Auglýsing

Á þriðju­dag voru ætl­aðar mútu­greiðsl­ur, skatt­svik og pen­inga­þvætt­is­til­burðir Sam­herja opin­berað­ir. Líkt og venja er var lítið um varnir dag­inn eft­ir. Gögnin sem umfjöll­unin byggði á, og trú­verð­ug­leiki upp­ljóstr­ar­ans sem reyndi ekki með neinum hætti að breiða yfir sinn þátt í mál­inu, var enda yfir­þyrm­andi. Rétt­lát reiði kraum­aði í sam­fé­lag­inu og hvert rann­sókn­aremb­ætti á fætur öðru, í hverju land­inu á fætur öðru, stað­festi að Sam­herji væri nú til rann­sóknar hjá því.

Því var hins vegar spáð, á þessum vett­vangi, að það myndi ekki taka langan tíma fyrir þá vél fólks sem hefur fyrst og síð­ast þann til­verutil­gang að verja íslensku kerf­in, þau sem gagn­ast sumum mun betur en öllum öðrum, myndi hefja sína hefð­bundnu veg­ferð í átt að því að afvega­leiða umræð­una og skil­greina innan hvaða marka hún mætti fara fram. Yfir á hvað mætti alls ekki yfir­færa hana. Færa hana frá aðal­at­rið­unum að auka­at­rið­unum svo að svig­rúm myndi skap­ast fyrir ger­end­urna í Sam­herj­a­mál­inu, menn sem eru með íslenskt vald í vas­an­um, til að hefja til­raunir til björg­un­ar­að­gerða fyrir sig sjálfa.

Fyrst ber að rifja upp að á Íslandi er kerf­is­læg spill­ing, og hún er rót­bundin í kerf­unum okk­ar. Í henni felst óheil­brigt sam­spil stjórn­mála og við­skipta og birt­ing­ar­mynd hennar er fyrst og síð­ast sú að valin hópur fær betra aðgengi að tæki­færum, upp­lýs­ingum og pen­ingum ann­arra. Það er oft reynt að beina sjónum frá þess­ari við­bla­sandi stöðu með því að bera fyrir sig alþjóð­lega spill­inga­lista, sem mæla allt annað en þá stroku­spill­ingu sem tröll­ríður öllu hér í rassvas­anum á útgerð og eins­leitri stjórn­sýslu, sem oft á tíðum virð­ast vera sami hlut­ur­inn.

Eig­endur sjáv­ar­út­veg­ar­ins eru orðnir að ofur­stétt hér­lendis með tök á mörgum stjórn­mála­flokkum og -mönn­um, með ítök í fullt af óskyldum grein­um, meðal ann­ars fjöl­miðlum og með hags­muna­gæslu­arm sem er sá áhrifa­mesti á land­inu og mótar til dæmis öll lög og reglu­gerðir sem settar eru um geir­ann. 

Skref 1: Ekki tala niður Ísland

Tæki­færið til að láta umræð­una snú­ast frekar um umræð­una en inn­takið gafst þegar heim­iluð var umræða á þingi um spill­ingu. For­maður Sam­fylk­ing­ar­innar steig í pontu og sagð­ist ótt­ast að Ísland væri að teikn­ast upp sem spill­ing­ar­bæli. Sam­flokks­kona hans, með engin völd til að gera nokkuð enda í stjórn­ar­and­stöðu, hafði áður sagt á Face­book að í hennar huga kæmi ekk­ert annað til greina en að eignir Sam­herja yrðu frystar núna strax á meðan að rann­sókn stæði yfir. 

Auglýsing
Í aðdrag­anda þessa hafði takt­ur­inn verið sleg­inn í ýmsum einka­sam­töl­um, líkt og van­inn er þegar við­spyrnan hefst. Það má segja að sá taktur hafi fjögur skref. 

Í fyrsta skrefi er því laumað að hér og þar að það megi ekki tala niður Ísland með því að tala upp­hátt um það sem er aug­ljós­lega að hérna, og var meðal ann­ars opin­berað með slá­andi hætti síð­ast­lið­inn þriðju­dag. Að benda á brotala­mir í sam­fé­lagi manna er hins vegar ekki nið­ur­tal, heldur til­raun til að laga skemmd. Á þessu tvennu eru eðl­is­mun­ur. 

