Þjóðarsátt um flugelda

Eikonomics bendir á að í einn klukkutíma á ári er Reykjavík ein mengaðasta borg í heimi.

Auglýsing

Ár hvert, stuttu eftir aðfanga­dag, hefst bar­áttan um flug­eldana. Og skipt­ist þá sam­fé­lagið okkar í þrjá hópa:

  1. fólk sem er pró-flugeld­ar,
  2. fólk sem er ant­i-flugeld­ar, og
  3. fólk sem er tví­stíg­andi.

Ef maður býr bara á inter­net­inu, þá væri auð­velt að halda að nán­ast allir Íslend­ingar hafi sterka skoðun á flug­eld­um. Að nán­ast allir falli í annan af fyrstu tveimur hóp­un­um. Þegar tekin er pása frá inter­net­inu kemur þó í ljós að lang flestir eru ein­hvers staðar í miðj­unni. Þeir skilja það vel að meng­unin og slysa­hættan sem af flug­eldum stafar er ekki frá­bær, en kunna þó að meta ljósin og stemmn­ing­una sem býr til meng­un­ina og veldur slys­un­um.

Ytri áhrif 

Þegar ein­hver fram­kvæmir eitt­hvað sem ein­hver annar þarf að gjalda fyrir – eða getur grætt á – án þess að sá sem geldur eða græðir hafi neitt um það að segja, tala hag­fræð­ingar um að fram­kvæmdin beri með sér ytri áhrif. 

Ef ég, til að mynda, moka snjó­inn við inn­gang fjöl­býl­is­húss­ins sem ég bý, þá græða líka nágranna mín­ir. Þ.e.a.s. af því að þeir geta nú ætt inn og út af heim­ili sínu án þess að blotna í fæt­urna. Því ber fram­kvæmdin snjó­mokstur með sér jákvæð ytri áhrif.

Aftur á móti er jóla­lagið sem nágrannar mínir eru nú að blasta hér og nú – aftur og aftur og aftur og aftur – mér (og lík­lega ölum íbúum fjöl­býl­is­húss­ins) til ama [1]. Ég bað ekki um að lagið yrði spil­að, ég fæ ekk­ert við því gert og engar bætur fyrir að þurfa að hlusta á það. Því ber sú fram­kvæmd með sér nei­kvæð ytri áhrif.

Auglýsing
Nágrönnum fylgja því oft­ast bæði jákvæð og nei­kvæð ytri áhrif. Sér­stak­lega þegar þeir skjóta upp flug­eld­um.

Nei­kvæð ytri áhrif flug­elda

Fyrir ekki löngu las ég grein á vef­síðu New York Times. Grein­in, sem er stór­feng­legt augna­konfekt fyrir gagna­lúða eins og mig og aðra, leyfir manni að bera saman mengun í borg að eigin vali, við mengun í Pek­ing. 

Ef maður ber saman Reykja­vík og Pek­ing má greini­lega sjá að loft­gæði í Reykja­vík er um margt  betri hér en í Pek­ing (sem er reyndar mjög lág stöng að lim­bóa sig und­ur). Svo gott sem alla klukku­tíma árs­ins eru loft­gæðin marg­falt betri í Reykja­vík, nema klukkan tólf að mið­nætti á gamlárs­kvöld. Þá stund­ina skiljum við Pek­ing­búa eftir í ör-ösk­unn­i.

Í einn klukku­tíma á ári er Reykja­vík ein meng­að­asta borg í heimi 

Mynd er fengin af heimasíðu New York Times.

Nei­kvæð ytri áhrif flug­elda hafa fyrst og fremst með mengun að gera. Þ.e.a.s., þeim sem finnst stuð að sprengja drasl í tætl­ur, gera það á kostn­að:

  1. þeirra sem langar að fara snemma í hátt­inn; 
  2. gælu­dýra­eig­enda (og dýr­anna þeirra);
  3. fólks sem hlýtur heil­brigð­is­skaða þar af (fólk með ast­ma- og hjart­veik­ir); og 
  4. óhepp­ins fólks sem slasast vegna kæru­leysis sprengju­varga. 

Og já, umhverf­is­ins. 

Allir eiga þessir hags­muna­að­ilar eitt sam­eig­in­legt: Þeir hafa ekk­ert um það að segja hvort fólk skjóti upp flug­eldum eða ekki. Þeir þurfa ein­fald­lega að lifa með þeirri til­færslu sem flug­elda­skot eru.

