Auglýsing

Það er komin kreppa. Hún verður sú dýpsta frá hruni og allt annars eðlis en það sem við höfum undirbúið okkur fyrir. Þannig er það vanalega. Orsakir kreppu eru sjaldnast þær sömu og síðast og oftast einhverjar sem koma flestum í opna skjöldu.

Allar fyrri áætlanir og spár eru á nokkrum vikum orðnar úr sér gengnar. Fyrir örskömmu síðan stóðum við sem þjóð frammi fyrir því að samdrátturinn vegna gjaldþrots WOW air, loðnubrests og kyrrsetningu 737 Max-véla Icelandair var í raun ekki samdráttur, heldur hafði einungis hægst á hagvextinum. Nýjustu bráðabirgðatölur sýndu að hann hefði verið 1,9 prósent. 

Samt var tilefni til að bregðast við og hið opinbera hafði boðað miklar innviðafjárfestingar, helst eftir að það tækist að selja banka. Nú, á rúmum tveimur vikum, er allt breytt. Það er enginn lengur að tala um að selja banka, enda hlutabréfamarkaðir í frjálsu falli og flestir fjárfestar sem geta að flýja með peninganna sína í gull eða ríkisskuldabréf ýmis konar. 

Ástæðan er útbreiðsla veirunnar sem veldur COVID-19 sjúkdómnum og áhrif þess á efnahagsmál heimsins.

Framúrskarandi frammistaða fagaðila

Almannavarnardeild ríkislögreglustjóra, sóttvarnarlæknir, landlæknir hafa staðið sig frammúrskarandi vel í sínum viðbrögðum við því að smit greindist í fólki á Íslandi. Heilbrigðiskerfið er sömuleiðis að virka eins og það gerir best og sýnir svart á hvítu hversu mikilvægur grunnur undir samfélagi okkar sterkt velferðarkerfi er.

Auglýsing
Það er mikilvægt að gera allt sem í skynsamlegu valdi stendur til að reyna að hefta útbreiðslu smita, halda öllum almenningi vel upplýstum um þróun mála, leiðbeina um hvernig megi verða að liði til að hraða lokum þessa ástands en sýna líka stillingu og tala ekki upp afleiðingarnar upp í einhverskonar ragnarök sem eru ekki fyrirliggjandi. 

Sömuleiðis mun það reynast okkur farsælt að hafa hratt og örugglega kveðið niður umræður um að fólk í sóttkví ætti ekki að fá borgað laun. Sú staða er til að mynda talin vera ein helsta ástæða frekari útbreiðslu í Bandaríkjunum þar sem fjöldi fólks í láglaunastörfum í miklum tengslum við aðra, til dæmis á matsölustöðum eða við akstur á fólki, mun margt hvert ekki telja sig geta tekið veikindaleyfi ef það finnur fyrir einkennum af kórónaveirunni.

Sniðgöngum pólitíska tækifærismennsku

Það er sérstaklega mikilvægt við aðstæður sem þessar að sniðganga múgæsingartilburði tækifærissinnaðra stjórnmálamanna sem eru að reyna að nýta sér ástandið til að slá pólitískar keilur, meðal annars með því að kalla eftir að landinu verði lokað án nokkurra skynsamlegra raka eða að neyðarlög verði sett til að „verja ís­lensk­an land­búnað og inn­lenda fram­leiðslu mat­væla.“

Öllum verður samt sem áður að vera ljóst að heilsa og velferð landsmanna nýtur forgangs yfir efnahagslegar afleiðingar.

Fyrir liggur að þær afleiðingar verða miklar, sérstaklega á fyrirtæki sem starfa í ferðaþjónustu. Sviðsmyndir sem teiknaðar hafa verið upp af Alþjóðasamtökum flugfélaga (IATA) gera ráð fyrir því að fjöldi þeirra ferðamanna sem heimsækja Íslands gæti farið niður í 1,6-1,8 milljónir í ár. Svartari sviðsmyndin myndi þýða að ferðamenn hefðu ekki verið færri hérlendis frá árinu 2015. 

