­um, fað­ir­inn er fyr­ir­vinnan og ræð­ur, hún þjón­ustar hann og fer að hans vilja í einu og öllu. Á köflum fannst und­ir­rit­uðum hann aftur vera kom­inn í Lind­arbæ 1971 – þeir skilja sem vita!

Hér má spyrja, hvort ekki hefði mátt gera ívið minna úr kúgun móð­ur­inn­ar? Verður hún ekki að hafa ein­hverja sterk­ari spyrnu sem opnar henni sýn til sjálf­stæð­is? Þetta er spurn­ing um lögn hlut­verks móð­ur­innar í fyrri tíma atrið­unum og eng­inn dóm­ur; Sól­veig sýnir að hún er með okkar albestu leikkonum og sem fyrr segir er sam­leikur hennar og Krist­bjargar í seinni tíma atrið­unum með því átaka­mesta sem sést hefur á sviði í langan tíma og þá er sam­leikur hennar og Sveins Ólafs ekki síðri enda eru þau þaul­vön að leika sam­an.

Auglýsing


Reyndar er sam­leikur ákaf­lega glæsi­legur eig­in­leiki þess­arar sýn­ing­ar. María Ell­ing­sen fer með nokkur hlut­verk og er ánægja að sjá hana á sviði – er ekki kom­inn tími til að nýta krafta hennar meira og betur í íslensku atvinnu­leik­húsi? Unga fólk­ið, þau Katla Njáls­dóttir í hlut­verki Ellu ungrar, og Arn­aldur Hall­dórs­son í hlut­verki Matth­í­asar, sonar Ellu og Guð­jóns, standa sig frá­bær­lega. Þau eru enda bæði all­vön að koma fram á sviði, Katla hefur leikið í Föng­um, Manna­siðum og Hjarta­steini, Arn­aldur hefur leikið í Matt­hildi og mun innan tíðar sjást á sviði í Kar­dimommu­bæn­um. Það verður örugg­lega ánægju­legt að fylgj­ast með ferli þeirra í fram­tíð­inni. Þá skulu nefnd þau Krist­björg Kjeld og Sig­urður Skúla­son – Krist­björg fer meira en á kostum í hlut­verki hinnar öldr­uðu ætt­móð­ur, hvert til­svar bein­skeytt og eins eitrað og þarf, hver augn­gota, hver hreyf­ing handa. Sig­urður hefur það erf­iða hlut­verk með höndum að birt­ast í blá­end­ann líkt og „deus ex machina“ – það er búið að lýsa honum vand­lega sem mann­hundi og erkiskúrki og nú hefur Sig­urður örfáar sek­úndur að verja sinn karakter og sýna á honum mann­lega hlið og gerir það svo maður kemst við og skilur að jafn­vel þessi óþokki á sér máls­bætur og mann­lega hlið. Og birt­ing hans er auk­in­heldur nauð­syn­leg til að ætt­móð­irin geti nú sýnt og sannað að það er nákvæm­lega ekk­ert að hennar með­virkni; í þeirri þjóðar­í­þrótt Íslend­inga á hún engan sinn líka!

Ekki verður svo skilið við Er ég mamma mín? án þess minnst sé á hug­vits­sam­lega leik­mynd Egils Ingi­bergs­sonar – um leið og gengið er inn í sal­inn blasir for­tíð og nútími við, hvorttveggja í senn, og hver leik­munur sem not­aður er er upp með veggjum í bók­staf­legum skiln­ingi, leik­arar tína af vegg það sem nota þarf, eld­hús­á­höld, hátíð­ar­steik, og skila því svo aftur á sinn stað – hér er bein­línis leikið á leik­mynd­ina líkt og sé hún hluti af sög­unni sem verið er að segja. Sem hún raun­veru­lega er. Þá skapar tón­list Úlfs Eld­járns and­blæ fyrri tíma og nútíma í sam­ræmi við rás atburða.

