Öll viljum við vera alvöru!

Leiklistargagnrýnandi Kjarnans fjallar um sýninguna Gosi – ævintýri spýtustráks sem sýnd er í Borgarleikhúsinu.

Gosi – ævintýri spýtustráks
Gosi – ævintýri spýtustráks
Auglýsing

Borg­ar­leik­hús­ið: Gosi – ævin­týri spýtu­stráks

Höf­und­ur: Carlo Coll­odi

Leik­gerð: Ágústa Skúla­dótt­ir, Karl Ágúst Úlfs­son og leik­hóp­ur­inn

Söng­text­ar: Karl Ágúst Úlfs­son

Leik­stjórn: Ágústa Skúla­dóttir

Leik­mynd og bún­ing­ar: Þór­unn María Jóns­dóttir

Lýs­ing: Þórður Orri Pét­urs­son

Tón­list: Eiríkur Steph­en­sen og Eyvindur Karls­son

Hljóð: Þor­björn Stein­gríms­son

Leik­gervi: Þór­unn María Jóns­dóttir og Guð­björg Ívars­dóttir

Grímu­gerð: Elín S. Gísla­dóttir

Mynd­band: Elmar Þór­ar­ins­son

Leik­arar og tón­list­ar­fólk: Árni Þór Lár­us­son, Hall­dór Gylfa­son, Katla Mar­grét Þor­geirs­dótt­ir, Eiríkur Steph­en­sen, Eyvindur Karls­son.



Mikið var nú gaman að koma aftur í leik­húsið eftir sam­komu­bann sem virð­ist hafa verið lengra en leggj­andi er á nokkra sál. Stemn­ingin í for­dyri Borg­ar­leik­húss­ins áður en sest var inn í sótt­varn­ar­hólfaðan stóra sal þess til að horfa á ævin­týrið um spýtu­dreng­inn Gosa gaf tón­inn, ara­grúi barna eft­ir­vænt­ing­ar­fullur og spenntur og for­eldrar ekki síð­ur. Það er sann­ar­lega ástæða til að færa þakkir leik­húsum og leik­hús­lista­mönnum öllum þakkir fyrir að hafa staðið af sér bið­ina með okkur áhorf­endum og ósk­andi að ekk­ert verði nú til að spilla þró­un­inni til hins eðli­lega horfs, þegar við getum setið saman og notið frá­sagna mann­kyns af stórum og smáum leik­sviðum þessa heims.

Auglýsing

Ævin­týrið um Gosa þarf tæp­ast að kynna fyrir nein­um, það er fyrir löngu orðið hluti af okkar vest­rænu menn­ingu, hluti af hennar birt­ing­ar­mynd – sagan af spýtu­drengnum sem vildi verða alvöru dreng­ur, en hans stutta nef lengd­ist á í hvert sinn sem hann fór með ósatt orð. Þessi grund­vall­ar­at­riði í sög­unni um Gosa – lífslöng­unin og afleið­ingar lyg­innar – hafa allt sem þarf til að vekja hug­ar­flug les­enda, áheyr­enda og áhorf­enda og ber öll ein­kenni góðs ævin­týris og góðrar fantasíu. Margt í sög­unni um Gosa er í ætt við súr­r­eal­isma – hann lendir í klóm ræn­ingj­anna Refs og Katt­ar, sem tæla hann í Sirkus og þar breyt­ist hann í asna. Það er því ekki að undra að sagan vakti athygli og hrifn­ingu kvik­mynd­ar­gerð­ar­manns­ins Dis­ney í Banda­ríkj­un­um, sem gerði eina af sínum marg­frægu teikni­myndum um Gosa og það er nú senni­lega í þeirri mynd sem flest okkar þekkja hann best. Það voru þó fleiri, sem spreyttu sig á að lífga Gosa við á hvíta tjald­inu; fyrsta kvik­myndin sem byggð var á ævin­týr­inu um Gosa var ítölsk þögul mynd, frum­sýnd 1911.

Það er vert að huga að því, að höf­undur sög­unnar um Gosa, ítal­inn Carlo Coll­odi, gerði hreint ekki lítið úr nei­kvæðum skap­gerð­ar­ein­kennum Gosa. Ekki ein­asta er hann hneigður að lyg­inni, sem gerir að verkum að nefið vex, hann er líka hrekkj­ótt­ur, ill­kvitt­inn, kæru­laus, dóm­greind­ar­laus, vesæll og lat­ur. Hann er eins langt frá því að vera sá sjar­mer­andi og heill­andi spýt­ur­drengur sem Dis­ney sagði síðar frá. Mark­mið Carlo Coll­odis var að Gosi skyldi vera víti til varn­aðar – sagan kemur út 1883 og það er á þeim tíma sem hinn vest­ræni heimur er að upp­götva bernsk­una og byrjar að hlúa að þeirri skoðun að börn séu eins konar „ta­bula rasa“, autt blað, sem máli skiptir að fylla góðum gildum svo þau vaxi upp og verði nýtir þjóð­fé­lags­þegn­ar. Carlo Coll­odi leit á sög­una um Gosa sem harm­leik og í upp­haf­legu gerð­inni var Gosi meira að segja bein­línis tek­inn af lífi, sem var refs­ingin fyrir hans illu og and­fé­lags­legu hegð­un.

