Auglýsing

Í magn­aðri bók Robert S. McEl­vaine, um Krepp­una miklu (The Great Depression 1929 til 1941), er sagt frá bið­röð­un­um. Nið­ur­læg­ing­unni. Fólk, sem áður hafði átt sér fastan grunn í fjöl­skyldu­lífi, stóð ber­skjald­að, alls­laust og beið eftir því að fá mat, föt og stundum pen­inga frá borg­ar­sjóði New York borg­ar, sem var síðan fjár­magn­aður af banda­ríska rík­inu.

Nap­urt

Á köldum dögum í þessum magn­að­asta suðu­potti mann­lífs sem um getur í heim­in­um, er þetta með því nap­ur­leg­asta sem hægt er að hugsa sér. Svip­aða sögu var að segja um allan heim. Í Evr­ópu magn­að­að­ist örvænt­ing­in, þjóð­ern­is­hyggjan og spennan milli stétt­anna. Sem að lokum átti sinn þátt í því að færa valda­þræð­ina í hendur brjál­æð­inga sem höfðu falskt sjálfs­traust sitt upp úr nöprum veru­leika fólks­ins.

Mitt í þessu alls­leysi birt­ist hug­mynda­fræði­legt upp­gjör, í efna­hags­legu til­liti. Nánar til­tekið í bið­röð­unum sjálf­um, þar sem fólk beið eftir styrk úr sam­eig­in­legum sjóðum fólks­ins. Þegar á reyndi þá hafði fólk ekki önnur ráð, ekki í önnur hús að leita. 

Auglýsing

Upp úr efna­hags­legum aðgerðum Banda­ríkja­stjórnar og borg­ar­sjóða vítt og breitt um Banda­rík­in, þó einna helst í New York, varð til nýr grunnur að lífi fólks­ins. Það byrj­aði að koma blóð í efna­hags­legar æðar á nýjan leik.

Skelf­ingin var svo mikil og þús­undir manna frusu í hel og dóu úr hungri, innan um allsnæktir yfir­stétt­ar­inn­ar. And­stæð­urnar á Man­hattan hafa lík­lega aldrei verið átak­an­legri en eftir Krepp­una miklu, á árunum 1929 til 1941. En með umfangs­miklum og for­dæma­lausum efna­hags­að­gerðum fædd­ist smátt og smátt - vissu­lega á löngum tíma - von í huga fólks­ins. Í New York unnu til dæmis konur þrek­virki þegar þær skipu­lögðu gríð­ar­lega umfangs­miklar sauma­stof­ur, sem borgin fjár­magn­aði upp­bygg­ing­una á. Þetta reynd­ust með bestu fjár­fest­ingum krepp­unnar þar sem flík­urnar björg­uðu manns­lífum og hjálp­uðu fyr­ir­tækjum að kom­ast af stað á nýjan leik við erf­iðar aðstæð­ur. 

Umfangs­miklar bygg­inga­fram­kvæmdir - fjár­magn­aðar með opin­berum sjóðum - fengu hjólin til að snú­ast hrað­ar. Ekki var hægt að stóla á neinn frjálsan mark­að, einn og óstudd­an. Hin stór­kost­lega bygg­ing The Emp­ire State, við 34. stræti á Man­hatt­an, tók að rísa árið 22. jan­úar 1930. Á fjórða þús­und verka­menn, aðal­lega áður atvinnu­lausir inn­flytj­endur frá Evr­ópu, báru hit­ann og þung­ann af verk­inu. William F. Lamb hann­aði bygg­ing­una og tók aðeins tvær vikur til verks­ins, enda þoldi það enga bið. Til­komu­mikið yfir­bragð bygg­ing­ar­innar byggði á fyrri hönnun sem stofa hans hafði unnið að, Reynolds bygg­ing­unni í Norð­ur­-Kar­ólín­u. 

Stein fyrir stein. Sam­hent hand­tak. Bygg­ingin reis og vonin með. 

Innflytjendur frá Evrópu byggðu upp The Empire State í New York.



Hug­mynda­fræði­legt upp­gjör



Það vill stundum gleym­ast að sagan er upp­full af „leið­rétt­ing­um“, og „end­ur­ræs­ing­um“, svo allt geti kom­ist rétta leið á nýjan leik. Líkt og eftir Krepp­una miklu þá er það sam­rekst­ur­inn sem nýttur er til að koma hlut­unum af stað.

Þeir sem aðhyll­ast mark­aðs­hyggj­una vita að hún getur ekki ein og óstudd ver­ið. Þrátt fyrir það er oft um hana rætt eins og svo sé. Á und­an­förnum árum, eftir hremm­ing­arnar 2007 til 2009 - sem kom­ast hvergi nærri skelf­ing­unni í Krepp­unni miklu - hefur þetta birst með alveg tærum hætti. Þung­inn í gang­verki efna­hags­lífs­ins er ekki síst hjá seðla­bönk­um, sem tóku á sig gríð­ar­lega miklar skuld­bind­ingar í fjár­málakrepp­unni fyrir tæpum ára­tug. Þessar skuld­bind­ingar eru að lokum á herðum almenn­ings og skatt­greið­enda. Umfangið er með ólík­ind­um, eins og marg­földun efna­hags­reikn­inga seðla­banka heims­ins ber með sér. Sann­ar­lega umhugs­un­ar­efni hvenær muni koma að skulda­dög­um.

Biðröð eftir súpu, kaffi og kruðeríi í New York.



