Hata hagfræðingar jörðina sína?

Eikonomics segir að of mikil áhersla sé lögð á hagvöxt. En segir það rangt að hagfræðistéttin sé full af drulluhölum sem pæli í engu öðru en beinhörðum peningum.

Auglýsing

Ég gerði þau mis­tök fyrir ekki svo löngu að opna Twitter appið á sím­anum mín­um. Eftir að hafa eytt dýr­mætum tíma mínum í að skrolla feed-ið rakst ég á status eftir ungan lög­fræði­nema: „Hag­fræð­ing­ar: Jörðin er að útrýmast, en stóra spurn­ingin er hvernig höldum við hag­vexti gang­andi á með­an“. Sem sagt, ungi mað­ur­inn var að gefa í skyn að hag­fræð­ingum sé sama um jörð­ina okk­ar, svo lengi sem hag­kerfið vex.

Þetta var aug­ljós­lega brand­ari, og þótti mér hann alveg fynd­inn. Ég fékk engar harð­sperrur í mag­ann af hlátri, en brosti. Þegar ég tók eftir því að yfir 200 manns hefðu like-að og tólf re-tweetað þess­ari ágætu hnyttni breyt­ist þó gleðin í sorg. Af ein­hverjum ástæðum hafa hag­fræð­ingar svo vont orð á sér að fólk heldur að stéttin sé full af drullu­hölum sem pæla í engu öðru en bein­hörðum pen­ing­um.

En svo er ekki. Flestir hag­fræð­ingar eru á þeirri skoðun að hin klikk­aða losun gróð­ur­hús­loft­teg­unda, sem er að rústa jörð­inni, sé bæði ömur­leg og und­ir­verð­lögð. Þ.e.a.s. þeir trúa því að það kosti of lítið að menga og því sé ein lausn á þessu vanda­máli að skatt­leggja mengun. Slíkur skattur myndi leiða til hærra bens­ín­verðs og hvetja fólk til að keyra minna og – guð hjálpi þeim – taka jafn­vel taka strætó. Einnig myndu flug­far­gjöld hækka, sem drægi úr komu ferða­manna. Sem að öllu óbreyttu myndi draga úr hag­vexti. Alla­vega til skemmri tíma.

Auglýsing

Brand­ari unga manns­ins á þó alveg rétt á sér. Það er oft lögð of mikil áhersla á hag­vöxt. Í hvert skipti sem Hag­stofan gefur út nýjar tölur þá taka blaða­menn upp sím­ann og hringja upp í háskóla og grein­ing­ar­deildir bank­anna til þess að fá ein­hvern með hag­fræði­próf til að tala um þessar töl­ur. Það er þó ekki endi­lega af því að 0.1% hag­vöxtur frá fyrri mán­uði skipti endi­lega miklu máli, eða að það segi okkur mik­ið. Heldur er ástæðan lík­lega sú að lands­fram­leiðsla (eða breyt­ing á henni, sem við köllum hag­vöxt) er breyta sem blaða­menn kann­ast við (en fáir kannski skilja) og hag­fræð­ingar hata það ekki að fá að bess­erwiss­ast aðeins og aug­lýsa eigið ágæti í fjöl­miðlum lands­ins.

Hvað er á bak við hag­vöxt­inn?

Í byrjun tutt­ug­ustu aldar var Ísland ömur­legur staður að búa á. Nán­ast allir sem bjuggu á Íslandi unnu alla daga – allan dag­inn – við það að reyna að búa til mat. Tæp­lega 20% barna sem fædd­ust lét­ust á fyrsta ald­ursári; það var ekki óal­gengt að mæður þeirra lét­ust við fæð­ingu þeirra (eða systk­ina þeirra).

Svo gerð­ist eitt­hvað. Íslend­ingar fluttu inn tækni frá útlönd­um. Trakt­orar og áburður gerðu það að verkum að færri ein­stak­lingar þurftu að vinna á bænda­býl­um. Vél­bátar og ný veið­ar­færi drógu úr þörf á sjó­mönn­um. Þar af leið­andi gat fólk, sem áður hefði þurft að vinna við að búa til mat, farið að sér­hæfa sig í annarri snilld. Eins og til dæmis að lækna sjó­menn og ganga úr skugga um að unga­börn lifðu. Einnig, þar sem hver sjó­maður veiddi meiri fisk, juk­ust tekjur ein­stak­linga og þar af leið­andi tekjur rík­is­ins. Þess vegna gat ríkið tekið smá pen­ing, sem við köllum skatta, af vinnu­færum sjó­mönnum og bænd­um, og borgað lækn­unum fyrir að sinna þeim sem ekki höfðu efni á lækn­is­þjón­ustu.

Því er hag­vöxtur hvorki orsök né afleið­ing fram­fara. Hag­vöxtur er ein­fald­lega ófull­kom­in, en ágæt, mæl­ing sem hag­fræð­ingar nota til að lýsa hvernig ver­ald­leg verð­mæta­sköpun á ákveðnu land­svæði (til dæmis Íslandi) breyt­ist frá einu tíma­bili til ann­ars (til dæmis milli ára).

