Þjóðarsátt um flugelda

Eikonomics bendir á að í einn klukkutíma á ári er Reykjavík ein mengaðasta borg í heimi.

Auglýsing

Ár hvert, stuttu eftir aðfanga­dag, hefst bar­áttan um flug­eldana. Og skipt­ist þá sam­fé­lagið okkar í þrjá hópa:

  1. fólk sem er pró-flugeld­ar,
  2. fólk sem er ant­i-flugeld­ar, og
  3. fólk sem er tví­stíg­andi.

Ef maður býr bara á inter­net­inu, þá væri auð­velt að halda að nán­ast allir Íslend­ingar hafi sterka skoðun á flug­eld­um. Að nán­ast allir falli í annan af fyrstu tveimur hóp­un­um. Þegar tekin er pása frá inter­net­inu kemur þó í ljós að lang flestir eru ein­hvers staðar í miðj­unni. Þeir skilja það vel að meng­unin og slysa­hættan sem af flug­eldum stafar er ekki frá­bær, en kunna þó að meta ljósin og stemmn­ing­una sem býr til meng­un­ina og veldur slys­un­um.

Ytri áhrif 

Þegar ein­hver fram­kvæmir eitt­hvað sem ein­hver annar þarf að gjalda fyrir – eða getur grætt á – án þess að sá sem geldur eða græðir hafi neitt um það að segja, tala hag­fræð­ingar um að fram­kvæmdin beri með sér ytri áhrif. 

Ef ég, til að mynda, moka snjó­inn við inn­gang fjöl­býl­is­húss­ins sem ég bý, þá græða líka nágranna mín­ir. Þ.e.a.s. af því að þeir geta nú ætt inn og út af heim­ili sínu án þess að blotna í fæt­urna. Því ber fram­kvæmdin snjó­mokstur með sér jákvæð ytri áhrif.

Aftur á móti er jóla­lagið sem nágrannar mínir eru nú að blasta hér og nú – aftur og aftur og aftur og aftur – mér (og lík­lega ölum íbúum fjöl­býl­is­húss­ins) til ama [1]. Ég bað ekki um að lagið yrði spil­að, ég fæ ekk­ert við því gert og engar bætur fyrir að þurfa að hlusta á það. Því ber sú fram­kvæmd með sér nei­kvæð ytri áhrif.

Auglýsing
Nágrönnum fylgja því oft­ast bæði jákvæð og nei­kvæð ytri áhrif. Sér­stak­lega þegar þeir skjóta upp flug­eld­um.

Nei­kvæð ytri áhrif flug­elda

Fyrir ekki löngu las ég grein á vef­síðu New York Times. Grein­in, sem er stór­feng­legt augna­konfekt fyrir gagna­lúða eins og mig og aðra, leyfir manni að bera saman mengun í borg að eigin vali, við mengun í Pek­ing. 

Ef maður ber saman Reykja­vík og Pek­ing má greini­lega sjá að loft­gæði í Reykja­vík er um margt  betri hér en í Pek­ing (sem er reyndar mjög lág stöng að lim­bóa sig und­ur). Svo gott sem alla klukku­tíma árs­ins eru loft­gæðin marg­falt betri í Reykja­vík, nema klukkan tólf að mið­nætti á gamlárs­kvöld. Þá stund­ina skiljum við Pek­ing­búa eftir í ör-ösk­unn­i.

Í einn klukku­tíma á ári er Reykja­vík ein meng­að­asta borg í heimi 

Mynd er fengin af heimasíðu New York Times.

Nei­kvæð ytri áhrif flug­elda hafa fyrst og fremst með mengun að gera. Þ.e.a.s., þeim sem finnst stuð að sprengja drasl í tætl­ur, gera það á kostn­að:

  1. þeirra sem langar að fara snemma í hátt­inn; 
  2. gælu­dýra­eig­enda (og dýr­anna þeirra);
  3. fólks sem hlýtur heil­brigð­is­skaða þar af (fólk með ast­ma- og hjart­veik­ir); og 
  4. óhepp­ins fólks sem slasast vegna kæru­leysis sprengju­varga. 

Og já, umhverf­is­ins. 

Allir eiga þessir hags­muna­að­ilar eitt sam­eig­in­legt: Þeir hafa ekk­ert um það að segja hvort fólk skjóti upp flug­eldum eða ekki. Þeir þurfa ein­fald­lega að lifa með þeirri til­færslu sem flug­elda­skot eru.

Jákvæð ytri áhrif flug­elda

Flug­eldar eiga sér tvær hlið­ar. Mörgum þykja nefni­lega flug­eldar geggj­að­ir. Ann­ars vegar er hópur fólks sem ár eftir ár kaupir heilu kílóin af flug­eldum og sprengir þá í tætl­ur. Sem hlýtur að vera sönnun þess að ein­hverjir fá ein­hverja ánægju út úr þeim. Þeir sem græða þó einnig á þessu áhuga­máli fólks er fólk eins og ég. Fólk sem þykja lit­irnir fal­leg­ir, spreng­ing­arnar spenn­andi og lyktin af meng­un­inni hátíð­leg en hafa engan áhuga á því að sprengja.

Verkn­aður þeirra sem þykja gaman að sprengja hafa því einnig jákvæð ytri áhrif. Þ.e.a.s. með því að sprengja gleðja þau þá sem ekki tíma (eða ekki hafa áhuga á) að kaupa og sprengja sjálf. 

Þjóð­ar­sáttin

Í grunnin er vanda­málið eft­ir­far­andi: Þeir sem hafa gaman af flug­eldum fá að njóta á kostnað þeirra sem ekki kunna flug­elda að meta. 