Það eina sem kom í veg fyrir algjört hrun mark­aða og eigna­verðs í heim­inum var inn­grip rík­is­ins í gegnum seðla­banka og rík­is­sjóði. Í til­felli Íslands má síðan horfa til neyð­ar­laga og fjár­magns­hafta. Það reynd­ust björg­un­ar­hringir Íslend­inga í efna­hags­legum ólgu­sjó. 

Hvernig mát­ast þetta við sögu­lega atburði áður fyrr? Sagan virð­ist end­ur­taka sig en það er hollt fyrir fólk að hugsa til þess að vanda­málin núna eru óra­fjarri þeirri skelf­ingu sem skap­ast í Krepp­unni miklu.

Hugsum um biðrað­irnar

Halldór Elí, fjögurra ára, stígur upp úr neðanjarðarlestinni skammt frá Empire State, við 34. stræti á Manhattan.Í bók McEl­vaine er skrifuð upp saga upp­bygg­ingar í Banda­ríkj­unum - einkum New York - en líka hvernig neyðin birt­ist eins og þruma úr heið­skíru lofti. Hrun mark­að­ar­ins - sem mikil til­trú hafði mynd­ast á - var ófyr­ir­séð fyrir flest­um, eins og reyndin var fyrir tæpum ára­tug. Það skall á venju­legu fólki sem byrj­aði í kjöl­farið nýtt líf.

Biðrað­irn­ar, eitt helst mynd­ræna ein­kenni Krepp­unnar miklu, eru bæði styttri nú á tímum en þær voru og vonin er meiri og hjálpin sömu­leið­is. Í efna­hags­legri vel­sæld, eins og Ísland gengur nú í gegn­um, ættum við að huga að þeim sem eru í bið­röð­unum að óska eftir hjálp. Þau eru að bíða eftir aðstoð sem sam­fé­lagið ætti að geta veitt. Sagan sýnir að það borgar sig að hjálpa og nýta til þess að sam­eig­in­lega sjóði. Það er góð fjár­fest­ing.

Í upphafi árs 2020

Við á Kjarnanum göngum bjartsýn og einbeitt inn í nýtt ár og þökkum lesendum fyrir það traust sem þeir sýna með því að styrkja Kjarnann. 

Frjáls framlög frá lesendum hafa vaxið jafnt og þétt síðustu árin og eru mikilvæg tekjustoð undir reksturinn. Þau gera okkur kleift að halda áfram að taka þátt í umræðunni og greina kjarnann frá hisminu. 

Við tökum hlutverk okkar sem fjölmiðill í þjónustu almennings alvarlega. Kjarninn birti 409 fréttaskýringar og 2.367 fréttir á árinu 2019. Kjarninn er vettvangur umræðu og á nýliðnu ári voru 539 skoðanagreinar birtar, stærstur hluti þeirra aðsendar greinar. 

Okkar tryggð er aðeins við lesendur. Við erum skuldbundin ykkur og værum þakklát ef þið vilduð vera með í að gera Kjarnann enn sterkari.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Friðrik Rafnsson
Lestur er leikfimi hugans
Kjarninn 21. janúar 2020
„Lúalegt bragð“ að ala á samviskubiti foreldra
Kvenréttindafélag Íslands hefur sent borgarráði opið bréf vegna fyrirhugaðrar styttingar opnunartíma leikskóla í Reykjavíkurborg.
Kjarninn 21. janúar 2020
Þorgerður spyr Katrínu um hverjar skaðabótakröfur stórútgerðarinnar séu
Búið er að leggja fram skriflega fyrirspurn til forsætisráðherra um hversu háa upphæð stórútgerðir eru að krefja íslenska ríkið vegna úthlutunar á makrílkvóta. Kjarninn óskaði fyrst eftir þeim upplýsingum í fyrrasumar en ríkið vill ekki afhenda þær.
Kjarninn 21. janúar 2020
Rúmur hálfur milljarður í utanlandsferðir þingmanna og forseta þingsins á tíu árum
Rúmar 60 milljónir fóru í utanlandsferðir embættis forseta Alþingis og þingmanna árið 2018. Kostnaðurinn var minnstur árið 2009 – rétt eftir hrun.
Kjarninn 21. janúar 2020
Ólafur Örn Nielsen ráðinn aðstoðarforstjóri Opinna kerfa
Nýir fjárfestar komu að Opnum kerfum í fyrra og hana nú ráðið bæði nýjan forstjóra og aðstoðarforstjóra.
Kjarninn 21. janúar 2020
Auður ríkustu konu Afríku byggður á arðráni fátækrar þjóðar
Frá Angóla og víða um Afríku, Evrópu og Mið-Austurlönd, liggur flókið net fjárfestinga í bönkum, olíu, sementi, fjarskiptum, fjölmiðlum og demöntum. Ríkasta kona Afríku segist hafa byggt þetta ævintýralega viðskiptaveldi sitt upp á eigin verðleikum.
Kjarninn 21. janúar 2020
Kvikan
Kvikan
#Megxit, peningaþvætti, spilling og brot Seðlabankans
Kjarninn 21. janúar 2020
Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir er formaður Viðreisnar. Hún er fyrsti flutningsmaður frumvarpsins.
Mælt fyrir frumvarpi sem kúvendir fiskveiðistjórnunarkerfinu
Frumvarp þriggja stjórnarandstöðuflokka um eðlisbreytingu á því umhverfi sem sjávarútvegsfyrirtæki starfa í hérlendis, verður tekið til umræðu á þingi í dag samkvæmt fyrirliggjandi dagskrá.
Kjarninn 21. janúar 2020
Meira úr sama flokkiLeiðari
None