Inn­takið er að það séu ekki þeir sem liggja undir grun um að hafa greitt mútur til að sölsa undir sig auð­lindir í landi sem Ísland hefur veitt þró­un­ar­að­stoð sem eru vanda­mál­ið. Ekki þeir sem rök­studdur grunur er um að beiti þaul­skipu­lagðri skatta­snið­göngu til að kom­ast hjá því að greiða til sam­fé­lag­anna þar sem arð­ur­inn er skap­aður og þess í stað miklu meira inn á þegar bólgnar norskar banka­bækur sín­ar. Ekki þeir sem skýrar vís­bend­ingar eru um að hafi þvættað fé. 

Nei, vanda­málið eru þeir sem tala um vanda­mál­in. Þeir eru að rústa orð­spori Íslands. Þeir sem tala, ekki sem þeir gerðu.

Skref 2: Finna nýjan söku­dólg

Annað skrefið er að finna nýjan söku­dólg til að láta umræð­una hverf­ast um. Í þetta skiptið daðrar smjör­klípan þó við mörk hins fárán­lega. Það virð­ist vera orðið aðal­at­riði í þessu máli að valda­laus þing­maður í stjórn­ar­and­stöðu hafi talað frjáls­lega um fryst­ingu eigna í Face­book-­stöðu­upp­færslu á íslensku. Eitt­hvað sem hún hefur enga heim­ild til að gera né neina stöðu til að fram­fylgja. For­stjóri Sam­herja í leyfi sagði í eina við­tal­inu sem hann hefur veitt síð­ustu daga að honum blöskri umræð­an. Hann bætti við að við­skipta­vinir Sam­herja erlendis væru fyrst og síð­ast að hafa áhyggjur af þessum hug­myndum þing­manns­ins. Ekki meintum mútu­greiðsl­um, skattsvikum eða pen­inga­þvætti eða umfangs­miklum rann­sóknum í þremur lönd­um. 

Sama tón sló tíma­bund­inn eft­ir­maður hans á for­stjóra­stóli, sem hafði eytt síð­ustu miss­erum sem stjórn­ar­for­maður Íslands­stofu, og haft aðal­lega það hlut­verk að auka hróður Íslands alþjóð­lega. Hann sagði í við­tali við Morg­un­blaðið að við­brögð við­skipta­vina Sam­herja erlendis við frétt­unum og hin meintu stór­felldu brot hafi verið hóg­vær. „Stóra spurn­ingin fyrir við­skipta­vini er umræðan á Alþingi um mögu­lega fryst­ingu eigna Sam­herja. Það getur vissu­lega haft áhrif á við­skipta­vini að fá ekki vörur og svo fram­vegis ef slíkar hug­myndir fengju eitt­hvert flug. Þær spurn­ingar lúta þá fyrst og síð­ast að því að full­vissa aðila um að félagið standi við gerða samn­inga og afhendi vörur sam­kvæmt því. Það er auð­vitað það sem menn ætla að gera en getur trufl­ast ef farið verður í þá veg­ferð sem Helga Vala [Helga­dótt­ir, þing­maður Sam­fylk­ing­ar] var að tala um.“

Við þessar aðstæð­ur, sem eru orðnar allt of kunn­ugar og inni­halda nær und­an­tekn­ing­ar­laust nákvæm­lega sömu leik­endur í öllum helstu hlut­verk­um, verður með­virkni að skyn­sem­i. 

Þessi tónn sem Sam­herj­a­menn­irnir slógu er end­ur­tek­inn í leið­ara­skrifum valdra fjöl­miðla. Af völdum stjórn­mála­mönn­um. Af öllum hinum í þessu þrönga sér­hags­muna­mengi almanna­tengla og ann­arra sem eiga allt sitt undir því að hanga í rík­ispils­fald­inum til að halda sér gang­and­i. 

Skref 3: Ráð­ast á fjöl­miðla fyrir að segja fréttir

Þriðja skrefið er árás á fjöl­miðl­anna sem segja frétt­irn­ar. Efa­semda­fræjum sáð um að þátt­ur­inn um Sam­herja hefði nú verið mjög ein­hliða, og ekk­ert minnst á það að stjórn­endur Sam­herja neit­uðu að svara spurn­ingum þátt­ar­gerð­ar­manna vik­urnar fyrir birt­ing­una. Þess í stað eyddi for­stjóri fyr­ir­tæk­is­ins vikum í að atyrða RÚV og einn frétta­mann Kveiks opin­ber­lega, eftir að honum var gerð grein fyrir því hvaða umfjöllun væri í vænd­um. 