Til að setja þessar tölur í samhengi þá heimsóttu 2,3 milljónir ferðamanna Ísland heim á árinu 2018. Því gæti sú staða verið uppi að á tveggja ára tímabili muni ferðamönnum fækka um nánast tvær íslenskar þjóðir, en í byrjun árs bjuggu hérlendis 364 þúsund manns. 

Það mun bíta marga fast, sérstaklega þá sem selja gistingu í ódýrari kantinum, matsölustaði og þjónustufyrirtæki sem hafa skuldsett sig út frá óraunhæfum væntingum um áframhaldandi vöxt í fjölda ferðamanna um ókomin ár. Mörg fyrirtæki innan þessa mengis höktu í gegnum síðasta ár með þá einu von fyrir augum að árið 2020 myndi bjarga málunum. Nú er fyrirliggjandi að sú von er úti. Þau munu fara á hliðina.

Krónunni leyft að veikjast

Í uppgangi síðustu ára hefur íslenska krónan orðið ansi sterk. Því hefur fylgt aukinn kaupmáttur fyrir launafólk í landinu sem hefur getað keypt sér ódýrari vörur og þjónustu og upplifað að krónurnar þeirra hafa verið meira virði í útlöndum. 

Frá því að höft voru afnumin að mestu snemma árs 2017 hefur Seðlabanki Íslands notað gjaldeyrisvaraforða sinn, sem var orðinn 822 milljarðar króna í lok síðasta árs, til að kaupa eða selja gjaldeyri þegar mikið flökt var á krónunni. Það var gert til að viðhalda stöðugleika. Á síðasta ári lækkaði gengi krónunnar um 3,1 prósent, aðallega vegna þess að Seðlabankinn greip alls tólf sinnum inn í gjaldeyrismarkaðinn til að stilla af kúrs hennar. 

Nú er hún hins vegar að veikjast, og veikjast hratt. Alls hefur hún gengi hennar lækkað um tæp sjö prósent frá áramótum og er um 14 prósent veikari en hún var að jafnaði á árinu 2018. Nokkrar ástæður geta verið fyrir þessu. Nokkuð ljóst er að einhverjir fjármagnseigendur, meðal annars erlendis skammtímasjóðir, hafa verið að selja sig niður hérlendis og flytja fé út úr íslenska hagkerfinu. Auk þess hafa útflutningstekjur vegna ferðaþjónustu dregist saman frá því sem áætlað var.

Viðbúið er að krónunni verði „leyft“ að veikjast meira til að fjölga krónunum sem útflutningsgreinarnar fá þegar þær skipta evrum og dölum. Þetta er hinn venjubundni sveigjanleiki krónunnar sem margir vonuðust til að heyrði sögunni til.

Afleiðingin verður sú að viðskiptajöfnuður verður hagfelldari, aðstæður sumra fyrirtækja til að halda fólki í vinnu betri en kaupmáttur almennings minnkar samhliða. Aðlögunin er tekin út í gegnum vasann á launafólki.

Veikar aðgerðir

Í gær kynnti ríkisstjórnin áætlun sína um frekari aðgerðir til að mæta efnahagslegum áhrifum af útbreiðslu veirunnar sem veldur COVID-19. Þær eru sjö talsins. Almennt eru aðgerðirnar frekar veikar. 

Auglýsing
Fyrirtækjum sem lenda í því sem er skilgreint sem „tímabundnir rekstrarerfiðleikar“ mun fá svigrúm til að borga skatta og önnur opinber gjöld síðar en lög gera ráð fyrir. Fella á tímabundið niður skatta og álögur á fyrirtæki í ferðaþjónustu, til dæmis gisináttaskatt, sem er 300 krónur fyrir hverja selda gistnótt og skilar um 1,2 milljarðar króna á ári. Í því samhengi má þó rifja upp að Sigurður Ingi Jóhannsson, formaður Framsóknarflokksins, sagði á flokksþingi flokksins fyrir tveimur árum síðan að ætlunin væri að gistináttaskatturinn færðist alfarið yfir til sveitarfélaga. Því er ríkið að gefa eftir tímabundið tekjustofn sem til stóð, að minnsta kosti samkvæmt samgöngu- og sveitastjórnarráðherra, yfir til sveitarfélaga. 

