Íslenskir fuglar og þjóðtrú fyrir rökkurstundir

Bókmenntagagnrýnandi Kjarnans fjallar um bókina Íslensku fuglarnir og þjóðtrúin eftir Sigurð Ægisson. Þetta er „bók sem kynslóðir geta skoðað saman – það getur tekið margar ljúfar rökkurstundir að lesa bara um músarrindilinn“.

Íslensku fuglarnir og þjóðtrúin
Íslensku fuglarnir og þjóðtrúin
Auglýsing

Sig­urður Ægis­son: Íslensku fugl­arnir og þjóð­trúin

Bóka­út­gáfan Hólar 2020

Íslensku fugl­arnir og þjóð­trúin er afrakstur ald­ar­fjórð­ungs heim­ilda­söfn­un­ar. Höf­und­ur­inn, Sig­urður Ægis­son þjóð­fræð­ingur og guð­fræð­ingur hefur ekki ráð­ist á garð­inn þar sem hann er lægstur heldur tekið til skoð­unar alla íslenska, reglu­bundna varp­fugla og nokkra að auki, skoðað og greinir frá dreif­ingu þeirra með sér­stöku útbreiðslu­korti fyrir hvern fugl auk þess sem hann hefur tekið saman öll þekkt heiti þeirra, gælu­nöfn og upp­nefni – sem einu nafni má kalla alþýðu­heiti – og svo gerir hann grein fyrir því hvernig þeir birt­ast í íslenskri og erlendri þjóð­trú. Þá er því til við­bótar birt ýmis­legt for­vitni­legt efni og ljóð sem teng­ist hverjum fugli að ógleymdum fjölda mynda, en þær munu vera um þrjú hund­ruð tals­ins. Þessi vinna hefur tekið tutt­ugu og fimm ár og kom upp­haf­lega til af því að Sig­urður tók saman bók um fugla sem hét – og heitir – Ísfygla og þegar sú bók kom út 1995 átti höfundur það mikið efni afgangs að það var eins gott að bæta í og stefna á næstu bók. Hún hefur nú litið dags­ins ljós og heitir einmitt Íslensku fugl­arnir og þjóð­trú­in.

Bók Sig­urðar um fugl­ana er ekki ein­asta mikil um sig – hún er rúmar 470 bls. að stærð – heldur er hún einnig mikið þrek­virki sem eykur við bók­menn­ingu okkar Íslend­inga og bætir svo um munar í skiln­ing­inn á sam­búð manns og nátt­úru sem á sér sér­staka og ein­staka sögu hér á landi.

Sig­urður tekur fyrir þá 75 fugla sem að mati Nátt­úru­fræði­stofn­unar verpa reglu­lega hér á landi. Við þá skrá bætir hann við haftyrð­li, keldu­svíni og snæ­uglu og svo hinu sér­ís­lenska fyr­ir­bæri, sem er hverafugl­inn, sú kynd­uga skepna.

Auglýsing

Sem dæmi um efn­is­tök Sig­urðar má nefna kafl­ann um Mús­arrind­il­inn, sem er mun merki­legri fugl en halda mætti ef litið er ein­göngu til stærðar hans. Í fugla­vísi Jóhanns Óla Hilm­ars­sonar – en til hans vísar Sig­urður þegar kemur að líf­fræði­legum stað­reyndum um þá fugla sem hann segir frá í bók sinni – segir um Mús­arrind­il­inn að hann sé einn af ein­kenn­is­fuglum birki­skóga á Íslandi, auð­þekktur á smæð, hnött­óttu vaxt­ar­lagi, upp­sperrtu stéli og þrótt­miklum söng sem felst í end­ur­teknum fáeinum löngum og háum tónum sem enda í hvellu dill­andi hljóði. Þá segir Jóhann Óli okkur að Múarrind­ill­inn verpi í kjarr­lendi, skóg­lendi, grónum hraunum og urðum á lág­lendi og haldi sig á vet­urna við opna læki, skurði og í fjör­um. Íslensk­ari getur einn fugl varla orðið og þá ber að líta hverju Sig­urður bætir við. Hans efn­is­tök eru þjóð­fræð­ings­ins, og þau geta raunar verið býsna marg­breyti­leg og fjöl­breytt enda er þjóðfræð­inni fátt ef nokkuð óvið­kom­andi.

