Ótti afsakar ekki ofbeldi

Auður Jónsdóttir rithöfundur skrifar um þá normalíseringu orðræðu sem á sér stað í vestrænum samfélögum, fréttaflutning af hryðjuverkum og viðbrögð fólks við þeim.

Auglýsing

Fyrir rúmum ára­tug sat ég ásamt fyrr­ver­andi eig­in­manni mínum á nor­rænni bjór­kynn­ingu í Krist­jan­íu. Okkur var farið að lengja eftir dönskum vini sem ætl­aði að hitta okk­ur.. Búldu­leitur Finni fór ljóð­rænum orðum um blæ­brigði bragða hins nor­ræna bjórs en minn ex var eirð­ar­laus og sendi sms til að reka á eftir vin­in­um. Loks sendi vin­ur­inn skila­boð, góð­lát­lega kald­hæð­inn að vanda: Held ég beili. Inn­flytj­andi af annarri kyn­slóð er geng­inn af göfl­unum þarna með hríð­skota­byssu!

Sam­tímis heyrð­ist þyrlu­hvinur og sírenur þögg­uðu niður í hinum bjórelska Finna. Við fengum hraða lög­reglu­fylgd út úr fyrrum hipp­aný­lend­unni en þar höfðu menn vopn­aðir hríð­skotarifflum arkað inn um aðal­inn­gang­inn og hafið skotárás í átökum um eit­ur­lyfja­mark­að­inn.

Augna­blikið var tákn­rænt fyrir stemmar­ann í Köben þá. Allar þessar yfir­læt­is­legu sam­nor­rænu upp­á­komur, sem maður rambaði inn á sem Íslend­ing­ur, í bland við spennu­þrungið and­rúms­loftið í Krist­janíu og á Norð­ur­brú. Norð­ur­brú er eitt skemmti­leg­asta hverfið í borg­inni en samt veigr­uðu ein­hverjir sér við að fara í ákveðnar götur á kvöldin þar sem exó­tísk glæpa­gengi ung­lings­stráka og mót­or­hjóla­gengi höfðu átt í byssu­bar­dögum eftir að hass­salan var bönnuð í Krist­jan­íu.

Auglýsing

Normalís­er­ing hat­urs­orð­ræðu

Umræðan um átök dópsölu­manna átti til að renna saman við umræðu um mót­mælin gegn skop­mynd­unum af spá­mann­inum Múhameð og annað ótengt svo í með­vit­und sam­fé­lags­ins varð til ímynduð inn­flytj­enda­grýla sem reykti stöðugt hass um leið og hún for­dæmdi tján­ing­ar­frelsið og sprengdi stræt­is­vagna.

Dönsk sam­fé­lags­um­ræða var þó, þá sem fyrr, oft skemmti­lega kald­hæðin og djörf, í anda húmors vinar okk­ar. En kald­hæðnin varð ekki til þess fallin að grynnka á spenn­unni í sam­fé­lag­inu – sem pólaríser­að­ist þegar verst lét í háðs­glósum mein­fynd­inna menn­ing­ar­post­ula og hvat­vísum upp­hróp­unum við­kvæms flótta­fólks í stöðugri vörn.

Til­finn­inga­þrungin umræða í bland við æsifrétta­mennsku ýtti undir ótta fólks við að sitja í almenn­ings­far­ar­tæki ásamt mann­eskju sem leit út fyrir að upp­fylla ster­íótýpíska hug­mynd um múslima frekar en hug­mynd­ina um hrein­rækt­aðan Dana í sjötta lið. Niðr­andi orð­ræða í garð inn­flytj­enda og flótta­fólks var orðin útbreidd, eins og hún fengi and­rými til að normalíser­ast.

Íslenskur inn­flytj­andi

Sjálf átti ég til að upp­lifa mig sem fyrrum nýlendu­búa eða svo­kall­að­aðan isperker. Ég hef búið í fjórum erlendum löndum en aldrei fundið eins oft fyrir því í dag­lega líf­inu að vera aðgreind ann­ars flokks sem inn­flytj­andi og hjá dönsku frænd­þjóð­inni – þó að ég væri að gefa út skáld­sögur þar og ætti góða danska vini og kollega. Það var skrýtin lífs­reynsla að finna að hreim­ur­inn minn fékk fólk á förnum vegi til að ákveða hvernig ég væri.

Maður fann því til sam­líð­unar með þeim sem upp­lifðu sig fórn­ar­lömb menn­ing­ar­legrar mis­mun­unar á ein­hvern hátt. Og í þessu and­rúms­lofti átti það helst við múslima.

Síðan þá hafa for­dómar gagn­vart múslimum orðið æ fyr­ir­ferð­ar­meiri og ótti Vest­ur­landa­búa við hryðju­verka­árásir hefur vaxið og tekið á sig ýmsar birt­ing­ar­mynd­ir. Á þessum tíma hef ég átt heima í hverfum þar sem búa fjöl­margir múslimar, bæði í Barcelona og Berlín, og allt þetta fólk er stöðug áminn­ing um að múslimar, með allan sinn inn­byrðis ólíka bak­grunn, eru upp til hópa, eins og fólk yfir­leitt, ein­lægir í ásetn­ingnum að fá hvers­dags­lífið til að fún­kera – og að menn­ing­ar­legur ágrein­ingur er óhjá­kvæmi­legur en eðli­legur fylgi­fiskur fjöl­menn­ing­ar. Ef allar þessar millj­ónir manna og kvenna aðhyllt­ust eins öfga­fullar hug­myndir og sumir ætla þeim, þá hefði töl­fræði­lega verið hægð­ar­leikur að marg­sprengja Evr­ópu í tætlur síð­ustu árin.

