Auglýsing

Í magn­aðri bók Robert S. McEl­vaine, um Krepp­una miklu (The Great Depression 1929 til 1941), er sagt frá bið­röð­un­um. Nið­ur­læg­ing­unni. Fólk, sem áður hafði átt sér fastan grunn í fjöl­skyldu­lífi, stóð ber­skjald­að, alls­laust og beið eftir því að fá mat, föt og stundum pen­inga frá borg­ar­sjóði New York borg­ar, sem var síðan fjár­magn­aður af banda­ríska rík­inu.

Nap­urt

Á köldum dögum í þessum magn­að­asta suðu­potti mann­lífs sem um getur í heim­in­um, er þetta með því nap­ur­leg­asta sem hægt er að hugsa sér. Svip­aða sögu var að segja um allan heim. Í Evr­ópu magn­að­að­ist örvænt­ing­in, þjóð­ern­is­hyggjan og spennan milli stétt­anna. Sem að lokum átti sinn þátt í því að færa valda­þræð­ina í hendur brjál­æð­inga sem höfðu falskt sjálfs­traust sitt upp úr nöprum veru­leika fólks­ins.

Mitt í þessu alls­leysi birt­ist hug­mynda­fræði­legt upp­gjör, í efna­hags­legu til­liti. Nánar til­tekið í bið­röð­unum sjálf­um, þar sem fólk beið eftir styrk úr sam­eig­in­legum sjóðum fólks­ins. Þegar á reyndi þá hafði fólk ekki önnur ráð, ekki í önnur hús að leita. 

Auglýsing

Upp úr efna­hags­legum aðgerðum Banda­ríkja­stjórnar og borg­ar­sjóða vítt og breitt um Banda­rík­in, þó einna helst í New York, varð til nýr grunnur að lífi fólks­ins. Það byrj­aði að koma blóð í efna­hags­legar æðar á nýjan leik.

Skelf­ingin var svo mikil og þús­undir manna frusu í hel og dóu úr hungri, innan um allsnæktir yfir­stétt­ar­inn­ar. And­stæð­urnar á Man­hattan hafa lík­lega aldrei verið átak­an­legri en eftir Krepp­una miklu, á árunum 1929 til 1941. En með umfangs­miklum og for­dæma­lausum efna­hags­að­gerðum fædd­ist smátt og smátt - vissu­lega á löngum tíma - von í huga fólks­ins. Í New York unnu til dæmis konur þrek­virki þegar þær skipu­lögðu gríð­ar­lega umfangs­miklar sauma­stof­ur, sem borgin fjár­magn­aði upp­bygg­ing­una á. Þetta reynd­ust með bestu fjár­fest­ingum krepp­unnar þar sem flík­urnar björg­uðu manns­lífum og hjálp­uðu fyr­ir­tækjum að kom­ast af stað á nýjan leik við erf­iðar aðstæð­ur. 

Umfangs­miklar bygg­inga­fram­kvæmdir - fjár­magn­aðar með opin­berum sjóðum - fengu hjólin til að snú­ast hrað­ar. Ekki var hægt að stóla á neinn frjálsan mark­að, einn og óstudd­an. Hin stór­kost­lega bygg­ing The Emp­ire State, við 34. stræti á Man­hatt­an, tók að rísa árið 22. jan­úar 1930. Á fjórða þús­und verka­menn, aðal­lega áður atvinnu­lausir inn­flytj­endur frá Evr­ópu, báru hit­ann og þung­ann af verk­inu. William F. Lamb hann­aði bygg­ing­una og tók aðeins tvær vikur til verks­ins, enda þoldi það enga bið. Til­komu­mikið yfir­bragð bygg­ing­ar­innar byggði á fyrri hönnun sem stofa hans hafði unnið að, Reynolds bygg­ing­unni í Norð­ur­-Kar­ólín­u. 

Stein fyrir stein. Sam­hent hand­tak. Bygg­ingin reis og vonin með. 

Innflytjendur frá Evrópu byggðu upp The Empire State í New York.



Hug­mynda­fræði­legt upp­gjör



Það vill stundum gleym­ast að sagan er upp­full af „leið­rétt­ing­um“, og „end­ur­ræs­ing­um“, svo allt geti kom­ist rétta leið á nýjan leik. Líkt og eftir Krepp­una miklu þá er það sam­rekst­ur­inn sem nýttur er til að koma hlut­unum af stað.

Þeir sem aðhyll­ast mark­aðs­hyggj­una vita að hún getur ekki ein og óstudd ver­ið. Þrátt fyrir það er oft um hana rætt eins og svo sé. Á und­an­förnum árum, eftir hremm­ing­arnar 2007 til 2009 - sem kom­ast hvergi nærri skelf­ing­unni í Krepp­unni miklu - hefur þetta birst með alveg tærum hætti. Þung­inn í gang­verki efna­hags­lífs­ins er ekki síst hjá seðla­bönk­um, sem tóku á sig gríð­ar­lega miklar skuld­bind­ingar í fjár­málakrepp­unni fyrir tæpum ára­tug. Þessar skuld­bind­ingar eru að lokum á herðum almenn­ings og skatt­greið­enda. Umfangið er með ólík­ind­um, eins og marg­földun efna­hags­reikn­inga seðla­banka heims­ins ber með sér. Sann­ar­lega umhugs­un­ar­efni hvenær muni koma að skulda­dög­um.

Biðröð eftir súpu, kaffi og kruðeríi í New York.



Það eina sem kom í veg fyrir algjört hrun mark­aða og eigna­verðs í heim­inum var inn­grip rík­is­ins í gegnum seðla­banka og rík­is­sjóði. Í til­felli Íslands má síðan horfa til neyð­ar­laga og fjár­magns­hafta. Það reynd­ust björg­un­ar­hringir Íslend­inga í efna­hags­legum ólgu­sjó. 

