Hata hagfræðingar jörðina sína?

Eikonomics segir að of mikil áhersla sé lögð á hagvöxt. En segir það rangt að hagfræðistéttin sé full af drulluhölum sem pæli í engu öðru en beinhörðum peningum.

Auglýsing

Ég gerði þau mis­tök fyrir ekki svo löngu að opna Twitter appið á sím­anum mín­um. Eftir að hafa eytt dýr­mætum tíma mínum í að skrolla feed-ið rakst ég á status eftir ungan lög­fræði­nema: „Hag­fræð­ing­ar: Jörðin er að útrýmast, en stóra spurn­ingin er hvernig höldum við hag­vexti gang­andi á með­an“. Sem sagt, ungi mað­ur­inn var að gefa í skyn að hag­fræð­ingum sé sama um jörð­ina okk­ar, svo lengi sem hag­kerfið vex.

Þetta var aug­ljós­lega brand­ari, og þótti mér hann alveg fynd­inn. Ég fékk engar harð­sperrur í mag­ann af hlátri, en brosti. Þegar ég tók eftir því að yfir 200 manns hefðu like-að og tólf re-tweetað þess­ari ágætu hnyttni breyt­ist þó gleðin í sorg. Af ein­hverjum ástæðum hafa hag­fræð­ingar svo vont orð á sér að fólk heldur að stéttin sé full af drullu­hölum sem pæla í engu öðru en bein­hörðum pen­ing­um.

En svo er ekki. Flestir hag­fræð­ingar eru á þeirri skoðun að hin klikk­aða losun gróð­ur­hús­loft­teg­unda, sem er að rústa jörð­inni, sé bæði ömur­leg og und­ir­verð­lögð. Þ.e.a.s. þeir trúa því að það kosti of lítið að menga og því sé ein lausn á þessu vanda­máli að skatt­leggja mengun. Slíkur skattur myndi leiða til hærra bens­ín­verðs og hvetja fólk til að keyra minna og – guð hjálpi þeim – taka jafn­vel taka strætó. Einnig myndu flug­far­gjöld hækka, sem drægi úr komu ferða­manna. Sem að öllu óbreyttu myndi draga úr hag­vexti. Alla­vega til skemmri tíma.

Auglýsing

Brand­ari unga manns­ins á þó alveg rétt á sér. Það er oft lögð of mikil áhersla á hag­vöxt. Í hvert skipti sem Hag­stofan gefur út nýjar tölur þá taka blaða­menn upp sím­ann og hringja upp í háskóla og grein­ing­ar­deildir bank­anna til þess að fá ein­hvern með hag­fræði­próf til að tala um þessar töl­ur. Það er þó ekki endi­lega af því að 0.1% hag­vöxtur frá fyrri mán­uði skipti endi­lega miklu máli, eða að það segi okkur mik­ið. Heldur er ástæðan lík­lega sú að lands­fram­leiðsla (eða breyt­ing á henni, sem við köllum hag­vöxt) er breyta sem blaða­menn kann­ast við (en fáir kannski skilja) og hag­fræð­ingar hata það ekki að fá að bess­erwiss­ast aðeins og aug­lýsa eigið ágæti í fjöl­miðlum lands­ins.

Hvað er á bak við hag­vöxt­inn?

Í byrjun tutt­ug­ustu aldar var Ísland ömur­legur staður að búa á. Nán­ast allir sem bjuggu á Íslandi unnu alla daga – allan dag­inn – við það að reyna að búa til mat. Tæp­lega 20% barna sem fædd­ust lét­ust á fyrsta ald­ursári; það var ekki óal­gengt að mæður þeirra lét­ust við fæð­ingu þeirra (eða systk­ina þeirra).

Svo gerð­ist eitt­hvað. Íslend­ingar fluttu inn tækni frá útlönd­um. Trakt­orar og áburður gerðu það að verkum að færri ein­stak­lingar þurftu að vinna á bænda­býl­um. Vél­bátar og ný veið­ar­færi drógu úr þörf á sjó­mönn­um. Þar af leið­andi gat fólk, sem áður hefði þurft að vinna við að búa til mat, farið að sér­hæfa sig í annarri snilld. Eins og til dæmis að lækna sjó­menn og ganga úr skugga um að unga­börn lifðu. Einnig, þar sem hver sjó­maður veiddi meiri fisk, juk­ust tekjur ein­stak­linga og þar af leið­andi tekjur rík­is­ins. Þess vegna gat ríkið tekið smá pen­ing, sem við köllum skatta, af vinnu­færum sjó­mönnum og bænd­um, og borgað lækn­unum fyrir að sinna þeim sem ekki höfðu efni á lækn­is­þjón­ustu.