Þetta er algengt vanda­mál, sem ég hef oft skrifað um. Vanda­málið er það að þeir sem njóta færa hluta af byrð­inni sem verkn­aði þeirra fylgir yfir á fólk sem hefur ekk­ert um það að segja. Lausnin er því að sjálf­sögðu falin í því að leið­rétta þann halla eins og mögu­legt er. 

Því legg ég hér með til að í fram­tíð­inni verði settur á sér­stakur flug­elda­skatt­ur. Helsti kost­ur­inn við skatt­inn er að hann bæði dregur úr skoti (dýr­ari flug­eldar leiða til minni kaupa og minna skots) og býr til tekjur sem hægt er að nota til þess að bæta upp fyrir nei­kvæðu ytri áhrif skots­ins. 

Skatt­ur­inn þarf að vera nógu hár til þess að nægar tekjur fáist til þess að greiða fólki sem illa fer út úr flug­elda­veisl­unni fyrir ónæðið (gælu­dýra­eig­end­ur, hjart­veikir og fólk sem vill sof­a). Og einnig þarf hann að dekka kolefn­is­jöfnun flug­eldana (til að mynda með fram­lagi til skóg­ræktar á Íslandi eða erlend­is, sem er mögu­lega skil­virkara).

Ég hef ekki reiknað það út nákvæm­lega hvað er skil­virkur skatt­ur. Hann er þó hægt að reikna út (og prófa sig áfram með). Á þessu ári legg ég því til að rík­is­stjórnin hefji þessa vinnu (og klári hana). Þá getum við öll farið á inter­netið milli jóla og nýárs á næsta ári – og rif­ist um eitt­hvað ann­að. 

 [1] nágrannar mínir eru að spila þýska jóla­lagið Weinachts­backerei. Sem er svo sem ágætis barna-jóla­lag, þegar það er ekki í gangi vik­unum sam­an.

Ert þú í Kjarnasamfélaginu?

Kjarninn er opinn vefur en líflínan okkar eru frjáls framlög frá lesendum, Kjarnasamfélagið. Sú stoð undir reksturinn er okkur afar mikilvæg.

Með því að skrá þig í Kjarnasamfélagið gerir þú okkur kleift að halda áfram að vinna í þágu almennings og birta vandaðar fréttaskýringar, djúpar greiningar á efnahagsmálum og annað fréttatengt gæðaefni. 

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur undanfarin sjö ár og við ætlum okkur að standa vaktina áfram. 

Fyrir þá sem nú þegar eru stoltir styrkjendur Kjarnans þá leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka mánaðarlega framlagið með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Benedikt Gíslason bankastjóri Arion banka
Arion banki með of mikið eigið fé
Nýliðinn ársfjórðungur var góður fyrir Arion banka, samkvæmt nýútgefnu ársfjórðungsuppgjöri hans. Bankastjórinn segir bankann vera með of mikið eigið fé.
Kjarninn 28. október 2020
Tilgangur minnisblaðsins „að ýja að því að það séu öryrkjarnir sem frekastir eru á fleti“
Öryrkjabandalag Íslands segir fjármálaráðherra fara með villandi tölur í minnisblaði sínu.
Kjarninn 28. október 2020
Árni Stefán Árnason
Dýravernd – hallærisleg vanþekking lögmanns – talað gegn stjórnarskrá
Kjarninn 28. október 2020
Frá mótmælum á Austurvelli í fyrra.
Meirihluti vill tillögur Stjórnlagaráðs til grundvallar nýrri stjórnarskrá
Meirihluti er hlynntur því að tillögur Stjórnlagaráðs verði lagðar til grundvallar nýrri stjórnarskrá, samkvæmt nýrri skoðanakönnun frá Maskínu. Um það bil 2/3 kjósenda VG segjast hlynnt því, en minnihluti kjósenda hinna ríkisstjórnarflokkanna.
Kjarninn 28. október 2020
Orri Hauksson, forstjóri Símans.
Sjónvarpstekjur Símans hafa aukist um nær allan hagnað félagsins á árinu 2020
Færri ferðamenn skila minni tekjum af reikiþjónustu. Tekjur vegna sjónvarpsþjónustu hafa hins vegar vaxið um 14 prósent milli ára og starfsmönnum fækkað um 50 frá áramótum. Þetta er meðal þess sem kemur fram í nýju uppgjöri Símans.
Kjarninn 28. október 2020
Bjarni Benediktsson er fjármála- og efnahagsráðherra.
Bjarni segir kökumyndband Öryrkjabandalagsins vera misheppnað
Fjármála- og efnahagsráðherra segir það rangt að öryrkjar fái sífellt minni sneið af efnahagskökunni sem íslenskt samfélag baki. ÖBÍ segir ríkisstjórnina hafa ákveðið að auka fátækt sinna skjólstæðinga.
Kjarninn 28. október 2020
Þórólfur Guðnason sóttvarnalæknir.
Útlit fyrir að sóttvarnalæknir leggi til hertar aðgerðir
Þórólfur Guðnason sóttvarnalæknir er ekki ánægður með stöðu faraldursins og ætlar að skila minnisblaði með tillögum að breyttum sóttvarnaraðgerðum til Svandísar Svavarsdóttur heilbrigðisráðherra fljótlega.
Kjarninn 28. október 2020
Alls segjast um 40 prósent kjósenda að þeir myndu kjósa stjórnarflokkanna þrjá.
Samfylking stækkar, Sjálfstæðisflokkur tapar og Vinstri græn ekki verið minni frá 2016
Fylgi Vinstri grænna heldur áfram að dala og mælist nú tæplega helmingur af því sem flokkurinn fékk í síðustu kosningum. Flokkur forsætisráðherra yrði minnsti flokkurinn á þingi ef kosið yrði í dag.
Kjarninn 28. október 2020
Meira úr sama flokkiEikonomics