Jákvæð ytri áhrif flug­elda

Flug­eldar eiga sér tvær hlið­ar. Mörgum þykja nefni­lega flug­eldar geggj­að­ir. Ann­ars vegar er hópur fólks sem ár eftir ár kaupir heilu kílóin af flug­eldum og sprengir þá í tætl­ur. Sem hlýtur að vera sönnun þess að ein­hverjir fá ein­hverja ánægju út úr þeim. Þeir sem græða þó einnig á þessu áhuga­máli fólks er fólk eins og ég. Fólk sem þykja lit­irnir fal­leg­ir, spreng­ing­arnar spenn­andi og lyktin af meng­un­inni hátíð­leg en hafa engan áhuga á því að sprengja.

Verkn­aður þeirra sem þykja gaman að sprengja hafa því einnig jákvæð ytri áhrif. Þ.e.a.s. með því að sprengja gleðja þau þá sem ekki tíma (eða ekki hafa áhuga á) að kaupa og sprengja sjálf. 

Þjóð­ar­sáttin

Í grunnin er vanda­málið eft­ir­far­andi: Þeir sem hafa gaman af flug­eldum fá að njóta á kostnað þeirra sem ekki kunna flug­elda að meta. 

Þetta er algengt vanda­mál, sem ég hef oft skrifað um. Vanda­málið er það að þeir sem njóta færa hluta af byrð­inni sem verkn­aði þeirra fylgir yfir á fólk sem hefur ekk­ert um það að segja. Lausnin er því að sjálf­sögðu falin í því að leið­rétta þann halla eins og mögu­legt er. 

Því legg ég hér með til að í fram­tíð­inni verði settur á sér­stakur flug­elda­skatt­ur. Helsti kost­ur­inn við skatt­inn er að hann bæði dregur úr skoti (dýr­ari flug­eldar leiða til minni kaupa og minna skots) og býr til tekjur sem hægt er að nota til þess að bæta upp fyrir nei­kvæðu ytri áhrif skots­ins. 

Skatt­ur­inn þarf að vera nógu hár til þess að nægar tekjur fáist til þess að greiða fólki sem illa fer út úr flug­elda­veisl­unni fyrir ónæðið (gælu­dýra­eig­end­ur, hjart­veikir og fólk sem vill sof­a). Og einnig þarf hann að dekka kolefn­is­jöfnun flug­eldana (til að mynda með fram­lagi til skóg­ræktar á Íslandi eða erlend­is, sem er mögu­lega skil­virkara).

Ég hef ekki reiknað það út nákvæm­lega hvað er skil­virkur skatt­ur. Hann er þó hægt að reikna út (og prófa sig áfram með). Á þessu ári legg ég því til að rík­is­stjórnin hefji þessa vinnu (og klári hana). Þá getum við öll farið á inter­netið milli jóla og nýárs á næsta ári – og rif­ist um eitt­hvað ann­að. 

 [1] nágrannar mínir eru að spila þýska jóla­lagið Weinachts­backerei. Sem er svo sem ágætis barna-jóla­lag, þegar það er ekki í gangi vik­unum sam­an.

Við þurfum á þínu framlagi að halda

Þú getur tekið beinan þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Við sem vinnum á ritstjórn Kjarnans viljum hvetja þig til að vera með okkur í liði og leggja okkar góða fjölmiðli til mánaðarlegt framlag svo við getum haldið áfram að vinna fyrir lesendur, fyrir fólkið í landinu.

Kjarninn varð níu ára í sumar. Þegar hann hóf að taka við frjálsum framlögum þá varð slagorðið „Frjáls fjölmiðill fyrir andvirði kaffibolla“ til og lesendur voru hvattir til að leggja fram í það minnsta upphæð eins kaffibolla á mánuði.

Mikið vatn hefur runnið til sjávar á þeim níu árum sem Kjarninn hefur lifað. Í huga okkar á Kjarnanum hefur þörfin fyrir fjölmiðla sem veita raunverulegt aðhald og taka hlutverk sitt alvarlega aukist til muna.

Við trúum því að Kjarninn skipti máli fyrir samfélagið.

Við trúum því að sjálfstæð og vönduð blaðamennska skipti máli.

Ef þú trúir því sama þá endilega hugsaðu hvort Kjarninn er ekki allavega nokkurra kaffibolla virði á mánuði.

Vertu með okkur í liði. Þitt framlag skiptir máli.