Sig­urður byrjar á að nefna hin ýmsu önnur heiti, sem mús­arrind­ill­inn gengur und­ir  og þau eru ekki færri en tíu tals­ins. Það má telj­ast mik­ið, en sam­an­borið við t.d. hrafn­inn, eru þau þó frekar fá. En heitin segja ekki alla sög­una, eins og vel er ljóst af bók Sig­urð­ar. Þá vitnar Sig­urður til Snorra Björns­son­ar, prests og fræði­manns á Húsa­felli í Borg­ar­firði, sem kunni meðal ann­ars að greina frá því að þegar reið­ar­þrumur gengju taldi mús­arrind­ill­inn að him­in­inn myndi niður detta og fleygði sér því á bakið og setti upp annan fót­inn eins og til að styðja við him­in­inn. Þessi þjóð­trú er ekki ein­ungis íslensk, hana má finna víða erlend­is. Þá er einnig vísað í Ferða­bók Egg­erts og Bjarna frá 18. öld, en þeir segja frá mús­arrindli (og fleiri fugl­um) í Dala­sýslu og á Vest­fjörð­um. Þá er skýrt frá því hvernig mús­arrindl­inum tókst – bæði í íslenskri og erlendri þjóð­trú – að láta kjósa sig kon­ung fugl­anna. Það eitt, slægð þessa litla fugl og sá tit­ill, sem honum tekst að krækja í, ætti að veita mús­arrindl­inum mun hærri sess en hann skipar í dag­legu lífi okk­ar.

Mús­arrind­ill­inn kemur einnig fyrir í galdri og má m.a. lesa að væri hjartað tekið úr mús­arrindli og sett í hnífs­skaft yrði sá skurður ólækn­andi sem maður skæri sig með þeim hníf. Og sann­reynt mun það vera að sá sem rjóði blóði mús­arrind­ils um augu sín verði sjá­andi jafnt á nóttu sem degi. Og vildi maður vita hvað sá hugs­aði sem talað var við skyldi maður taka mús­arrind­ils­hjarta, þurrka það, binda í hvítt klæði og halda því svo á laun í hægri hendi. Þá myndi hugur þess sem talað var við vera sem opin bók. Þá kunni mús­arrind­ill einnig að spá fyrir veðri og því hag­nýtt að kunna að lesa í hegðun hans.

En Sig­urður leitar ekki ein­ungis fanga í íslenskri þjóð­trú til að skýr­greina hlut­verk fugl­anna í sam­skiptum við mann­inn. Hann fer einnig erlendis og er fróð­legt að bera saman hvað er líkt og ólíkt með þjóð­um. Í Fær­eyj­um, Dan­mörku og Sví­þjóð – svo dæmi séu nefnd – er mús­arrind­ill­inn hinn gagn­leg­asti veð­ur­spá­mað­ur. Á dönsku eyj­unni Mön er hann tal­inn vera galdra­kind, haf­meyja eða sírena í dul­ar­bún­ingi, svo fögur að eng­inn karl­maður fékk stað­ist hana. Hún leiddi þá í sjó­inn og drekkti þeim. Þegar ridd­ari nokkur var sendur til höf­uðs henni, breytti hún sér í mús­arrindil og tókst þannig að flýja. Þess vegna er leyfi­legt að grýta mús­arrind­il­inn og drepa hann. Önnur þjóð­trú gengur í allt aðra átt og segir að ef um barna­sjúk­dóma væri að ræða, þætti þjóð­ráð að strjúka mús­arrind­il­s­vængjum yfir lík­amann.

Það er því ýmis­legt sem um mús­arrind­il­inn má segja og hefur hér þó aðeins verið drepið á örlitlu. Reyndar er kafl­anum um mús­arrind­il­inn ekki lok­ið, því að lokum eru birtir tveir vitn­is­burði skálda um mús­arrind­ils­ins. Ann­ars vegar er það ljóð Guð­mundar Inga Krist­jáns­son­ar, sem ort hefur um stað­festu hans, að vilja ekki fara til útlanda eins og margir aðrir fugl­ar, heldur halda sig við heima­hag­ana, Ísland, og leggja „yfir lund og bæi lífs­trú sína og gleði­hljóm“. Hins vegar er það stutt brot úr Heims­ljósi Hall­dórs Kilj­ans Lax­ness, þar sem segir hvernig auðg­ast megi af því að veiða mús­arrindil og með­höndla hann á sér­stakan hátt.

