Stríðshetja, áhrifamikill hagfræðingur og krókódílaveiðimaður – eða vaxtarræktarmógúll?

Eiríkur Ragnarsson fjallar um hógværa mikilmennið Bill Phillips en nafn hans er hægt og rólega að falla í gleymskunnar dá.

Auglýsing

Alban William Hugo Phillips fædd­ist árið 1914 í Te Rehunga-­sýslu á Nýja Sjá­landi. Hann gekk þó aldrei undir því nafni og þekktu allir hann sem Bill Phillips. Þegar Bill fædd­ist benti allt til þess að hann myndi lifa við­burða­litlu lífi. Tæki­færin sem börn kúa­bænda á Nýja Sjá­landi fengu á þessum tíma voru fá og var fast reiknað með því að einn dag­inn tæki Bill við fjöl­skyldu­bú­inu. En svo varð ekki.

For­eldrar Bill voru blá­fá­tæk og höfðu ekki efni á að senda hann í fram­halds­nám. Eftir grunn­skóla flutt­ist hann því til Ástr­al­íu, og gerð­ist þar krókó­díla­veiði­mað­ur. Árið 1937 sagði Bill skilið við krókó­díla­veiðar og sigldi til Kína, þá 23 ára gam­all. Ekki leið þó á löngu þangað til Jap­anir réð­ust inn í Kína og flúði Bill þá til Bret­lands, í gegnum Rúss­land.

Á ferð sinni með Síber­íu­lest­inni sótti Bill um vinnu í rúss­neskum nám­um. Ástæðan sem hann gaf var ekki sú að vinnan væri góð eða borg­aði vel. Hann lang­aði ein­fald­lega að prófa að vinna í mið­stýrðu sós­íal­ísku landi. Það var þó enga vinnu fyrir hann að fá og árið 1938 mætti hann til Bret­lands þar sem hann hóf nám í verk­fræði.

Auglýsing

Ári seinna, við upp­haf heims­styrj­ald­ar­innar síð­ari, hætti Bill í verk­fræði og skráði sig í breska flug­her­inn. Her­inn sendi Bill beint aftur til Asíu og var hann í Singa­pore þegar það vígi féll í hendur Jap­ana. Bill flúði til Java, en fljót­lega tóku Jap­anir völdin þar líka og eyddi hann næstu þremur árum í Japönskum stríðs­fanga­búð­um. Það tók sinn toll.

Eftir að hann losn­aði úr fanga­búð­unum flutti Bil svo aftur til London og var þar sæmdur MBE orðu Breska Kon­ungs­veld­is­ins, fyrir störf hans í hern­um. Bill, sem nú var orð­inn 29 ára, fékk úthlutað pláss í London School of Economics, þar sem hann las hag­fræði. Í fyrstu þótti Bill ekk­ert sér­stakur nem­andi. Eflaust spil­uðu fyrri áföll þar sitt hlut­verk, en einnig getur líka oft verið erfitt fyrir vís­inda­menn og verk­fræð­inga að eiga við mýkri vís­indi, eins og hag­fræði.

Bill Phillips sást sjaldan án sígó, það átti einnig við þegar hann sat fyrir með MONIAC.

Svo leið og beið og einn dag­inn sá Bill teikn­ingu af því hvernig hægt væri að búa til fram­boðs- og eft­ir­spurn­ar­módel með vatni, leiðslum og tönk­um. Þetta fannst verk­fræð­ingnum snið­ugt. Honum fannst þetta meira segja svo snið­ugt að hann tók sig til og bjó til vatns­drifanna-­vél sem lýsti þá nýstár­legum kenn­ingum J. M. Kay­nes. Vél­ina kall­aði hann Monet­ary National Income Ana­logue Computer (MON­I­AC).

MON­IAC var hönnuð og smíðuð af mik­ill list. Bill var ekki bara góður verk­fræð­ing­ur, heldur einnig þótti hann sér­stak­lega hand­lag­inn. Megin til­gangur vél­ar­innar var þó ekki hag­grein­ing sér­fræð­inga, heldur var hún hönnuð til kennslu. Þar sem vélin var stór og dýr í fram­leiðslu, og þótti ekki hafa mikið fram yfir hefð­bundnar kennslu­að­ferðir (al­gebru og gröf), þá fór hún aldrei í fjölda­fram­leiðslu.