Gosi í hinni frægu mynd Disney.

Það gekk auð­vitað ekki, Gosa var þegar til kom hlíft við ömur­legum dauða en hins vegar var hann lát­inn sjá að sér. Gosi sner­ist til betri veg­ar, bjarg­aði föður sínum úr maga hund­fisks­ins (hvals­ins), gerð­ist góður og gekk í skóla til að mennt­ast og verða að menn­ing­ar­veru. Þar með öðl­að­ist sagan líka þann eig­in­leika, sem hentar svo vel fyrir leik­húsið og frá­sagn­ar­tækni þess – „kathars­is“ er hug­tak jafn­gam­alt vest­rænni leik­hús­hefð, er frá Aristótel­esi komið og þýðir „hug­ar­fars­hreins­un“ sem merkir að sögu­hetjan skilur að hún hafi verið á villu­vegum en lærir að breyta rétt fyrir rás atburða. Hug­ar­fars­hreinsun aðal­hetj­unnar verður okkur áhorf­endum hvatn­ing til að breyta eins, láta af ósiðum og ger­ast þau hin góðu börn sem sam­fé­lagið vill og þarfn­ast.

Höf­undar leik­gerð­ar­inn­ar, þau Karl Ágúst Úlfs­son, Ágústa Skúla­dóttir og leik­hóp­ur­inn, fylgja þeirri línu nokkuð sam­visku­sam­lega. Það er að vísu frekar lítið gert úr vondum eig­in­leikum Gosa og þeir afsak­aðir einna helst með ung­æði og fákunn­áttu – það fylgir Gosa frá upp­hafi að þótt hann breyti rangt, þá er það fyrir klaufa­skap og að nú þurfi hann bara að fara sinn veg niður til heljar og upp aftur til að verða góð­ur. Sympat­ískur er hann frá upp­hafi. Í leik­gerð­inni er því far­inn vegur á milli hins upp­haf­lega Gosa Coll­odis og Gosa Dis­neys og sem liggur kannski heldur nær Dis­ney, ekki síst vegna þess að Gosi bless­aður gerir sér á köflum grein fyrir því hversu illa hann breytir og brestur þá út í sjálfs­á­sak­an­ir, sem ungir áhorf­endur þekkja eflaust úr borg­ara­legu upp­eldi nútím­ans. Það er auð­vitað val leik­gerð­ar­höf­unda að fara þessa leið og hún gengur að öllu leyti upp í leik­gerð­inni; mig langar hins vegar til að velta upp þeirri spurn­ingu hvort hefði hugs­an­lega verið ástæða til að ganga lengra.

Mynd: Borgarleikhúsið



Fyrir nokkrum árum kom út skáldsaga, sem sækir inn­blástur í ævin­týrið um Gosa og tekur fyrst og fremst á til­hneig­ingu hans til að ljúga. Sagan heitir „Splinter­ed: A Polit­ical Fairy Tale“ og er eftir Thomas London. Sú saga segir frá Gosa, sem var einu sinni alvöru drengur sem gat ekki sagt ósatt orð – en umbreytt­ist í stjórn­mála­mann sem getur ekki haldið sig við sann­leik­ann. Þetta er ekki sagt hér til að láta í ljósi ónægju með þá leið að segja frá Gosa sem valin er í sýn­ingu Karls Ágústs, Ágústu og leik­hóps­ins. En þessu er skotið að til gam­ans til að benda á að enn er ekki búið að skapa síð­asta afbrigðið af Gosa – hann er og verður hluti af okkar menn­ingu og mun um verða við­fangs­efni rit­höf­unda, kvik­mynda­gerð­ar­manna og leik­hús­lista­manna um mörg ókomin ár – okkur les­endum og áhorf­endum til enda­lausrar ánægju.



Gosi á stóra sviði Borg­ar­leik­húss­ins er afskap­lega vel unn­in, vönduð og fal­leg sýn­ing. Leik­hóp­ur­inn er ekki nema fimm manns og sér bæði um leik og hljóð­færa­slátt og er hvort tveggja af fjöl­breyttu tagi. Leik­hóp­ur­inn er á heild­ina litið ein­vala­lið og þarf ekki að fara um það mörgum orð­um. Árni Þór Lár­us­son er nýr í hlut­verki Gosa og mun leika það til skiptis við Har­ald Ara Stef­áns­son, sem var í upp­haf­lega leik­hópn­um. Árni Þór skilar hlut­verk­inu með prýði, tengir vel við áhorf­endur og nær að halda því jafn­vægi sem þarf milli hins hrekkj­ótta og dóm­greind­ar­lausa Gosa og þess Gosa sem lærir á end­anum af mis­tökum sínum og sam­ein­ast föður sínum í lok­in. Hlut­verkin eru mörg og hlut­verka­skipti hröð, teng­ingar milli tal­aðs máls, söngs og hljóð­færa­leiks eru lipur og frá­sögnin öll fjör­leg og kraft­mik­il. 