Í jafn einsleitu efnahagskerfi og okkar er líka augljóst að áhrifin verða ekki bara á ferðaþjónustu, heldur allt atvinnulífið. Það er skammsýnt að einblína á sértækar aðgerðir fyrir eina atvinnugrein.

Færa á 30 milljarða króna sem Íbúðalánasjóður á í Seðlabankanum inn á innlánsreikninga í bönkum til að styðja við svigrúm þeirra til að lána viðskiptavinum sínum sem lenda í erfiðleikum. Þetta er ekki ný aðgerð enda var greint frá því í nóvember í fyrra að fækka ætti þeim sem gætu geymt peninga á innlánsreikningum í Seðlabankanum fyrir 1. apríl 2020. Eftir þá dagsetningu, sem er eftir tæpar þrjár vikur, má Íbúðalánasjóður ekki geyma peninga í Seðlabankanum hvort eð er. Þegar hafa verið færðar umtalsverðar innstæður hans inn í bankanna, en Íbúðalánasjóður geymdi um 80 milljarða króna í Seðlabankanum um mitt á í fyrra.

Grípa á til ráðstafana sem örvað geta einkaneyslu og eftirspurn, til dæmis með skatta- eða stuðningskerfum, en það er hvorki útfært né metið í krónum í tillögum ríkisstjórnarinnar. Þá á að setja aukinn kraft „í framkvæmdir á vegum opinberra aðila á yfirstandandi ári og þeim næstu,“ en það stóð hvort eð er til og er heldur ekki útfært sérstaklega né metið í krónum. 

Til viðbótar kalla helstu talsmenn samtaka atvinnulífsins og banka eftir því að eiginfjáraukar sem lagðir eru á banka verði afnumdir, að bankaskattur verði látin heyra sögunni til, að ríkið kaupi sértryggð skuldabréf af fasteignafélögum og taki hluta af áhættunni sem fylgir því að lána meira. 

Í morgun lækkaði svo Seðlabanki Íslands vexti sína niður í 2,25 prósent. Þeir hafa nú helmingast á tíu mánuðum og hafa aldrei í sögunni verið lægri. Samhliða ákvað peningastefnunefnd hans að lækka meðaltalsbindiskyldu innlánsstofnana niður í núll prósent.

Tilfærsla og samþjöppun eigna

Við aðstæður eins og þær sem nú eru uppi á Íslandi er líklegt að misskipting eigna og tekna geti aukist. Líkt og Gylfi Zoega, prófessor í hagfræði, skrifaði í Vísbendingu 14. febrúar síðastliðinn þá er vert fyrir þá sem fagna öllum vaxtalækkunum að minna á að vaxtalækkun felur í sér tilfærslu á tekjum frá fjármagnseigendum til skuldara. Og stærstu fjármagnseigendurnir hérlendis eru lífeyrissjóðir landsmanna með eigir upp á rúmlega fimm þúsund milljarða króna. 

Gylfi benti líka á aðrar óæskilegar afleiðingar. „Lágt vaxtastig verður til þess að verð hlutabréfa hækkar og dýrar fasteignir hækka meira en þær sem minni eru sem eykur misskiptingu eigna og tekna. Skuldsetning heimila og fyrirtækja eykst sem gerir þau viðkvæm fyrir vaxtahækkunum í framtíðinni – efnahagsreikningar verða brothættir. Fyrirtæki taka lán til þess að fjármagna óarðbærar fjárfestingar og fjárfestar taka meiri áhættu í fjárfestingum sínum. Eftir að hafa haft mjög lága vexti árum saman þá er arðsemi nýfjárfestinga orðin lítil og erfitt að hækka vaxtastigið aftur eins og Evrópulöndin, Bretland og Bandaríkin eru að reyna um þessar mundir.“ 

Hvað er lífvænlegt fyrirtæki?

