Hvers konar lýðræði?

Þröstur Ólafsson hagfræðingur skrifar greinaflokk um hnattvæðinguna og vestrænt lýðræði. Hér birtist fjórði og síðasti hluti.

Auglýsing

Einn þeirra póli­tísku vinda sem blása nú um vest­ræn lönd eru breyttar hug­myndir um sjálft lýð­ræð­ið. Þar er á ferð­inni stefna sem vill smækka sjálft lýð­ræð­is­hug­takið niður í hreina meiri­hluta­reglu. Spor­göngu­menn þess­arar stefnu vilja taka upp beint (plebizitert) lýð­ræði. Þeir telja það æðra og ósvikn­ara en þing­bundið full­trúa­lýð­ræði. Hér heima hefur Styrmir Gunn­ars­son m.a. verið sterkur tals­maður þess­ara sjón­ar­miða.

­Fengi þetta byr undir vængi þarf að gefa því gaum, því hér er á ferð­inni var­huga­verð ein­földum á flóknum veru­leika. Til að skýra betur og und­ir­strika innri kjarna vest­ræns lýð­ræð­is, verðum við að átta okkur á því, að það sam­anstendur ekki bara af frjálsri tján­ingu meiri­hluta­vilj­ans sem jar­teikn um full­veldi þjóð­ar. Vest­rænt frjáls­lynt lýð­ræði er stjórn­ar­far sem fléttað er saman úr, og skil­yrt er af margs­háttar sam­fé­lags­leg­um, trú­ar­leg­um, menn­ing­ar­leg­um, stofn­ana­legum og póli­tís­kum­leg  breytum og fest­um. Þetta er flókn­asta og vanda­samasta stjórn­ar­fyr­ir­komu­lag sem enn hefur verið úthugs­að.

Það verður aðeins að veru­leika í þeim ríkj­um, þar sem fjöl­þætt borg­ar­sam­fé­lag, marg­breytni skoð­ana og póli­tískur þroski hald­ast í hend­ur. Svona sam­fé­lag á að auka líkur á því, að saman fari opin umræða en ekki síður frið­sam­leg nið­ur­staða úr skoð­ana­skiptum and­stæðra hug­mynda og hags­muna. Rétt­ar­ríkið og frjálsir fjöl­miðlar eru ein­hverir mik­il­væg­ustu þættir vest­ræns lýð­ræð­is, ásamt því að mann­rétt­indi, einnig minni­hluta hópa, séu höfð í háveg­um. Vald­dreif­ing  þarf að vera til staðar og dóm­stólar að vera óháð­ir. Þá verður frjálst og óháð umboð þjóð­kjör­inna full­trúa að vera tryggt og virt sem ein af grunn­reglum þing­bund­ins lýð­ræð­is. Því miður er of oft brota­löm á því. Hags­muna­tengsl margra íslenskra þing­manna eru aug­ljós.

Auglýsing

Þetta sem upp hefur verið talið eru vissu­lega flóknar og alls ekki sjálf­gefnar aðstæður sem ekki eru víða til stað­ar. Ef við lítum í eigin barm þá eru enn brotala­mir á okkar íslenska þing­bundna lýð­ræði og eflaust langur tími í að við full­klárum það. Má þar m.a. nefna ójafnt vægi atkvæða eftir búsetu og tíð póli­tísk inn­grip í skipan dóm­ara. Útflutn­ingur vest­ræns lýð­ræðis til nýfrjálsra landa, sem eiga langan veg ófar­inn að flók­inni vest­rænni sam­fé­lags­gerð, hefur oft­ast afskræmst og/eða mis­tek­ist.

Beint lýð­ræði

And­stætt full­trúa­lýð­ræð­inu og for­send­um, sem lýst var hér að fram­an, fóstra ýmsir með sér þá sann­fær­ingu að svo­kallað beint lýð­ræði sé full­trúa lýð­ræð­inu fremra. Það fyrr­nefnda sýni rétt­ari þjóð­ar­vilja. Þar eru meiri­hlut­á­kvarð­anir teknar með ill aft­ur­kræfu þjóð­ar­at­kvæð­i. Þetta form beinnar ákvarð­ana­töku má sann­lega nota við svæð­is­bundnar kosn­ingar s.s. á sveit­ar­stjórn­ar­stigi. Það er einnig not­hæft sem tak­mörkuð við­bót við full­trúa­lýð­ræð­ið, en getur aldrei komi í stað þess.

Svo kallað beint lýð­ræði er heldur ekk­ert sann­ari mynd af lýð­ræð­inu en full­trúa­lýð­ræð­ið. Þing­bundnar meiri­hluta­á­kvarð­anir er hægt að fella úr gildi. Rík­is­stjórnir sem eru mynd­aðar með atkvæða­greiðslu í þing­inu má leysa frá störf­um, ef meiri­hluti þing­manna eða kjós­enda vill. Það er hins vegar miklu mun örð­ug­ara að breyta nið­ur­stöðum úr þjóð­ar­ar­kvæða­greiðsl­um. For­mæl­endur tíðs þjóð­ar­at­kvæðis ganga einnig almennt út frá lít­illi þátt­töku almenn­ings. Þó er það svo, að því lægri sem þátt­takan er, þeim mun veik­ara er lög­mæti nið­ur­stöð­unn­ar. Þessa reynslu þekkjum við Íslend­ing­ar. Í þjóð­ar­at­kvæða­greiðslum koma oftar þeir til leiks, sem eru sam­mála um það eitt að segja nei. Þeir eru síðar hvorki vilj­ugir né hafa hæfi­leika til áfram­hald­andi sam­starfs á póli­tískum vett­vangi. Þjóð­ar­at­kvæði bíður í reynd aðeins uppá tvo kosti: Já eða Nei.