Til­beiðsla tölvu­leikja eða íslam

Ég ótt­ast ekki múslima frekar en aðra, aftur á móti þekki ég ótt­ann við árásir vit­firr­inga almennt. Um dag­inn heyrði ég skell í Kringl­unni. Ef ég hefði heyrt skell­inn í versl­un­ar­mið­stöð í vin­sælu hverfi í Berlín hefðu fyrstu við­brögðin verið að leita útgöngu­leið­ar.

Frétta­flutn­ingur vest­rænna miðla síð­ustu árin hefur fætt af sér þá skrum­skældu mynd að hryðju­verk póli­tískra bók­stafs­trú­ar­manna séu dag­legt brauð. En hverju ódæði eru gerð slík skil að þau skilja eftir sig rang­hug­myndir eins og eftir pöntun ódæð­is­manna. Það sér ekki fyrir end­ann á þeim og eitt­hvað hræði­legt gæti gerst á morg­un, hvar sem er – en þau eru samt ekki algeng í stóra sam­heng­inu. Oftar en ekki er ódæð­is­mað­ur­inn vit­firrtur ein­fari, hvort sem hann aðhyllist íslam eða til­biður tölvu­leiki eins og Breivik. Nú er rúmt ár síðan vöru­bíll keyrði inn á jóla­markað skammt frá hverf­inu þar sem ég bjó í Berlín. Um svipað leyti gekk vinur minn yfir torgið og tvær íslenskar vin­konur hjól­uðu fram­hjá. Sjálf hafði ég komið við þarna skömmu áður og leitt hug­ann að því að stað­setn­ingin væri tákn­rænt skot­mark við hlið Kaiser-Wil­helm Gedächtniskirche sem var sprengd í seinni heims­styrj­öld­inni en látin standa til áminn­ingar um fánýti stríðs.

Þannig var ég farin að hugsa en sporn­aði gegn ótt­anum með því að láta hann ekki ráða för. Ef ég fór með barn­inu mínu í mann­þröng í versl­un­ar­mið­stöð eða lest fann ég, þegar síst varði, fyrir með­vit­und um árás vit­firr­ings. Ótt­inn var ekki rök­rétt­ur. En raun­veru­leg­ur. Ég skynj­aði það við að flytja aftur til Íslands, þá hvarf inni­lok­un­ar­kenndin sem var farin að elta mig inn í mann­þröng á vin­sælum stöð­um. En auð­vitað eru líka vit­firr­ingar á Íslandi sem geta framið ódæði…

Her­menn að und­ir­búa hryðju­verk

Nú má ekki gera lítið úr hættu á hryðju­verkum og leyni­þjón­ustur hafa komið í veg fyrir mörg. Í borg eins og Berlín er spennan stundum áþreif­an­leg, eins og þegar bryn­varðar lög­reglur hlupu okkur mæðginin nán­ast niður við leit að grun­uðum hryðju­verka­manni, stuttu eftir að mað­ur, grun­aður um að leggja á ráðin um hryðju­verk, hafði verið hand­tek­inn í stiga­gangi vina okk­ar.

Nokkru áður hafði ég fengið hræði­lega 7-evru klipp­ingu á Cut­man á aðal­göt­unni í hverf­inu og síðar orðið vitni að því þegar tugir lög­reglu­manna þyrpt­ust þangað inn til að hand­taka einn klipp­ar­ann. Borgar sig ekki að láta öfga­mann klippa sig – skrif­aði vinur minn á face­book-­vegg­inn minn.

Í Barcelona reyndi elli­líf­eyr­is­þegi í næstu götu við heim­ili mitt að sprengja neð­an­jarð­ar­lest­ina – vænsti karl og góður afi, sagði apó­tek­ar­inn þar stein­hissa. Kol­brún Berg­þórs var nálæg slíkri árás í sömu borg um dag­inn og aðrir vinir mínir hafa verið í næsta nágrenni við hryðju­verka­árás­ir. En vit­firr­ing­arnir eru víða og alls­kon­ar, í Þýska­landi komst nýlega upp um her­menn sem ætl­uðu að fremja hryðju­verk til þess eins að koma sök­inni á múslima.

Ofbeldi orð­anna

Vit­firr­ingar fremja ódæði og yfir­völd remb­ast við að koma vörnum við. En á sama tíma er áskorun að láta ekki ótt­ann villa sér sýn og búa til grýlur úr sak­lausu fólki. Þessi ótti gýs upp í hvert skipti sem við heyrum af gölnum ein­fara í Evr­ópu sem gengur af göfl­un­um. Þessi ótti ræðst með orðum og for­dómum – ofbeldi – á sak­laust fólk. Það er ekki spurn­ing um hvort það verði bráðum annað hryðju­verk eða hvort Íslend­ingar verði þar nálægt. Það verð­ur. Stóra spurn­ingin er: Hvernig eru við­brögð okkar við hryðju­verki?

Eng­inn á skilið að vera dæmdur á öðrum for­sendum en eigin orðum og gerð­um. Íslenskur inn­flytj­andi í Köben á ekki skilið að vera upp­nefndur isperker. Ungur maður ætt­aður frá … til dæmis Íran á ekki skilið að vera upp­nefndur perker – eða hryðju­verka­mað­ur. Ótti okkar við ofbeldi afsakar ekki ofbeldi gagn­vart sak­lausu fólki.

Meira úr sama flokkiÁlit