Á fundi forsvarsmanna ríkisstjórnarinnar í gær, þar sem aðgerðir vegna aðstæðna voru kynntar, sagði Bjarni Benediktsson, fjármála- og efnahagsráðherra, að ríkisstjórnin hefði þegar hafið samstarf við ­Sam­tök fjár­mála­fyr­ir­tækja til að tryggja greiðar boð­leiðir á milli. „Eins lík­a til þess að gera kröfu um að sam­hliða mögu­legum slíkum aðgerðum stjórn­valda að þá séu menn skipu­lagðir í því að veita líf­væn­legum fyr­ir­tækjum sem lenda í tíma­bundnum lausa­fjár­skorti súr­efn­i.“

Auglýsing
Því stöndum við frammi fyrir þeirri spurningu að einhver innan hins opinbera eða bankanna er að fara að ákveða hvaða fyrirtæki í heilum geira, ferðaþjónustunni, séu lífvænleg og hver ekki. Ljóst er að þegar hefur skapast úlfúð vegna aðgerðanna innan þess geira, þar sem einu nýju beinu aðgerðirnar sem kynntar hafa verið, afnám gistináttaskatts, beinast einungis að þeim sem selja gistingu innan ferðaþjónustu. 

Við þessar aðstæður skapast líka freistnivandi til að velja og hafna út frá öðrum forsendum en sanngirni. Fyrir þeim freistnivanda stóðum við líka frammi fyrir eftir bankahrunið og það er óhætt að fullyrða að skiptar skoðanir eru uppi um hversu vel hafi verið haldið á endurútdeilingu gæðanna þá.

Katrín Jakobsdóttir forsætisráðherra sagði á blaðamannafundinum að viðnámsþróttur íslenska kerfisins til að takast á við þær aðstæður sem væru uppi væri mikill. Auk þess byggjum við yfir reynslu úr hruninu til að takast á við svona hluti „eins og við munum öll.“

Það er rétt hjá forsætisráðherra. Geta okkar til að takast á við áfall er ein sú besta í heimi. Skuldastaðan þjóðarbúsins hefur kúvenst á örfáum árum. Svigrúm er til staðar til að auka opinberar fjárfestingar hratt ef með þarf, meðal annars með lántöku sem býðst nú á neikvæðum vöxtum. Óskuldsettur gjaldeyrisvaraforði þjóðarbúsins er risastór, eða á níunda hundrað milljarðar króna. Bankakerfið er nánast einungis íslenskt og var þrifið eftir endurreisn með handafli fyrir rúmum áratug síðan. Sömu sögu er að segja um stóran hluta atvinnulífsins.

Talið til allra

En lykilatriðið er að gæta að heildrænum áhrifum þeirra aðgerða sem gripið verður til. Líkt og Drífa Snædal, forseti ASÍ, benti réttilega á í stöðuuppfærslu á Facebook í gær þá skorti tilfinnanlega uppá skilaboð ríkisstjórnarinnar til launafólks og almennings í landinu á blaðamannafundinum um aðgerðir vegna COVID-19. „Hvergi var minnst á samráð við samtök vinnandi fólks, aðeins samráð við samtök fjármálafyrirtækja. Ekki var minnst á viðbrögð við stórauknu atvinnuleysi sem nú þegar er orðið að veruleika og fyrirsjáanlegum samdrætti næstu vikur og mánuði. Hvergi var minnst á að efla hin félagslegu stuðningskerfi sem sannanlega er þörf á þegar gefur á bátinn. Því miður var farið í gamalkunn viðbrögð þar sem einblínt er á efnahagskerfið án þess að ræða félagsleg úrræði og aðgerðir til stuðnings við launafólk og allan almenning.“

Þetta er réttmæt athugasemd, sérstaklega í ljósi þess að við erum enn að glíma við margar neikvæðu afleiðingar þeirra aðgerða sem gripið var til í hruninu, og styrktu stöðu margra fjármagnseigenda en gerðu ekkert til að bæta stöðu margra lægri settra hópa. Þvert á móti má færa rök fyrir því að þeim sé kerfislega haldið niðri með aðgerðum sem leiða til þess að stærri hluti af ráðstöfunartekjum þeirra fara í að borga fyrir húsnæðiskostnað.