Þökk sé vexti þeirrar fram­þró­un­ar, sem hag- og töl­fræð­ingar summa saman upp í Hag­stofu og kalla hag­vöxt, eru Íslend­ingar hættir að lepja dauð­ann úr skel. Þeir lifa líka lengur og vinna minna. Hag­fræð­ingar eru mis­-slakir yfir því hvort hag­vöxtur á hvern íbúa hald­ist hár á Íslandi þar til sólin étur jörð­ina. Eftir allt höfum við það ágætt í dag. En Ísland er ekki eina landið í heim­in­um. Í Afr­íku eru hund­ruð milj­ónir ein­stak­linga sem búa við algjöran skort. Stór hluti þessa fólks býr við jafn slæmt, og jafn­vel verra, ástand en Íslend­ingar gerðu í byrjun síð­ustu ald­ar. Ef fátæk­ustu þjóðir Afr­íku geta búið til meiri mat með færri bænd­um, þá geta þær fjölgað lækn­um, verk­fræð­ingum og for­rit­ur­um. Allt sem stuðlar að frek­ari hag­vexti. Og þá gætu hund­ruð milj­ónir ein­stak­linga lifað leng­ur, borðað betur og unnið minna.

Það er kannski þess vegna sem hag­fræð­ingar tala svona mikið um hag­vöxt. En ekki af því að þeir hata jörð­ina.

Skiptir Kjarninn þig máli?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Við erum til staðar fyrir lesendur og fjöllum um það sem skiptir máli.

Ef Kjarninn skiptir þig máli þá máttu endilega vera með okkur í liði.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Nicola Sturgeon fyrsti ráðherra Skotlands.
Stefnir á atkvæðagreiðslu um sjálfstætt Skotland í október 2023
Nicola Sturgeon leiðtogi Skoska þjóðarflokksins stefnir á að halda þjóðaratkvæðagreiðslu um sjálfstæði Skotlands á ný næsta haust – með eða án leyfis bresku ríkisstjórnarinnar.
Kjarninn 28. júní 2022
Guðmundur Andri Thorsson
Ráfað um í Keflavíkurgöngu
Kjarninn 28. júní 2022
Samkvæmt tilkynningu frá Borgarlínu er gert ráð fyrir því að vagnar Borgarlínunnar byrji að ganga á milli Hamraborgar og Háskóla Íslands árið 2025, þrátt fyrir að framkvæmdum á þeim kafla verði ekki að fullu lokið þá.
Tímalínu framkvæmda við fyrstu lotu Borgarlínu seinkað
Endurskoðuð tímaáætlun framkvæmda við fyrstu lotu Borgarlínu gerir ráð fyrir því að framkvæmdalok verði á árunum 2026 og 2027, en ekki 2024 eða 2025 eins og lagt var upp með. Samstilling við aðrar framkvæmdir, eins og Sæbrautarstokk, spila inn í.
Kjarninn 28. júní 2022
Það að vera kvenkyns lögmaður eykur líkur á að mál falli umbjóðandanum í vil samkvæmt nýrri íslenskri rannsókn.
Kvenkyns lögmenn líklegri til að vinna mál í héraði
Kvenkyns málflytjendur skila betri árangri fyrir dómstólum og eldri dómarar eru líklegri til að dæma varnaraðila í vil en þeir sem yngri eru, samkvæmt nýrri íslenskri rannsókn.
Kjarninn 28. júní 2022
Örn Bárður Jónsson
Þungunarrof, samkynhneigð og kynusli
Kjarninn 28. júní 2022
Katrín Jakobsdóttir, formaður Vinstri grænna og forsætisráðherra, og Ásgeir Jónsson seðlabankastjóri.
Ætlar ekki að láta Seðlabankann afhenda sér gögn um ráðstöfun opinberra hagsmuna
Seðlabanki Íslands hefur ekki viljað leggja mat á hagsmuni almennings af birtingu upplýsinga um þá sem fengu að nýta sér fjárfestingaleið hans né af því að stöðugleikasamnirnir við kröfuhafa verði gerðir opinberir.
Kjarninn 28. júní 2022
Kristrún Frostadóttir, þingmaður Samfylkingarinnar.
Kristrún íhugar formannsframboð
Kristrún Frostadóttir, þingmaður Samfylkingarinnar, segist „íhuga alvarlega“ að bjóða sig fram til formanns á landsfundi flokksins í október. Logi Einarsson tilkynnti um miðjan júní að hann muni ekki bjóða sig fram að nýju.
Kjarninn 28. júní 2022
„Bleika húsið“, heilsugæsla sem þjónustar konur í Mississippi er eina heilsugæslan í ríkinu sem veitir þungunarrofsþjónustu. Henni verður að öllum líkindum lokað innan nokkurra daga.
Síðustu dagar „bleika hússins“ í Mississippi
Eigandi einu heilsugæslunnar í Mississippi sem veitir þungunarrofsþjónustu ætlar að halda ótrauð áfram, í öðru ríki ef þarf, eftir að Hæstiréttur Bandaríkjanna felldi rétt til þungunarrofs úr gildi.
Kjarninn 27. júní 2022
Meira úr sama flokkiEikonomics