Auglýsing
Þingmaður skrif­aði grein þar sem hann sagði RÚV og Stund­ina, sem birtu umfjöll­un­ina í sam­starfi við Wiki­leaks og Al Jazeera, hafa áður sængað saman „og þá mat­reitt málin eftir eigin höfði til þess eins að gera hlut­ina enn verri. Því er mik­il­vægt að bíða eftir heild­­ar­­mynd­inni áður en opin­berar aftökur hefj­­ast.“ 

Þing­mað­ur­inn bætti svo við að æsingur fjöl­miðla yfir höfuð til að ná athygl­inni væri á stundum svo mik­ill að annað skipti ekki máli. „At­hygl­iskeppnin er eins og aur­skriða sem engu eirir og síst sann­­leik­­anum sem kannski kemur í ljós seint og um síð­­­ir. Á þá ekki að upp­­lýsa um það sem miður fer eða þegar líkur eru á ein­hverju broti? Jú, svo sann­­ar­­lega en hvernig það er gert skiptir máli.“ Hann til­tók engin dæmi. 

Skref 4: Ekki ráð­ast á börnin

Fjórða skrefið er að fórn­ar­lamba­væða þá sem urðu upp­vísir að brot­un­um, með því að mála upp mynd af þeim sem hluta af heild, ekki ein­angr­uðum ein­stak­lingum sem í krafti stöðu sinnar og valda tóku vondar ákvarð­an­ir. Það er gert með því að bera fyrir sig starfs­menn, fjöl­skyldur og sér­stak­lega börn. Þetta er þekkt bragð og hefur ríka til­hneig­ingu til að virka ágæt­lega. Það má til að mynda rifja upp aug­lýs­ing­arnar sem birtar voru af nið­ur­lútum sjó­manna­fjöl­skyld­unum í dag­blöðum þegar inn­heimta átti eðli­leg og sann­gjörn gjöld fyrir nýt­ingu á auð­lindum í eigu þjóð­ar. Skila­boðin voru að þær væru fórn­ar­lömb þeirrar gjald­töku. Verið var að hafa lífs­við­ur­værið af þessum fólki, í hinum dreifðu byggð­um, þrátt fyrir að gjöldin legð­ust auð­vitað ekki á laun sjó­manna eða land­vinnslu­fólks, heldur arð­semi millj­arð­ar­mær­inga sem hafa hagn­ast um nokkur hund­ruð millj­arða króna á síð­ustu árum með því að greiða meira til sín en minna til sam­fé­lags­ins sem bjó þá til.

For­stjóri Sam­herja í tíma­bundnu leyfi sagði í við­tali við frétta­stofu Stöðvar 2: „Sam­herji er ekki sál­ar­laust fyr­ir­tæki, það eru meðal ann­ars 800 starfs­menn á Íslandi og annað eins, meira, erlend­is. Þessar árásir hér á Íslandi, á starfs­fólk og fjöl­skyldur þeirra, mér finnst þetta orðið full langt gengið og með því að stíga til hliðar er ég að vona að sú umræða geti róast eitt­hvað.“

Þing­mað­ur­inn sem var nefndur hér að ofan gekk enn lengra. Í grein hans sagð­ist hann hugsa til starfs­­manna Sam­herj­a ­sem horfi nú á stríðs­­fyr­ir­sagnir um fyr­ir­tækið og stjórn­­endur þess. „Þeir og aðrir sem að fyr­ir­tæk­inu standa eða starfa hjá því eiga fjöl­­skyld­­ur, börn sem skilja ekki orðin sem notuð eru eða hvers vegna fjöl­­skyld­u­fað­ir­inn eða móð­irin bland­­ast inn í þá umræðu sem búin var til með æsifrétta­stíln­­um.“

Fólk og fjöl­miðlar sem flytja fréttir af, eða tala um mein­semd í íslensku, og nú alþjóð­legu, sam­fé­lagi eru sam­kvæmt þessu að valda börnum skaða. Það vill auð­vitað engin og því er svona orð­ræða sterkt tól.