Eftir MON­IAC verk­efnið komst Bill yfir nýtt gagna­sett. Þetta gagna­sett listaði verð­bólgu (launa) og atvinnu­leysi í Bret­landi langt aftur í tím­ann. Að skoða þessar tölur varð hans næsta verk­efni. Bill hófst handa. Með blað og blý­ant að vopni teikn­aði Bill punkta á hnit. Eftir mikla vinnu komst Bill að því að sam­band væri á milli launa­verð­bólgu og atvinnu­leys­is. Það er að segja, gögnin virt­ust sýna það að það væri hægt að skipta út smá verð­bólgu fyrir atvinnu­leysi, og svo öfugt. 

Eitt af fjölmörgum gröfum Bill Phillips.

Bill, sem bæði hóg­vær og nettur tappi, hélt því reyndar aldrei fram að verð­bólga stjórn­aði atvinnu­leysi. Heldur benti hann bara á þetta sam­band og var­aði fólk við að lesa of mikið í það. Það kom þó ekki í veg fyrir að kollegar Bill tækju kúrv­una, skelltu henni í kennslu­bækur og nefndu hana svo í höf­uðið á hinum hóg­væra Bill Phillps: Phillips-kúr­van.

Milton Fried­man heim­sótti London stuttu eftir að rann­sóknir Bill komu út. Sagan segir að þeir félagar hafi setið á bekk í garði í London þegar Bill hafi teiknað gríska stafi á blað sem lýstu því hvernig vænt­ingar ein­stak­linga gætu afleitt þetta sam­band verð­bólgu og atvinnu­leys­is. Milton, sem átti eftir að vinna Nóbels-verð­laun nokkrum árum síð­ar, og er einn áhrifa­mesti hag­fræð­ingur sög­unn­ar, nýtti sér þessa hug­mynd Bill seinna til þess að sýna fram á að þetta sam­band héldi bara til skamms tíma. Síðan þá hefur Phillips-kúr­van hægt og smátt misst vægi sitt.

Phillips-kúr­van var lengi vel áhrifa­mik­il. Seðla­bankar reyndu að hafa áhrif á atvinnu­leysi með til­raunum byggðum á rann­sókn Bill. Sumir hag­fræð­ingar héldu að loks­ins væri komið tól sem gæti komið í veg fyrir ömur­leg­heit á kreppu­ár­um. Aðrir töldu þetta allt steypu. Sama hvað því líð­ur, þá spil­aði þessi upp­finn­ing Bill stórt hlut­verk og mótar enn hvernig hag­fræð­ingar hugsa og deila um hvernig á að stjórna hag­kerfum okk­ar.

Kúr­van skaut Bill upp á stjörnu­himin hag­fræð­inga. Bill var þó aldrei fyrir frægð og frama og flúði hann fljót­lega London og sett­ist að í Ástr­al­íu, þar sem hann fékk frið frá húll­um­hæinu í kringum kúrv­una. Hann bjó þar þó ekki lengi þar sem hann dó aðeins 60 ára gam­all. En þá var hann kom­inn aftur heim til Nýja Sjá­lands.

Bill var hóg­vært mik­il­menni. Bæði í sínu einka­lífi og sem hag­fræð­ing­ur. Honum ber að muna eft­ir. Hann ber að heiðra. Rann­sóknir hans breyttu því hvernig hag­fræð­ingar hugs­uðu um heim­inn. Ef slegið er inn nafn hans á Goog­le, „Bill Phillips“, þá skilar Google ekki stríðs­hetj­unni, upp­finn­inga­mann­inum og hag­fræð­ingnum Bill Phillips frá Te Rehunga. Í stað­inn skilar Google yfir­liti yfir vaxt­ar­rækt­ar­mó­gúl­inn, og höf­und bók­ar­innar Body for Life: 12 Weeks to Mental and Physical Strenght, sem einnig heitir Bill Phillips.

Skjáskot af Google: Bill Phillips, vaxtarræktarmógúll.

Meira úr sama flokkiEikonomics