Síðan þá hefur verið ráðist í ýmis konar „leiðréttingar“ sem nær allar hafa beinst af öðrum en þeim sem þurfa mest á þeim að halda. Fyrir vikið hefur myndast vísir að stéttastríði á Íslandi þar sem fátækt og fáskipt fólk sem hefur verið skilið eftir hefur risið upp og krafist úrbóta. 

Við erum í dauðafæri til þess að takast vel á við þær krefjandi aðstæður sem íslenskt samfélag stendur efnahagslega frammi fyrir. Til þess þurfa ráðamenn að stiga upp, ráðast í ákveðnar aðgerðir sem beinast að sem flestum sviðum samfélagsins og tala til allra. 

Ekki bara valinna „lífvænlegra“ fyrirtækja eða fjármagnseigenda. 

Styrkir þú Kjarnann?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og býður almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Ef þú ert nú þegar styrkjandi leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Losun koldíoxíðs út í andrúmsloftið á stóran þátt í því að þolmarkadagur jarðar er jafn snemma á árinu og raun ber vitni.
Þolmarkadagur jarðarinnar er runninn upp
Mannkynið hefur frá upphafi árs notað þær auðlindir sem jörðin er fær um að endurnýja á heilu ári. Til þess að viðhalda neyslunni þyrfti 1,7 jörð.
Kjarninn 29. júlí 2021
Örn Bárður Jónsson
Ný stjórnarskrá í 10 ár – Viska almennings og máttur kvenna
Kjarninn 29. júlí 2021
Til að fá að fljúga með flugfélaginu Play verða farþegar að skila inn vottorði um neikvæða niðurstöðu úr PCR-prófi eða hraðprófi.
Hafa þurft að vísa vottorðalausum farþegum frá
Flugfélagið Play hefur fengið jákvæð viðbrögð við þeirri ákvörðun að meina farþegum um flug sem ekki hafa vottorð um neikvætt COVID próf. Fyrirkomulagið verður enn í gildi hjá Play þrátt fyrir að vottorðalausum muni bjóðast sýnataka á landamærunum.
Kjarninn 29. júlí 2021
Kamilla Jósefsdóttir og Alma Möller landlæknir.
Sértæk bóluefni gegn delta-afbrigði „okkar helsta von“
Frá því að fjórða bylgja faraldursins hófst hér á landi hafa sextán sjúklingar legið á Landspítala með COVID-19. Tíu eru inniliggjandi í dag, þar af tveir á gjörgæslu.
Kjarninn 29. júlí 2021
Kort Sóttvarnastofnunar Evrópu sem uppfært var í dag.
Ísland orðið appelsínugult á korti Sóttvarnastofnunar Evrópu
Mikil fjölgun greindra smita hér á landi hefur haft það í för með sér að Ísland er ekki lengur grænt á korti Sóttvarnastofnunar Evrópu. Væru nýjustu upplýsingar um faraldurinn notaðar yrði Ísland rautt á kortinu.
Kjarninn 29. júlí 2021
Jóhann Björn Skúlason, yfirmaður smitrakningateymis almannavarna.
Smitrakningunni „sjálfhætt“ ef fjöldi smita vex gríðarlega úr þessu
Miklar annir eru nú hjá smitrakningarteymi almannavarna. Á bilinu 180-200 þúsund notendur eru með smitrakningarforrit yfirvalda í símum sínum og það gæti reynst vel ef álagið verður svo mikið að rakningarteymið hafi ekki undan. Sem gæti gerst.
Kjarninn 29. júlí 2021
Ari Trausti Guðmundsson
Faraldur er ekki fyrirsjáanlegur
Kjarninn 29. júlí 2021
Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir dómsmálaráðherra.
„Ekki má hringla með marklínuna“
Dómsmálaráðherra vonar að stjórnarandstöðunni „auðnist ekki að slíta í sundur þá einingu sem ríkt hefur meðal landsmanna í baráttunni gegn veirunni“. Samhliða útbreiddri bólusetningu þurfi að slá nýjan takt og „leggja grunn að eðlilegu lífi á ný“.
Kjarninn 29. júlí 2021
Meira úr sama flokkiLeiðari