Hata hagfræðingar jörðina sína?

Eikonomics segir að of mikil áhersla sé lögð á hagvöxt. En segir það rangt að hagfræðistéttin sé full af drulluhölum sem pæli í engu öðru en beinhörðum peningum.

Auglýsing

Ég gerði þau mis­tök fyrir ekki svo löngu að opna Twitter appið á sím­anum mín­um. Eftir að hafa eytt dýr­mætum tíma mínum í að skrolla feed-ið rakst ég á status eftir ungan lög­fræði­nema: „Hag­fræð­ing­ar: Jörðin er að útrýmast, en stóra spurn­ingin er hvernig höldum við hag­vexti gang­andi á með­an“. Sem sagt, ungi mað­ur­inn var að gefa í skyn að hag­fræð­ingum sé sama um jörð­ina okk­ar, svo lengi sem hag­kerfið vex.

Þetta var aug­ljós­lega brand­ari, og þótti mér hann alveg fynd­inn. Ég fékk engar harð­sperrur í mag­ann af hlátri, en brosti. Þegar ég tók eftir því að yfir 200 manns hefðu like-að og tólf re-tweetað þess­ari ágætu hnyttni breyt­ist þó gleðin í sorg. Af ein­hverjum ástæðum hafa hag­fræð­ingar svo vont orð á sér að fólk heldur að stéttin sé full af drullu­hölum sem pæla í engu öðru en bein­hörðum pen­ing­um.

En svo er ekki. Flestir hag­fræð­ingar eru á þeirri skoðun að hin klikk­aða losun gróð­ur­hús­loft­teg­unda, sem er að rústa jörð­inni, sé bæði ömur­leg og und­ir­verð­lögð. Þ.e.a.s. þeir trúa því að það kosti of lítið að menga og því sé ein lausn á þessu vanda­máli að skatt­leggja mengun. Slíkur skattur myndi leiða til hærra bens­ín­verðs og hvetja fólk til að keyra minna og – guð hjálpi þeim – taka jafn­vel taka strætó. Einnig myndu flug­far­gjöld hækka, sem drægi úr komu ferða­manna. Sem að öllu óbreyttu myndi draga úr hag­vexti. Alla­vega til skemmri tíma.

Auglýsing

Brand­ari unga manns­ins á þó alveg rétt á sér. Það er oft lögð of mikil áhersla á hag­vöxt. Í hvert skipti sem Hag­stofan gefur út nýjar tölur þá taka blaða­menn upp sím­ann og hringja upp í háskóla og grein­ing­ar­deildir bank­anna til þess að fá ein­hvern með hag­fræði­próf til að tala um þessar töl­ur. Það er þó ekki endi­lega af því að 0.1% hag­vöxtur frá fyrri mán­uði skipti endi­lega miklu máli, eða að það segi okkur mik­ið. Heldur er ástæðan lík­lega sú að lands­fram­leiðsla (eða breyt­ing á henni, sem við köllum hag­vöxt) er breyta sem blaða­menn kann­ast við (en fáir kannski skilja) og hag­fræð­ingar hata það ekki að fá að bess­erwiss­ast aðeins og aug­lýsa eigið ágæti í fjöl­miðlum lands­ins.

Hvað er á bak við hag­vöxt­inn?

Í byrjun tutt­ug­ustu aldar var Ísland ömur­legur staður að búa á. Nán­ast allir sem bjuggu á Íslandi unnu alla daga – allan dag­inn – við það að reyna að búa til mat. Tæp­lega 20% barna sem fædd­ust lét­ust á fyrsta ald­ursári; það var ekki óal­gengt að mæður þeirra lét­ust við fæð­ingu þeirra (eða systk­ina þeirra).

Svo gerð­ist eitt­hvað. Íslend­ingar fluttu inn tækni frá útlönd­um. Trakt­orar og áburður gerðu það að verkum að færri ein­stak­lingar þurftu að vinna á bænda­býl­um. Vél­bátar og ný veið­ar­færi drógu úr þörf á sjó­mönn­um. Þar af leið­andi gat fólk, sem áður hefði þurft að vinna við að búa til mat, farið að sér­hæfa sig í annarri snilld. Eins og til dæmis að lækna sjó­menn og ganga úr skugga um að unga­börn lifðu. Einnig, þar sem hver sjó­maður veiddi meiri fisk, juk­ust tekjur ein­stak­linga og þar af leið­andi tekjur rík­is­ins. Þess vegna gat ríkið tekið smá pen­ing, sem við köllum skatta, af vinnu­færum sjó­mönnum og bænd­um, og borgað lækn­unum fyrir að sinna þeim sem ekki höfðu efni á lækn­is­þjón­ustu.