Hvernig mát­ast þetta við sögu­lega atburði áður fyrr? Sagan virð­ist end­ur­taka sig en það er hollt fyrir fólk að hugsa til þess að vanda­málin núna eru óra­fjarri þeirri skelf­ingu sem skap­ast í Krepp­unni miklu.

Hugsum um biðrað­irnar

Halldór Elí, fjögurra ára, stígur upp úr neðanjarðarlestinni skammt frá Empire State, við 34. stræti á Manhattan.Í bók McEl­vaine er skrifuð upp saga upp­bygg­ingar í Banda­ríkj­unum - einkum New York - en líka hvernig neyðin birt­ist eins og þruma úr heið­skíru lofti. Hrun mark­að­ar­ins - sem mikil til­trú hafði mynd­ast á - var ófyr­ir­séð fyrir flest­um, eins og reyndin var fyrir tæpum ára­tug. Það skall á venju­legu fólki sem byrj­aði í kjöl­farið nýtt líf.

Biðrað­irn­ar, eitt helst mynd­ræna ein­kenni Krepp­unnar miklu, eru bæði styttri nú á tímum en þær voru og vonin er meiri og hjálpin sömu­leið­is. Í efna­hags­legri vel­sæld, eins og Ísland gengur nú í gegn­um, ættum við að huga að þeim sem eru í bið­röð­unum að óska eftir hjálp. Þau eru að bíða eftir aðstoð sem sam­fé­lagið ætti að geta veitt. Sagan sýnir að það borgar sig að hjálpa og nýta til þess að sam­eig­in­lega sjóði. Það er góð fjár­fest­ing.

Ert þú í Kjarnasamfélaginu?

Kjarninn er opinn vefur en líflínan okkar eru frjáls framlög frá lesendum, Kjarnasamfélagið. Sú stoð undir reksturinn er okkur afar mikilvæg.

Með því að skrá þig í Kjarnasamfélagið gerir þú okkur kleift að halda áfram að vinna í þágu almennings og birta vandaðar fréttaskýringar, djúpar greiningar á efnahagsmálum og annað fréttatengt gæðaefni. 

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur undanfarin sjö ár og við ætlum okkur að standa vaktina áfram. 

Fyrir þá sem nú þegar eru stoltir styrkjendur Kjarnans þá leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka mánaðarlega framlagið með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Benedikt Gíslason bankastjóri Arion banka
Arion banki með of mikið eigið fé
Nýliðinn ársfjórðungur var góður fyrir Arion banka, samkvæmt nýútgefnu ársfjórðungsuppgjöri hans. Bankastjórinn segir bankann vera með of mikið eigið fé.
Kjarninn 28. október 2020
Tilgangur minnisblaðsins „að ýja að því að það séu öryrkjarnir sem frekastir eru á fleti“
Öryrkjabandalag Íslands segir fjármálaráðherra fara með villandi tölur í minnisblaði sínu.
Kjarninn 28. október 2020
Árni Stefán Árnason
Dýravernd – hallærisleg vanþekking lögmanns – talað gegn stjórnarskrá
Kjarninn 28. október 2020
Frá mótmælum á Austurvelli í fyrra.
Meirihluti vill tillögur Stjórnlagaráðs til grundvallar nýrri stjórnarskrá
Meirihluti er hlynntur því að tillögur Stjórnlagaráðs verði lagðar til grundvallar nýrri stjórnarskrá, samkvæmt nýrri skoðanakönnun frá Maskínu. Um það bil 2/3 kjósenda VG segjast hlynnt því, en minnihluti kjósenda hinna ríkisstjórnarflokkanna.
Kjarninn 28. október 2020
Orri Hauksson, forstjóri Símans.
Sjónvarpstekjur Símans hafa aukist um nær allan hagnað félagsins á árinu 2020
Færri ferðamenn skila minni tekjum af reikiþjónustu. Tekjur vegna sjónvarpsþjónustu hafa hins vegar vaxið um 14 prósent milli ára og starfsmönnum fækkað um 50 frá áramótum. Þetta er meðal þess sem kemur fram í nýju uppgjöri Símans.
Kjarninn 28. október 2020
Bjarni Benediktsson er fjármála- og efnahagsráðherra.
Bjarni segir kökumyndband Öryrkjabandalagsins vera misheppnað
Fjármála- og efnahagsráðherra segir það rangt að öryrkjar fái sífellt minni sneið af efnahagskökunni sem íslenskt samfélag baki. ÖBÍ segir ríkisstjórnina hafa ákveðið að auka fátækt sinna skjólstæðinga.
Kjarninn 28. október 2020
Þórólfur Guðnason sóttvarnalæknir.
Útlit fyrir að sóttvarnalæknir leggi til hertar aðgerðir
Þórólfur Guðnason sóttvarnalæknir er ekki ánægður með stöðu faraldursins og ætlar að skila minnisblaði með tillögum að breyttum sóttvarnaraðgerðum til Svandísar Svavarsdóttur heilbrigðisráðherra fljótlega.
Kjarninn 28. október 2020
Alls segjast um 40 prósent kjósenda að þeir myndu kjósa stjórnarflokkanna þrjá.
Samfylking stækkar, Sjálfstæðisflokkur tapar og Vinstri græn ekki verið minni frá 2016
Fylgi Vinstri grænna heldur áfram að dala og mælist nú tæplega helmingur af því sem flokkurinn fékk í síðustu kosningum. Flokkur forsætisráðherra yrði minnsti flokkurinn á þingi ef kosið yrði í dag.
Kjarninn 28. október 2020
Meira úr sama flokkiLeiðari
None