Því er hag­vöxtur hvorki orsök né afleið­ing fram­fara. Hag­vöxtur er ein­fald­lega ófull­kom­in, en ágæt, mæl­ing sem hag­fræð­ingar nota til að lýsa hvernig ver­ald­leg verð­mæta­sköpun á ákveðnu land­svæði (til dæmis Íslandi) breyt­ist frá einu tíma­bili til ann­ars (til dæmis milli ára).

Þökk sé vexti þeirrar fram­þró­un­ar, sem hag- og töl­fræð­ingar summa saman upp í Hag­stofu og kalla hag­vöxt, eru Íslend­ingar hættir að lepja dauð­ann úr skel. Þeir lifa líka lengur og vinna minna. Hag­fræð­ingar eru mis­-slakir yfir því hvort hag­vöxtur á hvern íbúa hald­ist hár á Íslandi þar til sólin étur jörð­ina. Eftir allt höfum við það ágætt í dag. En Ísland er ekki eina landið í heim­in­um. Í Afr­íku eru hund­ruð milj­ónir ein­stak­linga sem búa við algjöran skort. Stór hluti þessa fólks býr við jafn slæmt, og jafn­vel verra, ástand en Íslend­ingar gerðu í byrjun síð­ustu ald­ar. Ef fátæk­ustu þjóðir Afr­íku geta búið til meiri mat með færri bænd­um, þá geta þær fjölgað lækn­um, verk­fræð­ingum og for­rit­ur­um. Allt sem stuðlar að frek­ari hag­vexti. Og þá gætu hund­ruð milj­ónir ein­stak­linga lifað leng­ur, borðað betur og unnið minna.

Það er kannski þess vegna sem hag­fræð­ingar tala svona mikið um hag­vöxt. En ekki af því að þeir hata jörð­ina.

Basil hassan
Dani undirbjó mörg hryðjuverk
Tilviljun réði því að hryðjuverk, sem Dani að nafni Basil Hassan undirbjó, mistókst. Ætlunin var að granda farþegaþotu. Basil Hassan hafði, ásamt samverkamönnum sínum, mörg slík hryðjuverk í hyggju.
Kjarninn 21. apríl 2019
Flóttafólk mótmælti 13. febrúar síðastliðinn.
Skert aðgengi fyrir flóttafólk að íslensku menntakerfi
Af 82 flóttamönnum sem tóku þátt í þarfagreiningu Rauða krossins í Reykjavík eru einungis 5% í námi, en 43% eiga í erfiðleikum með að komast í nám.
Kjarninn 20. apríl 2019
Guðni Karl Harðarson
Í krafti fjöldans
Kjarninn 20. apríl 2019
Skoða skattalegt umhverfi þriðja geirans
Starfshópur á að skoða hvort að skattalegar ívilnanir geti hvatt einstaklinga og fyrirtæki til að styrkja félög sem falla undir þriðja geirann. Dæmi um félög sem gætu notið góðs af mögulegum breytingum eru björgunarsveitir, íþróttafélög og mannúðarsamtök.
Kjarninn 20. apríl 2019
Það helsta hingað til: WOW air fer á hausinn með látum
Kjarninn tók saman helstu fréttamál íslensks samfélags á fyrstu mánuðum ársins 2019. Ein stærsta frétt ársins hingað til er án efa gjaldþrot WOW air eftir langvinnt dauðastríð sem fór fram fyrir opnum tjöldum.
Kjarninn 20. apríl 2019
Koma svo!
Koma svo!
Koma svo - Salt og ... paprika
Kjarninn 20. apríl 2019
Advania
Ríkið greiddi Advania rúman milljarð vegna tölvukerfa í fyrra
Upplýsingatæknifyrirtækið Advania fékk greiddan rúman milljarð fyrir rekstur og hýsingu tölvukerfa ríkisins árið 2018. Þar af greiddi ríkið 635 milljónir vegna tölvukerfisins Orra.
Kjarninn 20. apríl 2019
Búinn að bíða lengi eftir aðgerðum
Mikil vakning hefur orðið meðal landans á síðustu misserum varðandi umhverfismál og má með sanni segja að sjaldan hafi starf umhverfis- og auðlindaráðherra verið eins mikilvægt.
Kjarninn 20. apríl 2019
Meira úr sama flokkiEikonomics