Íslensku fuglarnir og þjóðtrúin Mynd: Aðsend



Alls tekur yfir­ferðin um mús­arrind­il­inn tólf blað­síður í bók Sig­urð­ar, ásamt útbreiðslu­korti og fjöl­breyti­legu myndefni. Ekki verður annað séð af fljótri skoðun en Sig­urður hafi gert efn­inu eins nákvæm skil og unnt er – bókin hefur enda verið ald­ar­fjórð­ung í smiðju, þegar hún kemur nú loks fyrir augu les­enda. Það má í þessu sam­hengi einnig nefna þau Ásdísi Ívars­dótt­ur, sem ann­að­ist umbrot bók­ar­innar af stakri smekk­vísi, og Matth­ías Ægis­son, sem hann­aði útbreiðslu­kortin og hann­aði kápu.

Íslensku fugl­arnir og þjóð­trúin er bók sem kyn­slóðir geta skoðað saman – það getur tekið margar ljúfar rökk­ur­stundir að lesa bara um mús­arrind­il­inn og velta fyrir sér örlögum hans og þá eru allir hinir eftir – ekki síður for­vitni­legir og spenn­andi verð­andi kunn­ingjar, þátt­tak­endur í því líf­ríki sem við öll gistum og eigum að þekkja.



Styrkir þú Kjarnann?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og býður almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Ef þú ert nú þegar styrkjandi leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Róbert Farestveit, Sigríður Ingibjörg Ingadóttir og Vilhjálmur Hilmarsson
Samkeppni skiptir sköpum fyrir lífskjör á Íslandi
Kjarninn 19. apríl 2021
Frosti Sigurjónsson
Nóbelsverðlaunahafi segir ivermectin vinna á COVID-19
Kjarninn 19. apríl 2021
Kári Stefánsson (t.v.) og Þórólfur Guðnason.
Samstarf Þórólfs og Kára „langoftast“ og „næstum því alltaf“ ánægjulegt
Mun meira máli skiptir hvernig við hegðum okkur heldur en af hvaða afbrigði veiran er, segir Kári Stefánsson forstjóri Íslenskrar erfðagreiningar. Sóttvarnalæknir segir þátt fyrirtækisins í baráttunni gegn COVID-19 hafa skipt sköpum.
Kjarninn 19. apríl 2021
Alls störfuðu um 130 manns hjá SaltPay hér á landi áður en til uppsagna dagsins kom.
Hópuppsögn hjá SaltPay
SaltPay segir upp tugum starfsmanna hér á landi í dag, aðallega starfsmönnum sem hafa starfað við að þróa og viðhalda eldra greiðslukerfi Borgunar. SaltPay keypti Borgun síðasta sumar.
Kjarninn 19. apríl 2021
Samfylking sé tilbúin með frumvarp sem skyldar komufarþega til að dvelja í sóttvarnahúsi
Formaður Samfylkingar spurði forsætisráðherra hvort til stæði að breyta sóttvarnalögum í óundirbúnum fyrirspurnatíma á Alþingi í dag. Ekki við núverandi fyrirkomulag að sakast að mati forsætisráðherra, heldur við þá sem fylgja ekki reglum.
Kjarninn 19. apríl 2021
Sigríður Ólafsdóttir verður í öðru sæti listans og Eiríkur Björn í því fyrsta.
Eiríkur Björn og Sigríður leiða Viðreisn í Norðausturkjördæmi
Fyrrverandi bæjarstjóri á Fljótsdalshéraði og Akureyri verður oddviti Viðreisnar í Norðausturkjördæmi í komandi kosningum.
Kjarninn 19. apríl 2021
Harpa opnaði árið 2011. Kostnaður við rekstur fasteignarinnar og uppsafnað viðhald er að skapa alvarlega stöðu.
„Alvarleg staða“ hjá Hörpu vegna skorts á fjármagni til að sinna viðhaldi
Alls hafa eigendur Hörpu, ríki og borg, lagt húsinu til 14,4 milljarða króna í formi greiðslna af lánum vegna byggingu þess og rekstrarframlaga. Í fyrra nam rekstrarframlag þeirra 728 milljónum króna. Mikill vandi framundan vegna uppsafnaðs viðhalds.
Kjarninn 19. apríl 2021
Víðir Reynisson, Þórólfur Guðnason og Alma Möller á upplýsingafundi dagsins.
44 smit um helgina – Breytingar orðið í niðurstöðum landamæraskimanna
„Atburðir helgarinnar eru vissulega vonbrigði og við höfum fengið nú staðfest svo um munar að breska afbrigðið er til staðar í samfélaginu,“ segir Alma Möller landlæknir.
Kjarninn 19. apríl 2021
Meira úr sama flokkiFólk