Ritstjórn Kjarnans: Sunna Ósk Logadóttir, Þórður Snær Júlíusson, Erla María Markúsdóttir, Arnar Þór Ingólfsson, Eyrún Magnúsdóttir og Grétar Þór Sigurðsson.


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Hvað er svona merkilegt við Mauna Loa?
Það er stærsta virka eldfjall jarðar þrátt fyrir að hafa ekki gosið í tæp fjörutíu ár. Allt þar til fyrir nokkrum dögum er ólgandi hraunið tók að flæða upp úr 180 metra djúpri öskjunni. Eldfjallið Mauna Loa þekur um helming stærstu eyju Hawaii.
Kjarninn 7. desember 2022
Teitur Björn Einarsson er varaþingmaður Sjálfstæðisflokks, auk þess að starfa sem aðstoðarmaður ríkisstjórnarinnar, þar sem hann fæst m.a. við verkefni á sviði sjálfbærni.
„Vandfundin“ sé sú atvinnugrein sem búi við meira eftirlit á Íslandi en fiskeldi
Varaþingmaður Sjálfstæðisflokksins tók til varna fyrir fiskeldi í opnum sjókvíum á Alþingi í dag og sagði hagsmunaöfl fara með staðlausa stafi um umhverfisáhrif greinarinnar. Hann minntist ekkert á nýlega slysasleppingu frá Arnarlaxi í ræðu sinni.
Kjarninn 7. desember 2022
Agnes M. Sigurðardóttir, biskup Íslands, ásamt Guðna Th. Jóhannessyni, forseta Íslands, við þingsetningu Alþingis í haust.
Sóknargjöld hækkuð um 384 milljónir króna milli umræðna
Samkvæmt fjárlagafrumvarpinu áttu sóknargjöld sem ríkissjóður greiðir fyrir hvern einstakling að lækka á næsta ári. Nú hefur verið lögð til breyting þess efnis að þau hækka. Alls kosta trúmál ríkissjóð um 8,8 milljarða króna á næsta ári.
Kjarninn 7. desember 2022
Yfirlæknir á bráðadeild segir vert að íhuga skorður á sölu og notkun flugelda
Frá 2010 hafa þrettán manns orðið fyrir varanlegu heilsutjóni vegna flugeldaáverka, eða einn um hver áramót að meðaltali. Yfirlæknir á bráðamóttöku Landspítalans segir vert að íhuga að setja frekari skorður á innflutning, sölu og notkun flugelda.
Kjarninn 7. desember 2022
Alþjóðlegu stórfyrirtækin Google og Meta taka til sín stóran hluta af því fé sem íslenskir auglýsendur nota til að koma vörum sínum og þjónustu á framfæri.
Hlutdeild erlendra miðla á auglýsingamarkaði eykst enn og nálgast helming
Verulegur hluti íslensku auglýsingakökunnar rennur til rekstraraðila Facebook og Google og ætla má að 43,2 af hverjum 100 krónum sem varið var í auglýsingar á Íslandi í fyrra hafi runnið til erlendra fyrirtækja, samkvæmt nýrri úttekt Hagstofunnar.
Kjarninn 7. desember 2022
Þórarinn Eyfjörð er formaður Sameykis.
„Hókuspókushagstjórn“ sem bitnar verst á almennu launafólki
Ríkisstjórnin hefur enga framtíðarsýn fyrir almenning, segir formaður Sameykis. „Hennar áhugi beinist að því að hlaða meira og hraðar undir ríka og fína fólkið og koma í veg fyrir þann óþverra að almenningur skuli mynda tærnar sínar á Tene.“
Kjarninn 7. desember 2022
Mótmæli hafa staðið yfir í Íran í tæpa þrjá mánuði.
Óvissa um framtíð írönsku siðgæðislögreglunnar
Óvissa ríkir um siðgæðislögregluna í Íran eftir að dómsmálaráðherra landsins lagði til að leggja hana niður. En hefur siðgæðislögreglan virkilega lagt niður störf eða eru þetta orðin tóm til að friðþægja mótmælendur?
Kjarninn 7. desember 2022
Flensusprautan gagnast vel gegn alvarlegum veikindum af inflúensu.
Mikill veikindavetur framundan
COVID-19, inflúensa og RS-veiran. Margir smitsjúkdómar á kreiki á sama tíma kalla á aukna varúð. Alþjóða heilbrigðismálastofnunin hvetur yfirvöld til að vera vel á verði og almenning til að gæta að persónulegum sóttvörnum sínum.
Kjarninn 6. desember 2022
Meira úr sama flokkiEikonomics