Þeir sem henni beita eru þó ekki að bera hags­muni allra barna fyrir sig. Til dæmis barna í Namibíu sem lifa við skert lífs­gæði vegna þess að útlensk stór­fyr­ir­tæki og rót­spilltir stjórn­mála­menn nýta sér aðstöðu sína til að arð­ræna sam­fé­lagið sem þau búa í, og þar með tæki­fær­inu fyrir betra lifi. Það hefði kannski verið rétt að hugsa eitt­hvað um þau börn síð­ustu árin þegar hagn­aður Sam­herja nam 112 millj­örðum króna á átta ára tíma­bili, og hvort þau yrðu mögu­lega fyrir skaða.

Hér að neðan má sjá skoðun þeirra á Sam­herj­a­mál­inu:Mynd: Facebook-síða Helga Seljan



Kanntu vel við Kjarnann?

Frjáls framlög lesenda eru mikilvægur þáttur í rekstri Kjarnans. Þau gera okkur kleift að halda áfram að taka þátt í umræðunni á vitrænan hátt og greina kjarnann frá hisminu fyrir lesendur. 

Kjarninn er fjölmiðill sem leggur sig fram við að upplýsa og skýra út það sem á sér stað í samfélaginu með áherslu á gæði og dýpt. 

Okkar tryggð er aðeins við lesendur. Við erum skuldbundin ykkur og værum þakklát ef þið vilduð vera með í að gera Kjarnann enn sterkari. 

Ef þú kannt vel við það efni sem þú lest á Kjarnanum viljum við hvetja þig til að styrkja okkur. Þinn styrkur er okkar styrkur.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Lilja D. Alfreðsdóttir, mennta- og menningarmálaráðherra.
Drög að nýjum þjónustusamningi við RÚV kynnt
Mennta- og menningarmálaráðherra hefur kynnt nýjan þjónustusamning við Ríkisútvarpið fyrir ríkisstjórn en núgildandi samningur rennur út um áramótin.
Kjarninn 14. desember 2019
Agnar Snædahl
Frá kreppuþakuppbyggingu og myglu
Kjarninn 14. desember 2019
Undraheimur bókmenntanna: Veisla Soffíu Auðar Birgisdóttur
Gagnrýnandi Kjarnans skrifar um „Maddama, kerling, fröken, frú. Konur í íslenskum nútímabókmenntum".
Kjarninn 14. desember 2019
Jón Baldvin Hannibalsson
Norrænt velferðarríki eða arðrænd nýlenda?
Kjarninn 14. desember 2019
Björgólfur Jóhannsson, tímabundinn forstjóri Samherja, þegar hann tók við starfinu.
Björgólfur efast um að mútur hafi verið greiddar og telur Samherja ekki hafa brotið lög
Forstjóri Samherja telur Jóhannes Stefánsson hafa verið einan að verki í vafasömum viðskiptaháttum fyrirtækisins í Afríku. Greiðslur til Dúbaí eftir að Jóhannes hætt,i sem taldar eru vera mútur, hafi verið löglegar greiðslur fyrir kvóta og ráðgjöf.
Kjarninn 14. desember 2019
Litla hraun
Vilja að betrun fanga hefjist strax frá dómsuppkvaðningu
Starfshópur félagsmálaráðherra hefur lagt til unnið sé að bataferli einstaklinga sem hlotið hafa refsidóm strax frá uppkvaðningu dóms, á tímabilinu áður en afplánun refsingar hefst, á meðan afplánun varir og einnig eftir að afplánun lýkur.
Kjarninn 14. desember 2019
Síminn að festa sig aftur í sessi sem sá stærsti á markaðnum
Gagnamagnsnotkun Íslendinga á farsímaneti heldur áfram að aukast ár frá ári. Hún hefur 265faldast á áratug. Síminn hefur styrkt stöðu sína sem markaðsleiðandi á farsímamarkaði en tekjur vegna sölu á slíkri þjónustu hafa dregist verulega saman.
Kjarninn 14. desember 2019
Eitt af hverjum sex dauðsföllum tengt matarvenjum
Offita er orðið umfangsmikið lýðheilsuvandamál á Íslandi en alls þjást um fimmtungur fullorðinna Íslendinga af offitu.
Kjarninn 14. desember 2019
Meira úr sama flokkiLeiðari