Póli­tískur menn­ing­ar­þroski

Þeir sem þekkja störf þjóð­þinga vita að frum­vörp taka margs háttar breyt­ingum  í með­förum þings og þing­nefnda. Frum­vörp bjóða uppá mála­miðl­anir og end­ur­bæt­ur. Sjón­ar­mið margra sam­fé­lags­hópa verða hluti af nýjum lög­um. Draga má þetta saman í þeirri nið­ur­stöðu að þjóð­ar­at­kvæði sé rétt­mætt við breyt­ingar á stjórn­ar­skrá eða ákvörð­unum sem eru ígildi stjórn­ar­skrár­breyt­inga.

Þýskur lög­spek­ingur hefur sagt, að starf­semi nútíma ver­ald­legs vest­ræns lýð­ræð­is­ríkis sé háð skil­yrðum sem það sjálft getur ekki tryggt. Það er rétt. Skil­yrðin eru þróað hag­kerfi, póli­tískur menn­ing­ar­þroski og með­vituð reynsla einnar þjóðar í víð­asta skiln­ingi.

Fyrr­nefnd kreppa vest­ræns lýð­ræðis ber þess því miður einnig merki, að mörgum full­trúum þess sé ekki fylli­lega ljóst hverjar for­sendur full­trúa­lýð­ræðis okkar séu. Þeir eru því ekki í aðstöðu til að meta að verð­leikum árangur þess, og geta því trauðla verið sverð þess og skjöld­ur. Vegna þess­arar van­þekk­ingar hneigjast, ekki bara pópúlist­ar, heldur einnig reyndir lýð­ræð­is­sinnar til að sjá kjarna lýð­ræð­is­ins í beinum meiri­hluta ákvörð­un­um. Á alþingi hefur ann­ars konar meiri­hluta­á­trún­aður löngum verið áber­andi. Lög eru keyrð í gegn án alvar­legra til­rauna til að ná breið­ari sam­stöðu. Of sjaldan er leitað eftir frið­samri nið­ur­stöðu and­stæðra skoð­ana. Sér­hags­munir stríð­ast á við almanna­hags­muni.

Höf­undur er hag­fræð­ing­ur.

BrewDog opnar í Reykjavík
Skoska brugghúsið BrewDog mun opna á horni Frakkastígs og Hverfisgötu í sumar.
Kjarninn 23. apríl 2018
Eimskip er skráð í Kauphöll Íslands.
50 milljón króna stjórnvaldssekt FME á Eimskip stendur
Héraðsdómur hefur hafnað öllum kröfum Eimskip í máli sem höfðað var vegna stjórnvaldssektar sem Fjármálaeftirlitið lagði á fyrirtækið fyrir að birta ekki innherjaupplýsingar úr rekstri sínum nægilega snemma.
Kjarninn 23. apríl 2018
Benedikt Jóhannesson mun kynna skýrslu Talnakönnunar um kaupauka hjá íslenskum fyrirtækjum á fundi sem haldinn er í hádeginu á morgun.
Um 70 prósent stórra fyrirtækja með kaupaukakerfi
Samkvæmt könnun sem Talnakönnun hefur gert eru um 70 prósent af 20 stórum fyrirtækjum sem skráð eru á markað eða eru bankar, með kaupaukakerfi. Laun forstjóra hafa hækkað mikið á skömmum tíma.
Kjarninn 23. apríl 2018
Á heitum degi í hjarta kalda stríðsins
Auður Jónsdóttir og Bára Huld Beck röltu á heitum sunnudegi um sögufrægt svæði í Berlín, Tempelhof-flugvöll og nágrenni, áður hjarta kalda stríðsins en nú hjarta Berlínar-búa í sumarskapi.
Kjarninn 23. apríl 2018
Samtal við samfélagið
Samtal við samfélagið
Samtal við samfélagið – Ójöfnuður í menntun á Norðurlöndunum?
Kjarninn 23. apríl 2018
Getur Facebook haft áhrif á íslenskar kosningar?
Facebook hefur birt hnapp á kjördag í kosningum, meðal annars á Íslandi, sem notendur merkja við þegar þeir hafa greitt atkvæði. Fjölmiðlanefnd hefur áhyggjur af áhrifum hnappsins. Þingmenn segja mikilvægt að fá nánari svör um tilgang hans og áhrif.
Kjarninn 23. apríl 2018
Hópurinn Hvar er Haukur
Opið bréf til Katrínar Jakobsdóttur
Kjarninn 23. apríl 2018
Ljósmæður leggja niður störf
Harðar kjaradeilur ljósmæðra og ríkisins eru langt í frá að leysast.
Kjarninn 23. apríl 2018
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar