Auglýsing

Í magn­aðri bók Robert S. McEl­vaine, um Krepp­una miklu (The Great Depression 1929 til 1941), er sagt frá bið­röð­un­um. Nið­ur­læg­ing­unni. Fólk, sem áður hafði átt sér fastan grunn í fjöl­skyldu­lífi, stóð ber­skjald­að, alls­laust og beið eftir því að fá mat, föt og stundum pen­inga frá borg­ar­sjóði New York borg­ar, sem var síðan fjár­magn­aður af banda­ríska rík­inu.

Nap­urt

Á köldum dögum í þessum magn­að­asta suðu­potti mann­lífs sem um getur í heim­in­um, er þetta með því nap­ur­leg­asta sem hægt er að hugsa sér. Svip­aða sögu var að segja um allan heim. Í Evr­ópu magn­að­að­ist örvænt­ing­in, þjóð­ern­is­hyggjan og spennan milli stétt­anna. Sem að lokum átti sinn þátt í því að færa valda­þræð­ina í hendur brjál­æð­inga sem höfðu falskt sjálfs­traust sitt upp úr nöprum veru­leika fólks­ins.

Mitt í þessu alls­leysi birt­ist hug­mynda­fræði­legt upp­gjör, í efna­hags­legu til­liti. Nánar til­tekið í bið­röð­unum sjálf­um, þar sem fólk beið eftir styrk úr sam­eig­in­legum sjóðum fólks­ins. Þegar á reyndi þá hafði fólk ekki önnur ráð, ekki í önnur hús að leita. 

Auglýsing

Upp úr efna­hags­legum aðgerðum Banda­ríkja­stjórnar og borg­ar­sjóða vítt og breitt um Banda­rík­in, þó einna helst í New York, varð til nýr grunnur að lífi fólks­ins. Það byrj­aði að koma blóð í efna­hags­legar æðar á nýjan leik.

Skelf­ingin var svo mikil og þús­undir manna frusu í hel og dóu úr hungri, innan um allsnæktir yfir­stétt­ar­inn­ar. And­stæð­urnar á Man­hattan hafa lík­lega aldrei verið átak­an­legri en eftir Krepp­una miklu, á árunum 1929 til 1941. En með umfangs­miklum og for­dæma­lausum efna­hags­að­gerðum fædd­ist smátt og smátt - vissu­lega á löngum tíma - von í huga fólks­ins. Í New York unnu til dæmis konur þrek­virki þegar þær skipu­lögðu gríð­ar­lega umfangs­miklar sauma­stof­ur, sem borgin fjár­magn­aði upp­bygg­ing­una á. Þetta reynd­ust með bestu fjár­fest­ingum krepp­unnar þar sem flík­urnar björg­uðu manns­lífum og hjálp­uðu fyr­ir­tækjum að kom­ast af stað á nýjan leik við erf­iðar aðstæð­ur. 

Umfangs­miklar bygg­inga­fram­kvæmdir - fjár­magn­aðar með opin­berum sjóðum - fengu hjólin til að snú­ast hrað­ar. Ekki var hægt að stóla á neinn frjálsan mark­að, einn og óstudd­an. Hin stór­kost­lega bygg­ing The Emp­ire State, við 34. stræti á Man­hatt­an, tók að rísa árið 22. jan­úar 1930. Á fjórða þús­und verka­menn, aðal­lega áður atvinnu­lausir inn­flytj­endur frá Evr­ópu, báru hit­ann og þung­ann af verk­inu. William F. Lamb hann­aði bygg­ing­una og tók aðeins tvær vikur til verks­ins, enda þoldi það enga bið. Til­komu­mikið yfir­bragð bygg­ing­ar­innar byggði á fyrri hönnun sem stofa hans hafði unnið að, Reynolds bygg­ing­unni í Norð­ur­-Kar­ólín­u. 

Stein fyrir stein. Sam­hent hand­tak. Bygg­ingin reis og vonin með. 

Innflytjendur frá Evrópu byggðu upp The Empire State í New York.



Hug­mynda­fræði­legt upp­gjör



Það vill stundum gleym­ast að sagan er upp­full af „leið­rétt­ing­um“, og „end­ur­ræs­ing­um“, svo allt geti kom­ist rétta leið á nýjan leik. Líkt og eftir Krepp­una miklu þá er það sam­rekst­ur­inn sem nýttur er til að koma hlut­unum af stað.

Þeir sem aðhyll­ast mark­aðs­hyggj­una vita að hún getur ekki ein og óstudd ver­ið. Þrátt fyrir það er oft um hana rætt eins og svo sé. Á und­an­förnum árum, eftir hremm­ing­arnar 2007 til 2009 - sem kom­ast hvergi nærri skelf­ing­unni í Krepp­unni miklu - hefur þetta birst með alveg tærum hætti. Þung­inn í gang­verki efna­hags­lífs­ins er ekki síst hjá seðla­bönk­um, sem tóku á sig gríð­ar­lega miklar skuld­bind­ingar í fjár­málakrepp­unni fyrir tæpum ára­tug. Þessar skuld­bind­ingar eru að lokum á herðum almenn­ings og skatt­greið­enda. Umfangið er með ólík­ind­um, eins og marg­földun efna­hags­reikn­inga seðla­banka heims­ins ber með sér. Sann­ar­lega umhugs­un­ar­efni hvenær muni koma að skulda­dög­um.

Biðröð eftir súpu, kaffi og kruðeríi í New York.



Það eina sem kom í veg fyrir algjört hrun mark­aða og eigna­verðs í heim­inum var inn­grip rík­is­ins í gegnum seðla­banka og rík­is­sjóði. Í til­felli Íslands má síðan horfa til neyð­ar­laga og fjár­magns­hafta. Það reynd­ust björg­un­ar­hringir Íslend­inga í efna­hags­legum ólgu­sjó. 

Hvernig mát­ast þetta við sögu­lega atburði áður fyrr? Sagan virð­ist end­ur­taka sig en það er hollt fyrir fólk að hugsa til þess að vanda­málin núna eru óra­fjarri þeirri skelf­ingu sem skap­ast í Krepp­unni miklu.

Hugsum um biðrað­irnar

Halldór Elí, fjögurra ára, stígur upp úr neðanjarðarlestinni skammt frá Empire State, við 34. stræti á Manhattan.Í bók McEl­vaine er skrifuð upp saga upp­bygg­ingar í Banda­ríkj­unum - einkum New York - en líka hvernig neyðin birt­ist eins og þruma úr heið­skíru lofti. Hrun mark­að­ar­ins - sem mikil til­trú hafði mynd­ast á - var ófyr­ir­séð fyrir flest­um, eins og reyndin var fyrir tæpum ára­tug. Það skall á venju­legu fólki sem byrj­aði í kjöl­farið nýtt líf.

Biðrað­irn­ar, eitt helst mynd­ræna ein­kenni Krepp­unnar miklu, eru bæði styttri nú á tímum en þær voru og vonin er meiri og hjálpin sömu­leið­is. Í efna­hags­legri vel­sæld, eins og Ísland gengur nú í gegn­um, ættum við að huga að þeim sem eru í bið­röð­unum að óska eftir hjálp. Þau eru að bíða eftir aðstoð sem sam­fé­lagið ætti að geta veitt. Sagan sýnir að það borgar sig að hjálpa og nýta til þess að sam­eig­in­lega sjóði. Það er góð fjár­fest­ing.

Ert þú í Kjarnasamfélaginu?

Kjarninn er opinn vefur en líflínan okkar eru frjáls framlög frá lesendum, Kjarnasamfélagið. Sú stoð undir reksturinn er okkur afar mikilvæg.

Með því að skrá þig í Kjarnasamfélagið gerir þú okkur kleift að halda áfram að vinna í þágu almennings og birta vandaðar fréttaskýringar, djúpar greiningar á efnahagsmálum og annað fréttatengt gæðaefni. 

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur undanfarin sjö ár og við ætlum okkur að standa vaktina áfram. 

Fyrir þá sem nú þegar eru stoltir styrkjendur Kjarnans þá leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka mánaðarlega framlagið með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Komufarþegar munu þurfa að greiða sjálfir fyrir sýnatöku frá 1. júlí.
Komufarþegar greiða 15 þúsund fyrir sýnatöku
Sýnataka á landmærum Íslands verður gjaldfrjáls fyrstu tvær vikurnar en frá 1. júlí munu komufarþegar þurfa að greiða 15 þúsund krónur fyrir rannsóknina.
Kjarninn 5. júní 2020
Óvenjulegur sjómannadagur framundan
Vegna COVID-19 faraldursins verður sjómannadagurinn í ár ólíkur því sem Íslendingar eiga að venjast. Þó verður lágmarksdagskrá víða um land með heiðrunum aldinna sjómanna, minningarathöfnum og veittar verða viðurkenningar fyrir björgunarafrek.
Kjarninn 5. júní 2020
Jane Goodall fór á þrítugsaldri inn í skóga Tansaníu og dvaldi þar lengi í hópi simpansa. Rannsóknir hennar gjörbreyttu þekkingu manna á öðrum dýrategundum.
Mannkynið er „búið að vera“ ef það skiptir ekki um kúrs í kjölfar COVID
„Við erum komin að tímamótum í sambandi okkar við náttúruna,“ segir Jane Goodall sem barist hefur verið náttúruvernd í sex áratugi. Hún segir að nú hafi opnast lítill gluggi til að gera róttækar breytingar svo koma megi í veg fyrir frekari hörmungar.
Kjarninn 5. júní 2020
Lilja D. Alfreðsdóttir og Björn Leví Gunnarsson
„Það eru nákvæmlega svona mál sem halda aftur af Íslandi“
Þingmaður Pírata gagnrýnir ákvarðanir mennta- og menningarmálaráðherra. „Svona mál leiða til lélegri niðurstaðna í öllu sem gerist í framhaldinu af því að hæfasta fólkið er ekki að taka ákvarðanirnar.“
Kjarninn 5. júní 2020
Skiljum ekkert eftir
Skiljum ekkert eftir
Skiljum ekkert eftir – Eldhúsið
Kjarninn 5. júní 2020
Fjármála- og efnahagsráðuneytinu var gert að láta umbeðna tölvupósta af hendi.
Taldi tölvupósta ráðuneytis hafa komið í veg fyrir að hann fengi norræna ritstjórastöðu
Úrskurðarnefnd um upplýsingamál gerði fjármálaráðuneytinu að afhenda tölvupósta um einstakling sem sóttist eftir því að verða ritstjóri norræns fræðatímarits. Sá hinn sami taldi póstana hafa spillt fyrir sér, en ráðuneytið segir að svo sé ekki.
Kjarninn 5. júní 2020
Þórdís Kolbrún Reykfjörð Gylfadóttir.
Ráðherra segir að pakkaferðafrumvarp hennar hafi ekki meirihluta á þingi
Frumvarp Þórdísar Kolbrúnar Reykfjörð Gylfadóttur um að heimila ferðaskrifstofum að borga neytendum í inneignarnótum í stað peninga mun ekki verða afgreitt á Alþingi. Hluti stjórnarþingmanna styður það ekki.
Kjarninn 4. júní 2020
Jón Baldvin Hannibalsson
Varist hræðsluáróður – Handbók um endurheimt þjóðareignar
Kjarninn 4. júní 2020
Meira úr sama flokkiLeiðari
None