Leik­myndin nýtir stóra sviðið vel með mis­mun­andi svæðum og hæðum og bak­tjaldið er hug­vit­sam­lega hannað og þjónar bæði sem mynda­tjald þar sem birt­ast myndir sem segja hvort við séum stödd í bænum hans Gosa eða inni í hund­fisk­inum þar sem þeir lenda, Gosi og Jafet faðir hans. Þá eru skemmti­legar inn­komur og útgöngur um bak­tjaldið sem efla ævin­týra­blæ sýn­ing­ar­inn­ar. Þá er ástæða til að nefna hug­vit­sam­lega bún­inga og frá­bær gervi og grímur sem tengja við ítalskan upp­runa sög­unnar og gleður svo sann­ar­lega aug­að.

Borgarleikhúsið

Tón­listin byggir á áheyri­legum meg­in­stefjum og fleytir sýn­ing­unni vel áfram, gleður eyrað og ásamt marg­vís­legum hljóð­brögðum lífgar og eflir töfra leik­húss­ins – því það er aðals og ein­kenn­is­merki Gosa á stóra sviði Borg­ar­leik­húss­ins, að hér er treyst á þá töfra til fulls – og ein­fald­ast er að bregða sér á Gosa og sann­fær­ast af eigin raun.

Að end­ingu skal Borg­ar­leik­hús­inu hrósað fyrir vand­aða og vel unna leik­skrá, þar sem ungir áhorf­endur fá skemmti­legan minja­grip með sér heim. Í leik­skránni er ekki ein­asta að finna hefð­bundnar upp­lýs­ingar um sýn­ing­una, heldur er sögu­þráður sýn­ing­ar­innar rak­inn, söng­textar birtir og svo eru teikn­ingar sem má lita að eigin vild og vali. Slíkt er til fyr­ir­myndar og ber að þakka fyr­ir.

Skiptir Kjarninn þig máli?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Við erum til staðar fyrir lesendur og fjöllum um það sem skiptir máli.

Ef Kjarninn skiptir þig máli þá máttu endilega vera með okkur í liði.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Guðrún Johnsen, hagfræðingur og stjórnarmaður í Lífeyrissjóði verzlunarmanna.
Aukinn þrýstingur á að lífeyrissjóðir verði virkir hluthafar
Hagfræðingur segir vaxandi ójöfnuð og aukna loftslagsáhættu hafa leitt til ákalls um að lífeyrissjóðir sinni sínum upprunalegum tilgangi sem virkir hluthafar í skráðum og óskráðum félögum.
Kjarninn 16. janúar 2022
Guðlaugur Þór Þórðarson, umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra.
Skipar starfshóp sem á að vinna grænbók um stöðu og áskoranir Íslands í orkumálum
Í nýjum starfshóp umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra sitja þau Vilhjálmur Egilsson, Ari Trausti Guðmundsson og Sigríður Mogensen.
Kjarninn 16. janúar 2022
Tæknivarpið
Tæknivarpið
Tæknivarpið – Þáttur ársins 2021
Kjarninn 16. janúar 2022
Þeim peningum sem Íslendingar geyma á innstæðureikningum fjölgaði umtalsvert á árinu 2020.
5.605 íslenskar fjölskyldur áttu 29,2 milljarða króna á erlendum reikningum
Innstæður landsmanna jukust um 84 milljarða króna á árinu 2020. Í lok þess árs voru þær ekki langt frá því sem innistæður voru árið 2008, fyrir bankahrun, þegar þær voru mestar í Íslandssögunni.
Kjarninn 16. janúar 2022
Sunna Ósk Logadóttir
Taugar til tveggja heima
Kjarninn 16. janúar 2022
Er Michael Jackson of stór fyrir slaufunarmenningu?
Forsýningar á söngleik um Michael Jackson hófust á Broadway í desember. Handrit söngleiksins var samið eftir að tveir menn stigu fram og sögðu frá hvernig Jackson misnotaði þá sem börn. Ekki er hins vegar minnst einu orði á barnaníð í söngleiknum.
Kjarninn 16. janúar 2022
Ásgeir Haraldsson og Valtý Stefánsson Thors
COVID, Ísland og bólusetningar
Kjarninn 16. janúar 2022
Lars Findsen
Ótrúlegra en lygasaga
Yfirmaður leyniþjónustu danska hersins situr nú í gæsluvarðhaldi, grunaður um að hafa lekið upplýsingum, sem varða öryggi Danmerkur, til fjölmiðla. Slíkt getur kostað tólf ára fangelsi.
Kjarninn 16. janúar 2022
Meira úr sama flokkiFólk