Því er hag­vöxtur hvorki orsök né afleið­ing fram­fara. Hag­vöxtur er ein­fald­lega ófull­kom­in, en ágæt, mæl­ing sem hag­fræð­ingar nota til að lýsa hvernig ver­ald­leg verð­mæta­sköpun á ákveðnu land­svæði (til dæmis Íslandi) breyt­ist frá einu tíma­bili til ann­ars (til dæmis milli ára).

Þökk sé vexti þeirrar fram­þró­un­ar, sem hag- og töl­fræð­ingar summa saman upp í Hag­stofu og kalla hag­vöxt, eru Íslend­ingar hættir að lepja dauð­ann úr skel. Þeir lifa líka lengur og vinna minna. Hag­fræð­ingar eru mis­-slakir yfir því hvort hag­vöxtur á hvern íbúa hald­ist hár á Íslandi þar til sólin étur jörð­ina. Eftir allt höfum við það ágætt í dag. En Ísland er ekki eina landið í heim­in­um. Í Afr­íku eru hund­ruð milj­ónir ein­stak­linga sem búa við algjöran skort. Stór hluti þessa fólks býr við jafn slæmt, og jafn­vel verra, ástand en Íslend­ingar gerðu í byrjun síð­ustu ald­ar. Ef fátæk­ustu þjóðir Afr­íku geta búið til meiri mat með færri bænd­um, þá geta þær fjölgað lækn­um, verk­fræð­ingum og for­rit­ur­um. Allt sem stuðlar að frek­ari hag­vexti. Og þá gætu hund­ruð milj­ónir ein­stak­linga lifað leng­ur, borðað betur og unnið minna.

Það er kannski þess vegna sem hag­fræð­ingar tala svona mikið um hag­vöxt. En ekki af því að þeir hata jörð­ina.

Styrkir þú Kjarnann?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og býður almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Ef þú ert nú þegar styrkjandi leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Endurvinnsluhlutfall umbúðaúrgangs innan við 50 prósent hérlendis
Heildarmagn umbúðaúrgangs hérlendis var um 151 kíló á hvern einstakling árið 2019. Endurvinnsluhlutfallið lækkar á milli ára en um fjórðungur plastumbúða ratar í endurvinnslu samanborið við rúmlega 80 prósent pappírs- og pappaumbúða.
Kjarninn 27. september 2021
Talning atkvæða í Borgarnesi og meðferð kjörgagna hefur verið mál málanna í dag.
Talningarskekkjan í Borgarnesi kom í ljós um leið og einn bunki var skoðaður
Engin tilmæli voru sett fram af hálfu landskjörstjórnar um endurtalningu atkvæða í Norðvesturkjördæmi. Kjarninn ræddi við Inga Tryggvason formann yfirkjörstjórnar í kjördæminu um ástæður þess að talið var aftur og meðferð kjörgagna.
Kjarninn 27. september 2021
Ragnar Þór Ingólfsson, formaður VR.
Lífskjarasamningurinn heldur – „Ánægjuleg niðurstaða“
Formaður VR segist vera létt að lífskjarasamningurinn haldi. Engin stemning hafi verið hjá atvinnulífinu né almenningi að fara í átök við þessar aðstæður.
Kjarninn 27. september 2021
Sigurjón Njarðarson
Hrunið 2008-2021
Kjarninn 27. september 2021
Þjóðhættir
Þjóðhættir
Þjóðhættir – Siðspillandi ómenning: Um viðtökur jazztónlistar á Íslandi
Kjarninn 27. september 2021
Olaf Scholz, fjármálaráðherra í fráfarandi ríkisstjórn og leiðtogi Jafnaðarmannaflokksins, mætir á kosningavöku flokksins í gær.
„Umferðarljósið“ líklegasta niðurstaðan í Þýskalandi
Leiðtogi Jafnaðarmannaflokksins hefur heitið því að Þjóðverjar fái nýja ríkisstjórn fyrir jól. Það gæti orðið langsótt í ljósi sögunnar. Hann vill byrja á að kanna jarðveginn fyrir stjórn með Græningjum og Frjálslyndum demókrötum.
Kjarninn 27. september 2021
Ákveðið hefur verið að telja atkvæðin í Suðurkjördæmi að nýju.
Talið aftur í Suðurkjördæmi
Yfirkjörstjórn í Suðurkjördæmi hefur ákveðið að verða við beiðnum sem bárust frá nokkrum stjórnmálaflokkum um að telja öll atkvæðin í Suðurkjördæmi aftur.
Kjarninn 27. september 2021
Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, formaður Viðreisnar, í leiðtogaumræðum fyrir kosningar.
Með óbragð í munni – Mikilvægt að framkvæmd kosninga sé með réttum hætti
Þorgerður Katrín segir að endurtalningin í Norðvesturkjördæmi dragi fram umræðu um jafnt atkvæðavægi. „Það er nauðsynlegt að fá hið rétta fram í þessu máli.“
Kjarninn 27. september 2021
Meira úr sama flokkiEikonomics