Á heild­ina litið er Er ég mamma mín? vel gerð sýn­ing, hug­vits­sam­leg og sam­kvæm sjálfri sér. Hún er í beinu sam­tali við okkar sam­tíma og vekur upp áleitnar spurn­ingar sem aug­ljóst er að áhorf­endur finna fyrir og taka afstöðu til – við­brögð áhorf­enda sýndu svo ekki var um að efast að þeir kunna gott að meta, áleitið efni, snjöll efn­is­tök,glæsi­lega umgjörð og fanta­góðan leik.

Ert þú í Kjarnasamfélaginu?

Kjarninn er opinn vefur en líflínan okkar eru frjáls framlög frá lesendum, Kjarnasamfélagið. Sú stoð undir reksturinn er okkur afar mikilvæg.

Með því að skrá þig í Kjarnasamfélagið gerir þú okkur kleift að halda áfram að vinna í þágu almennings og birta vandaðar fréttaskýringar, djúpar greiningar á efnahagsmálum og annað fréttatengt gæðaefni. 

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur undanfarin sjö ár og við ætlum okkur að standa vaktina áfram. 

Fyrir þá sem nú þegar eru stoltir styrkjendur Kjarnans þá leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka mánaðarlega framlagið með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Bjarni Benediktsson fjármála- og efnahagsráðherra.
Bjarni: Sveiflujöfnunin öflugri hér en í ríkjum þar sem björgunarpakkarnir eru stærri
Bjarni Benediktsson fjármála- og efnahagsráðherra segir að þegar verið sé að bera saman stærðargráðu efnahagsviðbragða hér á landi við útlönd þurfi að horfa til þess að Ísland hafi öflugri sveiflujafnara í félagslegu kerfunum en mörg önnur ríki.
Kjarninn 8. apríl 2020
Halldóra Mogensen er formaður þingflokks Pírata.
Píratar leggja til að launahækkanir þingmanna og ráðherra falli niður
Þingflokkur Pírata vill að 6,3 prósent launahækkun kjörinna fulltrúa og æðstu embættismanna verði endurkölluð. Laun ráðherra hækkuðu um vel yfir hundrað þúsund krónur á mánuði í byrjun árs.
Kjarninn 8. apríl 2020
Gunnar Hólmsteinn Ársælsson
Fellir ellikerling Pútín?
Kjarninn 8. apríl 2020
„Faraldurinn er eins og staðan er núna á niðurleið“
Toppnum í nýsmitum COVID-19 hér á landi virðist náð, að sögn Þórólfs Guðnasonar sóttvarnalæknis. Faraldurinn er því á niðurleið, en Alma Möller landlæknir minnir á að enn sé nokkuð í að toppi verði náð hvað álag á heilbrigðiskerfið varðar.
Kjarninn 8. apríl 2020
Vel innan við þúsund virk smit – 633 hefur batnað af COVID-19
Tæplega tvö þúsund sýni voru rannsökuð í gær og af þeim reyndust þrjátíu jákvæð. Hjá Íslenskri erfðagreiningu fannst aðeins eitt nýt smit, annan daginn í röð.
Kjarninn 8. apríl 2020
Persónuleg barátta Boris Johnson við kórónuveiruna
Samstarfsmenn Boris Johnson sögðu hann „kátan“, aðeins hafa „væg einkenni“ og áfram „stýra landinu“ jafnvel eftir að hann var lagður inn á sjúkrahús í byrjun vikunnar. Johnson er nú á gjörgæslu og fær súrefni til að hjálpa honum að ná andanum.
Kjarninn 8. apríl 2020
Borgaralaun eða ekki borgaralaun?
Yfirvöld á Spáni vilja lögleiða grunnframfærslu til fólks þar í landi – og ekki einungis vegna þess ástands sem nú ríkir heldur vilja þau festa hana varanlega í sessi. Sumir hafa kallað þetta borgaralaun en líklegast er það ofsögum sagt.
Kjarninn 8. apríl 2020
Þorsteinn Víglundsson
Þorsteinn tekur aftur við BM Vallá
Þorsteinn Víglundsson hefur verið ráðinn forstjóri eignarhaldsfélagsins Hornsteins, sem á og rekur félögin BM Vallá, Björgun og Sementsverksmiðjuna. Þorsteinn var áður forstjóri BM Vallá frá 2002 til 2010.
Kjarninn 8. apríl 2020
Meira úr sama flokkiFólk